Μετάβαση στο περιεχόμενο

XI. Η Ρώμη και η Καρχηδόνα

Ο παρακείμενος, οι αρχικοί χρόνοι και το προτερόχρονο στις χρονικές.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Β΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις το κείμενο XI, για την πορεία του Αννίβα στον Β΄ Καρχηδονιακό πόλεμο.
  2. Να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού παρακειμένου της α΄, β΄ και δ΄ συζυγίας και του sum.
  3. Να γράφεις τους αρχικούς χρόνους ενός ρήματος (ενεστώτας, παρακείμενος, σουπίνο, απαρέμφατο) και να ξέρεις τι σχηματίζεται από τον καθένα.
  4. Να αναγνωρίζεις τις χρονικές προτάσεις με postquam, ubi, ut, simul που δηλώνουν το προτερόχρονο.

Το πλαίσιο

Η Ρώμη και η Καρχηδόνα, οι δύο μεγάλες δυνάμεις της δυτικής Μεσογείου, συγκρούστηκαν σε τρεις πολέμους μέσα σε περίπου 120 χρόνια (264–146 π.Χ.). Ο δεύτερος Καρχηδονιακός πόλεμος (218–202 π.Χ.) ήταν ο πιο σκληρός για τους Ρωμαίους. Ο Αννίβας ξεκίνησε από την Ισπανία, πέρασε τις Άλπεις με ελέφαντες και νίκησε τους Ρωμαίους στον Τίκινο, στον Τρεβία, στη λίμνη Τρασιμένη και, το 216 π.Χ., στις Κάννες, όπου χάθηκε ένας ολόκληρος ρωμαϊκός στρατός. Ο Φάβιος Μάξιμος απέφευγε τις μάχες και τον έφθειρε· ο Σκιπίωνας τον νίκησε τελικά στη Ζάμα της Αφρικής (202 π.Χ.).

Οι Ρωμαίοι είδαν τη νίκη τους ως θρίαμβο της καρτερίας τους (constantia): έχασαν μάχη μετά τη μάχη, αλλά δεν ζήτησαν ειρήνη. Στον Αννίβα αναγνώρισαν στρατηγική ιδιοφυΐα, αλλά τόνισαν τα ηθικά του ελαττώματα, τη σκληρότητα και τη δολιότητα. Το κείμενο αφηγείται τα γεγονότα στο παρελθόν, με παρακείμενο, που στα λατινικά κάνει και τη δουλειά του ελληνικού αορίστου.

Το κείμενο

Hannibal, dux Carthaginiensis, VI et XX annos natus, omnes gentes Hispaniae bello superāvit et Saguntum vi expugnāvit. Postea Alpes, quae Italiam ab Galliā seiungunt, cum elephantis transiit. Ubi in Italiā fuit, apud Ticīnum, Trebiam, Trasumēnum et Cannas copias Rōmanōrum profligāvit et delēvit. Populus Rōmānus cladem Cannensem pavidus audīvit. In agro Falerno Hannibal ex insidiis Fabii Maximi se expedīvit. Postquam XIV annos in Italiā complēvit, Carthaginienses eum in Africam revocavērunt. Ibi Hannibal bellum cum Rōmānis componere frustra cupīvit. Denique cum P. Scipiōne apud Zamam dimicāvit, sed Rōmāni victoriam reportavērunt.

Με έντονα τα σημεία που σημειώνει το βιβλίο για τα φαινόμενα του μαθήματος. VI et XX = sex et viginti· XIV = quattuordecim.

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή.

