XV. Τα ήθη των Γερμανών
Η παθητική φωνή, τα αποθετικά, το ποιητικό αίτιο και ο επαναληπτικός cum.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Β΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις το κείμενο XV, την περιγραφή του Καίσαρα για τα ήθη των Γερμανών.
- Να σχηματίζεις την οριστική και το απαρέμφατο του παθητικού ενεστώτα της α΄, β΄ και δ΄ συζυγίας, και να αναγνωρίζεις τα αποθετικά ρήματα.
- Να μετατρέπεις μια ενεργητική σύνταξη σε παθητική, με το ποιητικό αίτιο (a/ab + αφαιρετική).
- Να αναγνωρίζεις τις δύο συντάξεις με τα iubeo, veto, prohibeo, sino, patior, cogo και τον επαναληπτικό cum.
Το πλαίσιο
Η ρωμαϊκή ιστορική σκέψη έχει στο κέντρο της τη Ρώμη. Για τους ξένους λαούς, εκτός από τους Έλληνες, οι Ρωμαίοι συγγραφείς μιλούν συνήθως με αφορμή τους πολέμους τους μαζί τους, και η στάση τους απέναντι στους «βαρβάρους» ανακατεύει την περιέργεια, τον θαυμασμό και την περιφρόνηση. Όταν, τον 4ο και 5ο αιώνα μ.Χ., η αυτοκρατορία κινδυνεύει, τα αισθήματα αυτά γίνονται μίσος.
Το κείμενο είναι του Ιουλίου Καίσαρα, από τα Υπομνήματα για τον Γαλατικό πόλεμο (De bello Gallico), όπου περιγράφει τους Γερμανούς με αφορμή τις εκστρατείες του εναντίον τους. Ο Καίσαρας (100–44 π.Χ.) ήταν στρατηγός, πολιτικός και συγγραφέας με λιτό, καθαρό ύφος. Εκατόν πενήντα χρόνια αργότερα ο Τάκιτος έγραψε μια ολόκληρη μελέτη, τη Germania, όπου στα ήθη των Γερμανών διαβάζει κανείς νοσταλγία για τα αυστηρά ήθη της παλιάς Ρώμης.
Το κείμενο
Germanōrum vita omnis in venationibus atque in studiis rei militāris consistit. Germāni non student agricultūrae; lacte, caseo et carne nutriuntur. Locis frigidissimis pelles solum habent et in fluminibus lavantur. Cum civitas bellum gerit, magistrātus creantur cum vitae necisque potestāte. Equestribus proeliis saepe ex equis desiliunt ac pedibus proeliantur: ephippiōrum usus res turpis et iners habētur. Vinum a mercatoribus ad se importāri non sinunt, quod eā rē, ut arbitrantur, remollescunt homines atque effeminantur.
Διασκευή από το De bello Gallico του Καίσαρα (4.1–2 και 6.21–23)
Με έντονα τα σημεία που σημειώνει το βιβλίο για τα φαινόμενα του μαθήματος.
