I. Ο εξόριστος ποιητής
Η α΄ κλίση, οι πτώσεις, η ενεργητική φωνή: η α΄ συζυγία και το sum.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Β΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο I, για τον Οβίδιο στην εξορία.
- Να κλίνεις τα πρωτόκλιτα ουσιαστικά και το θηλυκό των δευτερόκλιτων επιθέτων, και να ξεχωρίζεις την αφαιρετική από την ονομαστική ενικού.
- Να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού ενεστώτα της α΄ συζυγίας και του sum με τις βασικές καταλήξεις.
- Να αναγνωρίζεις τη χρήση κάθε πτώσης στο κείμενο: υποκείμενο, κατηγορούμενο, αντικείμενο, κατεύθυνση, γενική κτητική, αφαιρετική του οργάνου.
Το πλαίσιο
Ο Οβίδιος (Publius Ovidius Naso, 43 π.Χ. – 17 μ.Χ.) ήταν ο νεότερος από τους μεγάλους ποιητές των αυγούστειων χρόνων: ελεγειακός, και ποιητής των Μεταμορφώσεων. Το 8 μ.Χ. ο Αύγουστος τον εξόρισε στους Τόμους, στην ακτή της Μαύρης Θάλασσας (σήμερα Κωνστάντζα, στη Ρουμανία). Γιατί ακριβώς, δεν το ξέρουμε· ο ίδιος μιλά για ένα ποίημα και ένα λάθος. Δεν γύρισε ποτέ.
Από την εξορία έστελνε στη Ρώμη ελεγείες σε μορφή επιστολών (Tristia, Epistulae ex Ponto): παρακαλούσε φίλους να μεσολαβήσουν στον αυτοκράτορα, υπερασπιζόταν την ποίησή του και μιλούσε για τη ζωή του. Είναι από τις πρώτες μεγάλες περιπτώσεις λογοκρισίας ποιητή στην ευρωπαϊκή ιστορία. Το κείμενο του βιβλίου είναι απλή πεζή σύνοψη αυτών των ποιημάτων. Η εισαγωγή του βιβλίου είναι ενημερωτική και δεν εξετάζεται· εξετάζονται το κείμενο και τα φαινόμενά του.
Το κείμενο
Ovidius poēta in terrā Ponticā exulat. Epistulas Rōmam scriptitat. Epistulae plenae querelārum sunt. Rōmam desiderat et fortūnam adversam deplōrat. Narrat de incolis barbaris et de terrā gelidā. Poētam curae et miseriae excruciant. Epistulis contra iniuriam repugnat. Musa est unica amīca poētae.
Μάθημα I, Lectio prima
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Ovidius poēta in terrā Ponticā exulat. | Ο ποιητής Οβίδιος ζει εξόριστος στη γη του Πόντου. |
| Epistulas Rōmam scriptitat. | Γράφει συχνά επιστολές στη Ρώμη. |
| Epistulae plenae querelārum sunt. | Οι επιστολές είναι γεμάτες παράπονα. |
| Rōmam desiderat et fortūnam adversam deplōrat. | Νοσταλγεί τη Ρώμη και θρηνεί την κακή του τύχη. |
| Narrat de incolis barbaris et de terrā gelidā. | Αφηγείται για τους βάρβαρους κατοίκους και για την παγωμένη γη. |
| Poētam curae et miseriae excruciant. | Τον ποιητή τον βασανίζουν έγνοιες και δυστυχίες. |
| Epistulis contra iniuriam repugnat. | Με τις επιστολές του αντιστέκεται στην αδικία. |
| Musa est unica amīca poētae. | Η Μούσα είναι η μοναδική φίλη του ποιητή. |
Το scriptito είναι θαμιστικό του scribo (γράφω): δηλώνει πράξη που γίνεται συχνά. Γι' αυτό «γράφει συχνά», και όχι απλώς «γράφει».