ΛατινικάΜετάφραση
Hannibal, dux Carthaginiensis, VI et XX annos natus,Ο Αννίβας, ο Καρχηδόνιος στρατηγός, σε ηλικία είκοσι έξι χρονών,
omnes gentes Hispaniae bello superāvit et Saguntum vi expugnāvit.νίκησε σε πόλεμο όλα τα έθνη της Ισπανίας και κυρίευσε με τη βία το Σάγουντο.
Postea Alpes, quae Italiam ab Galliā seiungunt, cum elephantis transiit.Έπειτα πέρασε με τους ελέφαντες τις Άλπεις, που χωρίζουν την Ιταλία από τη Γαλατία.
Ubi in Italiā fuit, apud Ticīnum, Trebiam, Trasumēnum et Cannas copias Rōmanōrum profligāvit et delēvit.Όταν βρέθηκε στην Ιταλία, κοντά στον Τίκινο, στον Τρεβία, στην Τρασιμένη και στις Κάννες κατατρόπωσε και εξόντωσε τις δυνάμεις των Ρωμαίων.
Populus Rōmānus cladem Cannensem pavidus audīvit.Ο ρωμαϊκός λαός άκουσε έντρομος για την καταστροφή στις Κάννες.
In agro Falerno Hannibal ex insidiis Fabii Maximi se expedīvit.Στον Φαλερνό αγρό ο Αννίβας ξέφυγε από την ενέδρα του Φάβιου Μάξιμου.
Postquam XIV annos in Italiā complēvit, Carthaginienses eum in Africam revocavērunt.Αφού συμπλήρωσε δεκατέσσερα χρόνια στην Ιταλία, οι Καρχηδόνιοι τον ανακάλεσαν στην Αφρική.
Ibi Hannibal bellum cum Rōmānis componere frustra cupīvit.Εκεί ο Αννίβας επιθύμησε μάταια να τελειώσει τον πόλεμο με τους Ρωμαίους με συνθήκη.
Denique cum P. Scipiōne apud Zamam dimicāvit, sed Rōmāni victoriam reportavērunt.Τελικά συγκρούστηκε με τον Πόπλιο Σκιπίωνα κοντά στη Ζάμα, αλλά οι Ρωμαίοι κέρδισαν τη νίκη.

Λεξιλόγιο

Από αυτό το μάθημα τα ρήματα δίνονται με τους αρχικούς χρόνους τους.

ΛέξηΣημασία
dux, ducis (αρσ.)αρχηγός, στρατηγός
Carthaginiensis, -is, -eΚαρχηδόνιος
VI et XX annos natusείκοσι έξι χρονών
gens, gentis (θηλ.)έθνος, λαός
supero, superāvi, superātum, superāre, 1νικώ
expugno, expugnāvi, expugnātum, expugnāre, 1κυριεύω
vis (αιτ. vim, αφ. vi) (θηλ.)βία, δύναμη
Alpes, -ium (θηλ., πληθ.)οι Άλπεις
seiungo, seiunxi, seiunctum, seiungĕre, 3χωρίζω
elephantus, -i (αρσ.)ελέφαντας
transeo, transii, transitum, transīreπερνώ, διασχίζω
ubi (χρον. σύνδ.)όταν, μόλις
sum, fui, —, esseείμαι, βρίσκομαι
apud (+ αιτ.)κοντά σε
copiae, -ārum (θηλ., πληθ.)στρατιωτικές δυνάμεις
profligo, profligāvi, profligātum, profligāre, 1κατατροπώνω
deleo, delēvi, delētum, delēre, 2καταστρέφω, εξοντώνω
clades, -is (θηλ.)καταστροφή, συντριβή
Cannensis, -is, -eτων Καννών
pavidus, -a, -umέντρομος
audio, audīvi, audītum, audīre, 4ακούω
insidiae, -ārum (θηλ., πληθ.)ενέδρα, παγίδα
expedio, expedīvi, expedītum, expedīre, 4απαλλάσσω· me expedio: ξεφεύγω
postquam (χρον. σύνδ.)αφού
compleo, complēvi, complētum, complēre, 2συμπληρώνω
revoco, revocāvi, revocātum, revocāre, 1ανακαλώ
compōno, composui, compositum, compōnĕre, 3(bellum) τελειώνω τον πόλεμο με συνθήκη
frustraμάταια
cupio, cupīvi, cupītum, cupĕre, 3επιθυμώ
deniqueτελικά
dimico, dimicāvi, dimicātum, dimicāre, 1αγωνίζομαι, δίνω μάχη
victoria, -ae (θηλ.)νίκη
reporto, reportāvi, reportātum, reportāre, 1(victoriam) κερδίζω τη νίκη

Λέξεις που ξέρεις ήδη. dux → δούκας· transeo → τράνζιτ· copia → κόπια, φωτοτυπία· compleo → κομπλέ· supero ≈ ὑπέρ (super).