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή. Σε παρένθεση ό,τι εννοείται.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Germanōrum vita omnis in venationibus atque in studiis rei militāris consistit. | Όλη η ζωή των Γερμανών περιορίζεται στο κυνήγι και στις ασχολίες με τα στρατιωτικά. |
| Germāni non student agricultūrae; | Οι Γερμανοί δεν ασχολούνται με τη γεωργία· |
| lacte, caseo et carne nutriuntur. | τρέφονται με γάλα, τυρί και κρέας. |
| Locis frigidissimis pelles solum habent | Σε πολύ ψυχρά μέρη έχουν (για ρούχα) μόνο δέρματα |
| et in fluminibus lavantur. | και λούζονται στα ποτάμια. |
| Cum civitas bellum gerit, magistrātus creantur cum vitae necisque potestāte. | Κάθε φορά που η πολιτεία κάνει πόλεμο, εκλέγονται άρχοντες με εξουσία ζωής και θανάτου. |
| Equestribus proeliis saepe ex equis desiliunt ac pedibus proeliantur: | Στις ιππομαχίες συχνά πηδούν κάτω από τα άλογα και πολεμούν πεζοί· |
| ephippiōrum usus res turpis et iners habētur. | η χρήση της σέλας θεωρείται πράγμα ντροπιαστικό και άνανδρο. |
| Vinum a mercatoribus ad se importāri non sinunt, | Δεν επιτρέπουν να εισάγεται σε αυτούς κρασί από τους εμπόρους, |
| quod eā rē, ut arbitrantur, remollescunt homines atque effeminantur. | επειδή από αυτό το πράγμα, όπως πιστεύουν, οι άνθρωποι γίνονται μαλθακοί και θηλυπρεπείς. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| omnis, -is, -e | όλος |
| venatio, -ōnis (θηλ.) | κυνήγι |
| studium, -ii (ουδ.) | ασχολία, μελέτη |
| res militāris, rei militāris (θηλ.) | τα στρατιωτικά |
| consisto, constiti, —, consistĕre, 3 (+ in) | συνίσταμαι σε, περιορίζομαι σε |
| studeo, studui, —, studēre, 2 (+ δοτ.) | ασχολούμαι με |
| agricultūra, -ae (θηλ.) | γεωργία |
| lac, lactis (ουδ.) | γάλα |
| caseus, -i (αρσ.) | τυρί |
| caro, carnis (θηλ.) | κρέας |
| nutrio, nutrīvi, nutrītum, nutrīre, 4 | τρέφω· (παθ.) τρέφομαι |
| frigidissimus, -a, -um | πολύ ψυχρός (υπερθ. του frigidus) |
| pellis, -is (θηλ.) | δέρμα, προβιά |
| solum | μόνο |
| flumen, -inis (ουδ.) | ποτάμι |
| lavo, lāvi, lautum (lavātum), lavāre, 1 | πλένω· (παθ.) λούζομαι |
| civitas, -ātis (θηλ.) | πολιτεία, κράτος |
| creo, creāvi, creātum, creāre, 1 | εκλέγω |
| magistrātus, -us (αρσ.) | άρχοντας, αξίωμα |
| nex, necis (θηλ.) | (βίαιος) θάνατος |
| potestas, -ātis (θηλ.) | εξουσία |
| equester, equestris, equestre | ιππικός· equestre proelium: ιππομαχία |
| proelium, -ii (ουδ.) | μάχη |
| equus, -i (αρσ.) | άλογο |
| desilio, desilui, desultum, desilīre, 4 | πηδώ κάτω |
| pes, pedis (αρσ.) | πόδι· pedibus: πεζοί |
| proelior, proeliātus sum, proeliāri, αποθ. 1 | μάχομαι, πολεμώ |
| ephippium, -ii (ουδ.) | σέλα (εφίππιο) |
| usus, -us (αρσ.) | χρήση |
| turpis, -is, -e | ντροπιαστικός, αισχρός |
| iners, -rtis | άνανδρος, μαλθακός |
| habeo, habui, habitum, habēre, 2 | έχω· (παθ.) θεωρούμαι |
| vinum, -i (ουδ.) | κρασί |
| mercātor, -ōris (αρσ.) | έμπορος |
| importo, importāvi, importātum, importāre, 1 | εισάγω, φέρνω μέσα |
| sino, sīvi, situm, sinĕre, 3 (+ απαρ.) | επιτρέπω |
| quod (αιτιολ. σύνδ.) | επειδή |
| arbitror, arbitrātus sum, arbitrāri, αποθ. 1 | νομίζω, πιστεύω |
| remollesco, —, —, remollescĕre, 3 | γίνομαι μαλθακός |
| effemino, effemināvi, effeminātum, effemināre, 1 | κάνω θηλυπρεπή· (παθ.) γίνομαι θηλυπρεπής |
Λέξεις που ξέρεις ήδη. studium → στούντιο· res militāris → μιλιταρισμός· agricultūra → κουλτούρα· lavo ≈ λούζω, λουτρό· ephippium < ἐφίππιον· vinum ≈ οἶνος· nex ≈ νεκρός.
