XIV. Ένα φοβερό όνειρο
Η ε΄ κλίση, το idem, η γενική και αφαιρετική της ιδιότητας και ο αντίστροφος cum.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Β΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις το κείμενο XIV, για το όνειρο του Κάσσιου από την Πάρμα.
- Να κλίνεις τα ουσιαστικά της ε΄ κλίσης (dies, res, species) και την αντωνυμία idem, eadem, idem, και να ξεχωρίζεις το idem από το ipse.
- Να κλίνεις τα ρήματα σε -io που ακολουθούν το capio, στον ενεστώτα, στον παρατατικό, στον μέλλοντα και στο απαρέμφατο.
- Να αναγνωρίζεις τη γενική και την αφαιρετική της ιδιότητας και τον αντίστροφο cum.
Το πλαίσιο
Τα όνειρα δεν είχαν επίσημη θέση στη ρωμαϊκή θρησκεία, αλλά οι Ρωμαίοι συγγραφείς δείχνουν πόσο τα υπολόγιζαν στην καθημερινή ζωή. Ο αυτοκράτορας Αύγουστος, λένε, μια φορά τον χρόνο ζητιάνευε στους δρόμους της Ρώμης, γιατί έτσι τον πρόσταξε ένα όνειρο.
Ο Κάσσιος από την Πάρμα (Cassius Parmensis) ήταν ένας από τους δολοφόνους του Ιουλίου Καίσαρα (44 π.Χ.). Αργότερα πολέμησε με τον Μάρκο Αντώνιο, και μετά την ήττα στο Άκτιο (31 π.Χ.) κατέφυγε στην Αθήνα. Εκεί, λέει η ιστορία, ένα φοβερό όνειρο του προμήνυσε τον θάνατό του· λίγο αργότερα ο Οκταβιανός, ο μετέπειτα Αύγουστος, τον εκτέλεσε. Η ιστορία σώζεται στον Βαλέριο Μάξιμο· το κείμενο του βιβλίου είναι διασκευή.
Το κείμενο
Post bellum Actiacum Cassius Parmensis, qui in exercitu M. Antōnii fuerat, Athēnas confūgit. Ibi vix animum sollicitum somno dederat, cum repente apparuit ei species horrenda. Existimāvit ad se venīre hominem ingentis magnitudinis et facie squalidā, similem effigiēi mortui. Quem simul aspexit Cassius, timōrem concēpit nomenque eius audīre cupīvit. Respondit ille se esse Orcum. Tum terror Cassium concussit et e somno eum excitāvit. Cassius servos inclamāvit et de homine eos interrogāvit. Illi neminem viderant. Cassius iterum se somno dedit eandemque speciem somniāvit. Paucis post diēbus res ipsa fidem somnii confirmāvit. Nam Octaviānus supplicio capitis eum adfēcit.
Με έντονα τα σημεία που σημειώνει το βιβλίο για τα φαινόμενα του μαθήματος.