Γραμματική

Ο ενεργητικός παρακείμενος της α΄, β΄ και δ΄ συζυγίας

Από το θέμα του παρακειμένου σχηματίζονται τρεις χρόνοι: ο παρακείμενος, ο υπερσυντέλικος και ο συντελεσμένος μέλλοντας. Στην α΄, β΄ και δ΄ συζυγία το θέμα αυτό κανονικά λήγει σε -v-: amāv-, delēv-, audīv-. Σε αυτό προσθέτεις τις ειδικές καταλήξεις του παρακειμένου, που είναι ίδιες σε όλες τις συζυγίες:

-i, -isti, -it, -imus, -istis, -ērunt

Το sum έχει θέμα παρακειμένου fu-: fui, fuisti, fuit.

Οριστική ενεργητικού παρακειμένου

Το θέμα αλλάζει από συζυγία σε συζυγία· οι καταλήξεις μένουν ίδιες.

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

amo (α΄)deleo (β΄)audio (δ΄)sum
α΄ ενικ.
β΄ ενικ.
γ΄ ενικ.
α΄ πληθ.
β΄ πληθ.
γ΄ πληθ.

0 / 24 καταλήξεις

Συγκοπή. Ανάμεσα σε όμοια φωνήεντα το -v- συχνά χάνεται, και τα φωνήεντα μπορεί να συναιρεθούν: audīvi → audii, audivisti → audisti. Τα σύνθετα του eo έχουν πάντα παρακείμενο σε -ii: transeo → transii, transiit.

Ένας τύπος, δύο χρόνοι; Στην α΄, β΄ και δ΄ συζυγία ο παρακείμενος δεν μπερδεύεται εύκολα με τον ενεστώτα, γιατί έχει το -v-: superat (ενεστώτας), superāvit (παρακείμενος).

Οι αρχικοί χρόνοι

Ένα λατινικό ρήμα το μαθαίνεις από τέσσερις τύπους, από τους οποίους φτιάχνονται όλοι οι άλλοι:

Αρχικός χρόνοςamoΤι σχηματίζεται από αυτόν
ενεστώταςamoενεστώτας, παρατατικός, μέλλοντας
παρακείμενοςamāviπαρακείμενος, υπερσυντέλικος, συντελεσμένος μέλλοντας
σουπίνοamātumη μετοχή του παθητικού παρακειμένου και άλλοι τύποι
απαρέμφατο ενεστώταamāreδείχνει τη συζυγία

Στα κανονικά ρήματα το σουπίνο σχηματίζεται με -tum: amā-tum, delē-tum, audī-tum. Τα ρήματα της γ΄ συζυγίας και πολλά άλλα έχουν δικούς τους αρχικούς χρόνους, και γι' αυτό τους μαθαίνεις απέξω (seiungo, seiunxi, seiunctum, seiungĕre).

Το προτερόχρονο στις χρονικές προτάσεις

Οι χρονικές προτάσεις με postquam (αφού), ubi και ut (όταν, μόλις) και simul (μόλις) δηλώνουν κάτι που έγινε πριν από την πράξη της κύριας πρότασης. Όταν αναφέρονται στο παρελθόν, παίρνουν συνήθως οριστική παρακειμένου, όπως τα ελληνικά «ἐπεί», «ἐπειδή» με οριστική αορίστου.