Γραμματική
Οι καταλήξεις της παθητικής φωνής
Στους χρόνους που σχηματίζονται από το ενεστωτικό θέμα, η παθητική φωνή έχει δικές της βασικές καταλήξεις:
| Πρόσωπο | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| α΄ | -(o)r | -mur |
| β΄ | -ris (ή -re) | -mini |
| γ΄ | -tur | -ntur |
Ο παθητικός ενεστώτας της α΄, β΄ και δ΄ συζυγίας
ενεστωτικό θέμα + παθητικές καταλήξεις: amā-tur, delē-tur, audī-tur. Στο α΄ ενικό της α΄ συζυγίας το θέμα χάνει το -a-: amor (< *ama-or). Στο γ΄ πληθυντικό της δ΄ μπαίνει -u-: audi-u-ntur, όπως στο ενεργητικό audiunt.
Το απαρέμφατο του παθητικού ενεστώτα
Στις φωνηεντόληκτες συζυγίες (α΄, β΄, δ΄) λήγει σε -ri: amā-ri, delē-ri, audī-ri. Στο κείμενο: importāri (να εισάγεται).
Τα αποθετικά ρήματα
Έχουν μόνο παθητικούς τύπους αλλά ενεργητική (ή μέση) σημασία, όπως τα ελληνικά βούλομαι, δέχομαι: arbitror = νομίζω, proelior = πολεμώ. Κλίνονται ακριβώς όπως τα παθητικά της συζυγίας τους: arbitror, arbitrāris, arbitrātur, arbitrāmur, arbitramini, arbitrantur· απαρέμφατο arbitrāri. Κράτησαν όμως μερικούς ενεργητικούς τύπους (τη μετοχή ενεστώτα και μέλλοντα, το σουπίνο, το γερούνδιο), που θα τους δεις αργότερα.
Οι αρχικοί χρόνοι της παθητικής φωνής
Είναι τρεις: ενεστώτας, παρακείμενος, απαρέμφατο ενεστώτα. Για παράδειγμα amor, amātus sum, amāri· proelior, proeliātus sum, proeliāri. Ο παθητικός παρακείμενος είναι περιφραστικός, με μετοχή και sum, και τον βλέπεις αναλυτικά αργότερα.
Συντακτικό
Το ποιητικό αίτιο
Όταν μια ενεργητική σύνταξη γίνεται παθητική, το υποκείμενο του ενεργητικού ρήματος γίνεται ποιητικό αίτιο:
- για έμψυχα, περιληπτικά ονόματα ή προσωποποιημένα άψυχα: a / ab + αφαιρετική (= ὑπό + γενική): vinum a mercatoribus importātur·
- για άψυχα: σκέτη αφαιρετική.
| Ενεργητική | Παθητική |
|---|---|
| Mercatōres vinum important. | Vinum a mercatoribus importātur. |
| Iūlus Albam Longam munit. | Alba Longa ab Iūlo munītur. |
Το αντικείμενο γίνεται υποκείμενο, το υποκείμενο ποιητικό αίτιο, και το ρήμα μένει στον ίδιο χρόνο και συμφωνεί με το νέο υποκείμενο.
Το απαρέμφατο με iubeo, veto, prohibeo, sino, patior, cogo
Με τα ρήματα iubeo (διατάζω), veto (απαγορεύω), prohibeo (εμποδίζω), sino (επιτρέπω), patior (ανέχομαι), cogo (αναγκάζω) υπάρχουν δύο συντάξεις:
- ενεργητικό απαρέμφατο, με υποκείμενο σε αιτιατική: Caesar milites frumentum importāre iubet (διατάζει τους στρατιώτες να μεταφέρουν σιτάρι)·
- παθητικό απαρέμφατο, όταν δεν θέλουμε ή δεν χρειάζεται να πούμε ποιος κάνει την πράξη (συνηθίζεται σε διαταγές και απαγορεύσεις): Caesar frumentum importāri iubet (διατάζει να μεταφερθεί σιτάρι).
Στο κείμενο: Vinum a mercatoribus ad se importāri non sinunt. Εδώ το παθητικό απαρέμφατο έχει μάλιστα και ποιητικό αίτιο.
Ο επαναληπτικός cum
Ο cum με οριστική μπορεί να δηλώνει επανάληψη (= κάθε φορά που, όποτε): Cum civitas bellum gerit, magistrātus creantur. Η κύρια και η χρονική έχουν παράλληλους χρόνους: gerit – creantur, ή στο παρελθόν gerēbat – creabantur.