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή. Σε παρένθεση ό,τι κάνει τη μετάφραση πιο φυσική.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Post bellum Actiacum Cassius Parmensis, qui in exercitu M. Antōnii fuerat, Athēnas confūgit. | Μετά τον πόλεμο του Ακτίου ο Κάσσιος από την Πάρμα, που είχε υπηρετήσει στον στρατό του Μάρκου Αντωνίου, κατέφυγε στην Αθήνα. |
| Ibi vix animum sollicitum somno dederat, | Εκεί μόλις είχε παραδώσει στον ύπνο την ταραγμένη ψυχή του (μόλις είχε αποκοιμηθεί ταραγμένος), |
| cum repente apparuit ei species horrenda. | όταν ξαφνικά του εμφανίστηκε μια φρικτή μορφή. |
| Existimāvit ad se venīre hominem ingentis magnitudinis et facie squalidā, similem effigiēi mortui. | Νόμισε ότι ερχόταν προς το μέρος του ένας άνθρωπος πελώριος στο μέγεθος και με βρόμικο πρόσωπο, όμοιος με είδωλο νεκρού. |
| Quem simul aspexit Cassius, timōrem concēpit nomenque eius audīre cupīvit. | Μόλις τον είδε ο Κάσσιος, τον έπιασε φόβος και θέλησε να ακούσει το όνομά του. |
| Respondit ille se esse Orcum. | Εκείνος απάντησε ότι ήταν ο Όρκος. |
| Tum terror Cassium concussit et e somno eum excitāvit. | Τότε ο τρόμος συντάραξε τον Κάσσιο και τον ξύπνησε. |
| Cassius servos inclamāvit et de homine eos interrogāvit. | Ο Κάσσιος φώναξε τους δούλους και τους ρώτησε για τον άνθρωπο. |
| Illi neminem viderant. | Εκείνοι δεν είχαν δει κανέναν. |
| Cassius iterum se somno dedit eandemque speciem somniāvit. | Ο Κάσσιος παραδόθηκε ξανά στον ύπνο και είδε στο όνειρό του την ίδια μορφή. |
| Paucis post diēbus res ipsa fidem somnii confirmāvit. | Λίγες μέρες αργότερα τα ίδια τα γεγονότα επιβεβαίωσαν την αξιοπιστία του ονείρου. |
| Nam Octaviānus supplicio capitis eum adfēcit. | Γιατί ο Οκταβιανός τον τιμώρησε με θάνατο. |
Ο Orcus είναι ο θεός του Κάτω Κόσμου, ο Πλούτωνας.
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| Actiacus, -a, -um | του Ακτίου |
| confugio, confūgi, —, confugĕre, 3 | καταφεύγω |
| Athēnae, -ārum (θηλ., πληθ.) | η Αθήνα· Athēnas: στην Αθήνα |
| ibi | εκεί |
| vix | μόλις, πριν καλά καλά |
| sollicitus, -a, -um | ταραγμένος |
| somnus, -i (αρσ.) | ύπνος· animum somno do: παραδίνομαι στον ύπνο |
| repente | ξαφνικά |
| appareo, apparui, apparitum, apparēre, 2 | εμφανίζομαι |
| species, -ēi (θηλ.) | θέαμα, μορφή |
| horrendus, -a, -um | φρικτός |
| existimo, existimāvi, existimātum, existimāre, 1 | νομίζω |
| venio, vēni, ventum, venīre, 4 | έρχομαι |
| homo, -inis (αρσ.) | άνθρωπος |
| magnitūdo, -inis (θηλ.) | μέγεθος |
| facies, -ēi (θηλ.) | πρόσωπο |
| squalidus, -a, -um | βρόμικος |
| similis, -is, -e (+ δοτ.) | όμοιος |
| effigies, -ēi (θηλ.) | εικόνα, είδωλο |
| mortuus, -a, -um | νεκρός |
| simul (χρον. σύνδ.) | μόλις |
| aspicio, aspexi, aspectum, aspicĕre, 3 | κοιτάζω, βλέπω |
| concipio, concēpi, conceptum, concipĕre, 3 | συλλαμβάνω· timōrem concipio: με πιάνει φόβος |
| timor, -ōris (αρσ.) | φόβος |
| cupio, cupīvi, cupītum, cupĕre, 3 | επιθυμώ |
| concutio, concussi, concussum, concutĕre, 3 | συνταράζω |
| excito, excitāvi, excitātum, excitāre, 1 | ξυπνώ (κάποιον) |
| inclāmo, inclamāvi, inclamātum, inclamāre, 1 | φωνάζω (κάποιον) |
| nemo (αιτ. neminem) | κανείς |
| idem, eadem, idem | ο ίδιος (που ξέρουμε) |
| somnio, somniāvi, somniātum, somniāre, 1 | ονειρεύομαι, βλέπω στον ύπνο μου |
| paucus, -a, -um | λίγος |
| dies, diēi (αρσ.) | μέρα |
| res, rei (θηλ.) | πράγμα, γεγονός |
| fides, fidei (θηλ.) | πίστη, αξιοπιστία |
| somnium, -ii (ουδ.) | όνειρο |
| confirmo, confirmāvi, confirmātum, confirmāre, 1 | επιβεβαιώνω |
| nam | γιατί |
| supplicium, -ii (ουδ.) | τιμωρία, εκτέλεση |
| caput, -itis (ουδ.) | κεφάλι· supplicio capitis aliquem adficio: καταδικάζω κάποιον σε θάνατο |
| adficio, adfēci, adfectum, adficĕre, 3 | περιβάλλω, επιβάλλω |
Λέξεις που ξέρεις ήδη. facies → φάτσα· dies έχει την ίδια ρίζα με το «Δίας» και το deus· mortuus ≈ βροτός, ἄμβροτος· nemo < ne + homo· somnus ≈ ὕπνος.