  • Ubi in Italiā fuit, ... copias profligāvit: πρώτα βρέθηκε στην Ιταλία, έπειτα νίκησε.
  • Postquam XIV annos complēvit, ... eum revocavērunt: πρώτα συμπλήρωσε τα χρόνια, έπειτα τον ανακάλεσαν.

Στα ελληνικά τα αποδίδεις με «αφού» ή «όταν, μόλις» και αόριστο.

Συντακτικό

  • dux Carthaginiensis: παράθεση στο Hannibal.
  • VI et XX annos natus: «γεννημένος πριν από είκοσι έξι χρόνια», δηλαδή 26 χρονών· annos αιτιατική της διάρκειας χρόνου.
  • Hispaniae: γενική κτητική.
  • bello: αφαιρετική του μέσου.
  • vi: αφαιρετική του τρόπου (πρβ. «βίᾳ εἷλον»).
  • quae Italiam ab Galliā seiungunt: αναφορική πρόταση στο Alpes· quae υποκείμενο. Είναι σε ενεστώτα, γιατί αυτό ισχύει πάντα: οι Άλπεις χωρίζουν και σήμερα τις δύο χώρες.
  • cum elephantis: εμπρόθετος της συνοδείας.
  • Ubi in Italiā fuit: δευτερεύουσα χρονική, προτερόχρονο, οριστική παρακειμένου.
  • apud Ticīnum ...: εμπρόθετος της στάσης σε τόπο.
  • pavidus: επιρρηματικό κατηγορούμενο του τρόπου στο populus: έτσι άκουσε, έντρομος.
  • ex insidiis: εμπρόθετος της απομάκρυνσης· se αντικείμενο, άμεση αυτοπάθεια.
  • Postquam ... complēvit: χρονική, προτερόχρονο· XIV annos αντικείμενο του complēvit.
  • in Africam: εμπρόθετος της κίνησης σε τόπο.
  • componere: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του cupīvit (ταυτοπροσωπία).
  • cum P. Scipiōne: εμπρόθετος της κοινωνίας (με ποιον πολέμησε).

Η ερμηνεία

Το κείμενο είναι μια σύντομη βιογραφία σε γρήγορο ρυθμό: κάθε πρόταση, μια νίκη. Οι τόποι των μαχών απαριθμούνται χωρίς σύνδεσμο ανάμεσα σε πόλεμο και πόλεμο, και ο αναγνώστης νιώθει την αλληλουχία των ηττών. Η ανατροπή έρχεται με δύο μικρές λέξεις: frustra (μάταια ζήτησε ειρήνη) και sed (αλλά οι Ρωμαίοι νίκησαν). Η μόνη αντίδραση του ρωμαϊκού λαού που αναφέρεται είναι ο τρόμος (pavidus), και όμως το τέλος ανήκει σε αυτόν.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Να γράψετε τους αρχικούς χρόνους των ρημάτων «superāvit», «delēvit» και «audīvit», και το β΄ ενικό του παρακειμένου τους.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Να χαρακτηρίσετε την πρόταση «Postquam XIV annos in Italiā complēvit» και να δικαιολογήσετε την έγκλιση και τον χρόνο του ρήματός της.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια είναι η κατάληξη του β΄ ενικού στον ενεργητικό παρακείμενο;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 4

Να γράψετε το α΄ ενικό και το γ΄ πληθυντικό της οριστικής ενεργητικού παρακειμένου του «expugno».

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις το κείμενο XI, για την πορεία του Αννίβα στον Β΄ Καρχηδονιακό πόλεμο.
  • Να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού παρακειμένου της α΄, β΄ και δ΄ συζυγίας και του sum.
  • Να γράφεις τους αρχικούς χρόνους ενός ρήματος (ενεστώτας, παρακείμενος, σουπίνο, απαρέμφατο) και να ξέρεις τι σχηματίζεται από τον καθένα.
  • Να αναγνωρίζεις τις χρονικές προτάσεις με postquam, ubi, ut, simul που δηλώνουν το προτερόχρονο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;