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Τύποι | Σημασία |
|---|---|---|
| poēta | -ae (αρσ.) | ποιητής |
| terra | -ae | γη, χώρα |
| Ponticus | -a, -um | του Πόντου, του Εύξεινου Πόντου |
| exulo | 1 | ζω εξόριστος |
| epistula | -ae | επιστολή |
| Rōma | -ae | η Ρώμη |
| scriptito | 1 | γράφω συχνά |
| plenus | -a, -um (+ γεν.) | γεμάτος από |
| querēla | -ae | παράπονο |
| sum | — | είμαι |
| desidero | 1 | νοσταλγώ, μου λείπει |
| fortūna | -ae | τύχη |
| adversus | -a, -um | αντίξοος, κακός |
| deplōro | 1 | θρηνώ |
| narro | 1 | αφηγούμαι |
| de | πρόθ. + αφαιρ. | για (αναφορά) |
| incola | -ae (αρσ.) | κάτοικος |
| barbarus | -a, -um | βάρβαρος |
| gelidus | -a, -um | παγωμένος |
| cura | -ae | έγνοια, φροντίδα |
| miseria | -ae | δυστυχία |
| excrucio | 1 | βασανίζω |
| contra | πρόθ. + αιτ. | εναντίον |
| iniuria | -ae | αδικία |
| repugno | 1 | αντιστέκομαι |
| unicus | -a, -um | μοναδικός |
| amīca | -ae | φίλη |
| Musa | -ae | η Μούσα |
Λέξεις που ζουν ακόμα. Το fortuna έδωσε τη «φουρτούνα» (μέσω της ιταλικής), το cura την «κούρα», το miseria τη «μιζέρια», το contra την «κόντρα»· από το gelo (παγώνω), όπου ανήκει το gelidus, έρχονται το «ζελέ» και η «ζελατίνα». Το poeta, το epistula και το barbarus είναι δάνεια από τα ελληνικά: ποιητής, επιστολή, βάρβαρος. Το plenus είναι συγγενικό με το πλήρης και το πλήθος.
Γραμματική
Η α΄ κλίση
Τα πρωτόκλιτα έχουν χαρακτήρα -a-, όπως τα ελληνικά σε -α (χώρα). Είναι θηλυκά, εκτός από όσα δηλώνουν αρσενικά πρόσωπα: poēta, incola, agricola (γεωργός), nauta (ναύτης).
Η λατινική έχει μια πτώση που λείπει από τα ελληνικά, την αφαιρετική. Στον ενικό της α΄ κλίσης γράφεται όπως η ονομαστική· γι' αυτό το βιβλίο τη σημειώνει με μακρό: terrā. Στον πληθυντικό η δοτική και η αφαιρετική είναι πάντα ίδιες (terris), και ξεχωρίζουν μόνο από τη σύνταξη.
Με τον ίδιο τρόπο κλίνεται το θηλυκό των δευτερόκλιτων επιθέτων: Pontica, plena, adversa, barbara, gelida, unica.
Οι βασικές καταλήξεις και ο ενεστώτας της α΄ συζυγίας
Οι βασικές καταλήξεις της ενεργητικής φωνής (οριστική και υποτακτική όλων των χρόνων, με λίγες διαφορές στον παρακείμενο) θυμίζουν τις ελληνικές:
| Πρόσωπο | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| α΄ | -o ή -m (πρβ. -ω, -ν) | -mus (πρβ. -μεν, δωρ. -μες) |
| β΄ | -s (πρβ. -ς) | -tis (πρβ. -τε) |
| γ΄ | -t | -nt (πρβ. ἔφερο-ν < -ντ) |
Η οριστική του ενεστώτα σχηματίζεται: ενεστωτικό θέμα + βασικές καταλήξεις. Το θέμα της α΄ συζυγίας λήγει σε μακρό -ā- (amā-). Στο α΄ ενικό το a συγχωνεύεται με το -o: ama-o > amo.
Όλα τα ρήματα του κειμένου εκτός από το sum είναι της α΄ συζυγίας: exul-at, scriptit-at, desider-at, deplor-at, narr-at, excruci-ant, repugn-at.
Ο τονισμός. Οι δισύλλαβες λέξεις τονίζονται στην παραλήγουσα (Róma, cúra). Οι πολυσύλλαβες τονίζονται στην παραλήγουσα, αν είναι μακρά, αλλιώς στην προπαραλήγουσα. Γι' αυτό το βιβλίο σημειώνει τα μακρά της παραλήγουσας: amā-mus → amámus, querēla → queréla. Θα το δεις αναλυτικά στο μάθημα V.