Γραμματική
Η ε΄ κλίση
Είναι η πιο φτωχή κλίση: περιλαμβάνει λίγα ουσιαστικά, με χαρακτήρα -ē-, σχεδόν όλα θηλυκά. Αρσενικό είναι το dies (και το σύνθετο meridies, μεσημέρι)· όταν όμως το dies σημαίνει προθεσμία ή ημερομηνία, είναι συνήθως θηλυκό. Η γενική ενικού και πληθυντικού μοιάζει με της β΄ κλίσης (-ēi, -ērum), οι άλλες πτώσεις με της γ΄.
Πλήρη πληθυντικό έχουν μόνο τα dies και res. Τα species, facies, effigies έχουν στον πληθυντικό μόνο ονομαστική, αιτιατική και κλητική· το fides δεν έχει πληθυντικό.
Η αντωνυμία idem, eadem, idem
Είναι το is, ea, id με το επίθημα -dem. Δηλώνει επανάληψη: «ο ίδιος που είδαμε ή ξέρουμε ήδη» (eandem speciem somniāvit: είδε την ίδια μορφή με πριν). Το ipse δηλώνει ταυτότητα: «αυτός ο ίδιος, κανείς άλλος» (res ipsa: τα ίδια τα γεγονότα). Μπροστά από το -d- το -m γίνεται -n-: eum-dem → eundem.
Τα ρήματα σε -io που κλίνονται όπως το capio
Μερικά ρήματα σε -io (capio, cupio, facio, fugio, pario, rapio, quatio, -spicio και τα σύνθετά τους) έχουν στους χρόνους του ενεστωτικού θέματος το -i- της δ΄ συζυγίας, αλλά βραχύ. Μπροστά από r ή στο τέλος της λέξης το -i- γίνεται -ĕ-: capĕre (όχι capīre). Γι' αυτό ανήκουν στη γ΄ συζυγία.
Στο κείμενο: confūgit (confugio), aspexit (aspicio), concēpit (concipio), cupīvit (cupio), concussit (concutio), adfēcit (adficio). Όλοι είναι παρακείμενοι.
Μια φωνητική παρατήρηση που εξηγεί τα σύνθετα (το βιβλίο τη λέει λατινική μετάπτωση· δεν είναι στα φαινόμενα των οδηγιών 2026-27): στη σύνθεση το a της ρίζας γίνεται i σε ανοιχτή συλλαβή (capio → concipio, facio → adficio) και e σε κλειστή (captum → conceptum).
Συντακτικό
Η γενική και η αφαιρετική της ιδιότητας
Η ελληνική γενική της ιδιότητας («ἀνὴρ μεγάλης ἀρετῆς») αντιστοιχεί στα λατινικά σε γενική ή αφαιρετική της ιδιότητας. Το κείμενο τις βάζει πλάι πλάι: hominem ingentis magnitudinis (γενική) et facie squalidā (αφαιρετική). Το ουσιαστικό έχει πάντα έναν επιθετικό προσδιορισμό. Ηλικία, διάρκεια, μέτρο, βάρος, μαζί με αριθμητικό, είναι κανονικά σε γενική: iter trium dierum (δρόμος τριών ημερών).
Ο αντίστροφος cum
Ibi vix animum sollicitum somno dederat, cum repente apparuit ei species horrenda.
Το σημαντικό γεγονός (η εμφάνιση) δεν είναι στην κύρια πρόταση, αλλά στη χρονική με το cum. Γι' αυτό λέγεται αντίστροφος cum (cum inversum):
- η χρονική με cum παίρνει οριστική παρακειμένου και συχνά το επίρρημα repente (ξαφνικά), γιατί δηλώνει αιφνίδιο γεγονός·
- η κύρια πρόταση έχει παρατατικό ή υπερσυντέλικο και συχνά τα vix, vixdum, aegre (μόλις).