Άλλα σημεία του κειμένου
- omnis: επιθετικός προσδιορισμός στο vita.
- rei militāris: γενική αντικειμενική στο studiis.
- agricultūrae: δοτική, αντικείμενο του student.
- lacte, caseo et carne: αφαιρετική του μέσου.
- Locis frigidissimis (= in locis): αφαιρετική της στάσης σε τόπο.
- magistrātus: ονομαστική πληθυντικού (δ΄ κλίση), υποκείμενο του creantur· cum ... potestāte εμπρόθετος του τρόπου· vitae necisque γενικές αντικειμενικές.
- Equestribus proeliis: αφαιρετική του χρόνου («στις ιππομαχίες»).
- pedibus: αφαιρετική του τρόπου («πεζοί»).
- usus: υποκείμενο του habētur· res κατηγορούμενο· ephippiōrum γενική αντικειμενική.
- ad se: πλάγια αυτοπάθεια (αναφέρεται στους Γερμανούς, υποκείμενο του sinunt).
- quod ... remollescunt ... effeminantur: αιτιολογική πρόταση με οριστική, γιατί η αιτία δίνεται ως πραγματική· eā rē αφαιρετική της αιτίας.
- ut arbitrantur: παραβολική, παρενθετική πρόταση (ut = όπως).
Η ερμηνεία
Ο Καίσαρας περιγράφει με ψυχρή ματιά, σαν εθνογράφος: τι τρώνε, πώς ντύνονται, πώς πολεμούν. Πίσω από την περιγραφή υπάρχει όμως μια σύγκριση με τους Ρωμαίους. Οι Γερμανοί δεν ασχολούνται με τη γεωργία, το θεμέλιο της ρωμαϊκής ζωής, αλλά έχουν μια σκληρότητα που θαυμάζεται: θεωρούν ντροπή τη σέλα και απαγορεύουν το κρασί για να μη γίνουν μαλθακοί. Η τελευταία πρόταση εκφράζει μια ιδέα που επανέρχεται στους Ρωμαίους συγγραφείς: η άνεση και η πολυτέλεια φθείρουν την ανδρεία. Είναι ο φόβος για τη δική τους παρακμή (θυμήσου το μάθημα IV).
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Να μετατρέψετε σε παθητική σύνταξη, δηλώνοντας το ποιητικό αίτιο: α) «Rōmāni pericula propulsant»· β) «Germāni magistrātus creant».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Το αντικείμενο pericula γίνεται υποκείμενο· το Rōmāni γίνεται a Rōmānis· το ρήμα σε γ΄ πληθυντικό του παθητικού ενεστώτα: Pericula a Rōmānis propulsantur.
β) Το magistrātus (αιτιατική πληθυντικού) γίνεται ονομαστική, ίδιος τύπος· Magistrātus a Germānis creantur.
Παράδειγμα 2
Να ξαναγράψετε την περίοδο «Caesar milites castra munīre vetat» με παθητικό απαρέμφατο και να εξηγήσετε τι άλλαξε.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Με παθητικό απαρέμφατο δεν δηλώνεται ποιος κάνει την πράξη, άρα φεύγει το milites: Caesar castra munīri vetat.
Το castra, αντικείμενο του ενεργητικού munīre, γίνεται υποκείμενο του παθητικού απαρεμφάτου munīri, σε αιτιατική. Η απαγόρευση μένει η ίδια· απλώς δεν λέγεται σε ποιους απευθύνεται.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψετε το α΄ ενικό και το β΄ πληθυντικό της οριστικής παθητικού ενεστώτα του «lavo».
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις το κείμενο XV, την περιγραφή του Καίσαρα για τα ήθη των Γερμανών.
- Να σχηματίζεις την οριστική και το απαρέμφατο του παθητικού ενεστώτα της α΄, β΄ και δ΄ συζυγίας, και να αναγνωρίζεις τα αποθετικά ρήματα.
- Να μετατρέπεις μια ενεργητική σύνταξη σε παθητική, με το ποιητικό αίτιο (a/ab + αφαιρετική).
- Να αναγνωρίζεις τις δύο συντάξεις με τα iubeo, veto, prohibeo, sino, patior, cogo και τον επαναληπτικό cum.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.