Συντακτικό
Οι χρήσεις των πτώσεων στο κείμενο
| Πτώση | Χρήση | Από το κείμενο |
|---|---|---|
| Ονομαστική | υποκείμενο | Ovidius exulat· curae et miseriae excruciant |
| Ονομαστική | κατηγορούμενο | Epistulae plenae sunt· Musa est amica |
| Ονομαστική | παράθεση | Ovidius poēta |
| Αιτιατική | αντικείμενο | epistulas scriptitat· poetam excruciant |
| Αιτιατική ονόματος πόλης | κατεύθυνση, χωρίς πρόθεση | Rōmam scriptitat |
| Γενική | συμπλήρωμα επιθέτου | plenae querelārum (πρβ. πλήρης θηρίων) |
| Γενική | κτητική | amica poētae |
| Αφαιρετική με in | στάση σε τόπο | in terrā Ponticā |
| Αφαιρετική με de | αναφορά | de incolis, de terrā |
| Αφαιρετική χωρίς πρόθεση | όργανο | epistulis repugnat |
| Αιτιατική με contra | εναντίωση | contra iniuriam |
Στο Rōmam desiderat όμως το Romam είναι αντικείμενο (νοσταλγεί τη Ρώμη). Η ίδια λέξη, η ίδια πτώση, άλλη χρήση: τη βρίσκεις από το ρήμα.
Ένα τέχνασμα για να βρεις τους βασικούς όρους: βάλε σε παρένθεση τους εμπρόθετους και τα επιρρήματα. Στο Ovidius poēta (in terrā Ponticā) exulat μένουν το υποκείμενο, η παράθεση και το ρήμα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γράψε: την αιτιατική πληθυντικού του querelārum · τη δοτική ενικού του Musa · το β΄ πληθυντικό του ενεστώτα του deplōrat · το α΄ ενικό του ίδιου χρόνου του sunt · τη γενική πληθυντικού του terrā gelidā.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
querelārum είναι γενική πληθυντικού του querela, -ae. Αιτιατική πληθυντικού: querelās.
Musa, α΄ κλίση: δοτική ενικού Musae, ίδια με τη γενική ενικού και την ονομαστική πληθυντικού. Ξεχωρίζουν μόνο μέσα σε πρόταση.
deplōrat, α΄ συζυγία, θέμα deplorā-: β΄ πληθυντικό deplorātis (τόνος στο -ra-, γιατί η παραλήγουσα είναι μακρά).
sunt → α΄ ενικό sum.
terrā gelidā: ουσιαστικό και επίθετο κλίνονται μαζί, όπως στην α΄ κλίση: terrārum gelidārum.
Παράδειγμα 2
«Poētam curae et miseriae excruciant.» Αναγνώρισε συντακτικά κάθε όρο. Ύστερα ξαναγράψε την πρόταση με υποκείμενο τη λέξη cura στον ενικό.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το ρήμα excruciant είναι γ΄ πληθυντικό, άρα το υποκείμενο είναι πληθυντικό και σε ονομαστική: curae et miseriae. Το poētam είναι αιτιατική: το αντικείμενο. Η σειρά των λέξεων δεν σε βοηθά εδώ· σε βοηθούν οι καταλήξεις.
Με υποκείμενο έναν ενικό, το ρήμα γίνεται γ΄ ενικό, και το αντικείμενο μένει ίδιο:
Poētam cura excruciat.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε τη γενική πληθυντικού και την αφαιρετική ενικού του fortūna.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο I, για τον Οβίδιο στην εξορία.
- Να κλίνεις τα πρωτόκλιτα ουσιαστικά και το θηλυκό των δευτερόκλιτων επιθέτων, και να ξεχωρίζεις την αφαιρετική από την ονομαστική ενικού.
- Να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού ενεστώτα της α΄ συζυγίας και του sum με τις βασικές καταλήξεις.
- Να αναγνωρίζεις τη χρήση κάθε πτώσης στο κείμενο: υποκείμενο, κατηγορούμενο, αντικείμενο, κατεύθυνση, γενική κτητική, αφαιρετική του οργάνου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.