Στα ελληνικά: «μόλις είχε αποκοιμηθεί, όταν ξαφνικά...».
Άλλα σημεία του κειμένου
- qui in exercitu M. Antōnii fuerat: αναφορική πρόταση στο Cassius.
- Athēnas: αιτιατική της κίνησης σε τόπο χωρίς πρόθεση, γιατί είναι όνομα πόλης.
- ad se venīre hominem: venīre ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του existimāvit· hominem υποκείμενό του. Το se (και όχι eum) αναφέρεται στον Κάσσιο, το υποκείμενο του existimāvit: πλάγια αυτοπάθεια.
- similem: προσδιορισμός στο hominem· effigiēi δοτική, αντικείμενο του similem· mortui γενική κτητική.
- Quem simul aspexit: χρονική πρόταση, simul = μόλις, προτερόχρονο· quem = et eum (αναφορική αντωνυμία στην αρχή περιόδου, που συνδέει με τα προηγούμενα).
- audīre: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του cupīvit.
- se esse Orcum: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του respondit. Το υποκείμενο se είναι ίδιο με του ρήματος (ταυτοπροσωπία), αλλά στα λατινικά γράφεται, σε αιτιατική· Orcum κατηγορούμενο.
- Paucis post diēbus: post επίρρημα, paucis diēbus αφαιρετική του μέτρου (της διαφοράς): «λίγες μέρες αργότερα» (= post paucos dies).
- ipsa: οριστική αντωνυμία στο res.
Η ερμηνεία
Η αφήγηση χτίζεται σε δύο ύπνους και δύο εμφανίσεις. Η πρώτη τρομάζει τον Κάσσιο ως το ξύπνημα· οι δούλοι δεν είδαν κανέναν (neminem), και ο αναγνώστης καταλαβαίνει ότι η μορφή υπάρχει μόνο για εκείνον. Η δεύτερη, ίδια (eandem), κλείνει κάθε αμφιβολία. Ο συγγραφέας δεν σχολιάζει το όνειρο· αφήνει τα γεγονότα να το επιβεβαιώσουν (res ipsa fidem somnii confirmāvit). Για έναν Ρωμαίο αναγνώστη, ο θάνατος ενός από τους δολοφόνους του Καίσαρα από τον θετό γιο του Καίσαρα ήταν και δικαίωση.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Να γράψετε: α) τη γενική ενικού και τη δοτική πληθυντικού του «dies»· β) τη δοτική ενικού του «species horrenda»· γ) την αιτιατική ενικού και πληθυντικού του «idem homo».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Ε΄ κλίση, μετά από φωνήεν: γενική diēi, δοτική πληθυντικού diēbus.
β) species (ε΄ κλίση) + horrenda (α΄ κλίση): speciēi horrendae.
γ) homo είναι αρσενικό: eundem hominem, eosdem homines.
Παράδειγμα 2
Να γράψετε το γ΄ ενικό και το γ΄ πληθυντικό του ενεστώτα, καθώς και το απαρέμφατο του ενεστώτα, των ρημάτων «concēpit» και «aspexit».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
concipio, concēpi, conceptum, concipĕre, γ΄ συζυγία σε -io: concipit, concipiunt, concipĕre.
aspicio, aspexi, aspectum, aspicĕre: aspicit, aspiciunt, aspicĕre.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψετε τη γενική και τη δοτική ενικού του «facies».
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις το κείμενο XIV, για το όνειρο του Κάσσιου από την Πάρμα.
- Να κλίνεις τα ουσιαστικά της ε΄ κλίσης (dies, res, species) και την αντωνυμία idem, eadem, idem, και να ξεχωρίζεις το idem από το ipse.
- Να κλίνεις τα ρήματα σε -io που ακολουθούν το capio, στον ενεστώτα, στον παρατατικό, στον μέλλοντα και στο απαρέμφατο.
- Να αναγνωρίζεις τη γενική και την αφαιρετική της ιδιότητας και τον αντίστροφο cum.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.