Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το οικοσύστημα

Βιοτικοί και αβιοτικοί παράγοντες, πληθυσμοί και βιοκοινότητες.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ Λυκείου, §2.1

Θα μάθεις να

  1. Να ορίζεις το οικοσύστημα και να ξεχωρίζεις πληθυσμό, βιοκοινότητα, βιότοπο και βιόσφαιρα.
  2. Να αναγνωρίζεις αβιοτικούς παράγοντες και να εντοπίζεις τον περιοριστικό παράγοντα σε ένα σενάριο.
  3. Να περιγράφεις τα τρία χαρακτηριστικά της λειτουργίας κάθε οικοσυστήματος: ροή ενέργειας, ανακύκλωση της ύλης, αυτορρύθμιση.
  4. Να εξηγείς πώς είναι προσαρμοσμένοι οι οργανισμοί ενός μεσογειακού οικοσυστήματος στην καλοκαιρινή ξηρασία.

Μια λίμνη που έφτιαξε ο άνθρωπος

Η λίμνη Κερκίνη, στις Σέρρες, είναι ταμιευτήρας: σχηματίστηκε όταν ένα φράγμα έκλεισε τον Στρυμόνα, για να ποτίζονται οι κάμποι και να μην πλημμυρίζουν. Κανείς δεν τη σχεδίασε ως καταφύγιο πουλιών. Κι όμως, μέσα σε λίγες δεκαετίες έγινε ένας από τους σημαντικότερους υγροτόπους της Ελλάδας.

Πολλοί μεγάλοι άσπροι πελεκάνοι με πορτοκαλί ράμφη κάθονται μαζί σε ένα πετρώδες νησάκι μέσα σε μια ήρεμη λίμνη.
Αργυροπελεκάνοι στη λίμνη Κερκίνη. Το νερό έφερε ψάρια, τα ψάρια έφεραν πελεκάνους και κορμοράνους, και τα ρηχά νερά γέμισαν καλάμια, νούφαρα και έντομα.Φωτογραφία: Charles J. Sharp · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Το νερό, το φως, η λάσπη του βυθού, τα φύκη, τα ψάρια, τα πουλιά και τα βακτήρια έπιασαν να λειτουργούν ως ένα σύνολο. Αυτό το σύνολο λέγεται οικοσύστημα, και σε αυτή την ενότητα θα δεις από τι αποτελείται και ποιοι κανόνες το κρατούν όρθιο.

Από το άτομο στη βιόσφαιρα

Η οικολογία μελετά τη ζωή σε επίπεδα, το καθένα πιο περιεκτικό από το προηγούμενο:

ΕπίπεδοΤι περιλαμβάνειΣτην Κερκίνη
Πληθυσμόςόλα τα άτομα ενός είδους σε μια περιοχή, την ίδια περίοδοοι αργυροπελεκάνοι της λίμνης
Βιοκοινότηταόλοι οι πληθυσμοί μιας περιοχής μαζίπελεκάνοι, κυπρίνοι, καλάμια, φυτοπλαγκτόν, βακτήρια…
Βιότοποςο χώρος με τους αβιοτικούς του παράγοντεςτο νερό, ο βυθός, το κλίμα της λεκάνης
Οικοσύστημαβιοκοινότητα + βιότοπος + οι σχέσεις τουςη λίμνη ως λειτουργικό σύνολο
Βιόσφαιραόλα τα οικοσυστήματα της Γηςτο λεπτό στρώμα του πλανήτη όπου υπάρχει ζωή

Τα όρια ενός οικοσυστήματος τα βάζει αυτός που το μελετά. Μια λίμνη είναι οικοσύστημα· το ίδιο και ένας σάπιος κορμός στην όχθη της, με τους μύκητες, τα έντομα και την υγρασία του. Κανένα από τα δύο δεν είναι κλειστό: η ενέργεια μπαίνει ως φως και φεύγει ως θερμότητα, το νερό έρχεται με το ποτάμι, τα πουλιά πετούν από λίμνη σε λίμνη.

Σε ποιο επίπεδο ανήκει;

Για κάθε περιγραφή, ρώτα πρώτα: ένα είδος ή πολλά; Μόνο οργανισμοί ή και το άβιο περιβάλλον τους;

Ποιο επίπεδο;

Η Κερκίνη με τους οργανισμούς της, το νερό, τη λάσπη και το φως

0 από 9

Οι αβιοτικοί παράγοντες και το όριο

Αβιοτικοί παράγοντες είναι τα φυσικά και χημικά χαρακτηριστικά του βιότοπου: φως, θερμοκρασία, νερό, υγρασία, άνεμος, σύσταση και pH του εδάφους, αλατότητα, διαλυμένο οξυγόνο. Αυτοί αποφασίζουν ποια είδη μπορούν να ζήσουν κάπου, και πόσα άτομα του καθενός.

Κάθε είδος αντέχει τιμές ενός παράγοντα μέσα σε ένα εύρος ανοχής: κάτω από ένα ελάχιστο και πάνω από ένα μέγιστο δεν επιβιώνει. Στο μέσο του εύρους βρίσκεται η ζώνη όπου τα πάει καλύτερα.

Από αυτό βγαίνει μια χρήσιμη ιδέα: η ανάπτυξη ενός πληθυσμού περιορίζεται από τον παράγοντα που βρίσκεται πιο μακριά από τη ζώνη που χρειάζεται το είδος. Αυτός λέγεται περιοριστικός παράγοντας.

  • Στη μεσογειακή πλαγιά τον Αύγουστο, περιοριστικός είναι συνήθως το νερό.
  • Σε βάθος 5050 μέτρων στη θάλασσα, το φως.
  • Σε ένα ορεινό λιβάδι τον Ιανουάριο, η θερμοκρασία.

Οι βιοτικοί παράγοντες

Βιοτικοί παράγοντες είναι οι οργανισμοί και οι σχέσεις τους. Τους ρόλους τούς ξέρεις από το Γυμνάσιο:

  • Παραγωγοί ή αυτότροφοι: φυτά, φύκη, κυανοβακτήρια. Φτιάχνουν οργανική ύλη από ανόργανη με τη φωτοσύνθεση.
  • Καταναλωτές ή ετερότροφοι: τρέφονται με άλλους οργανισμούς — φυτοφάγα, σαρκοφάγα, παμφάγα.
  • Αποικοδομητές: βακτήρια και μύκητες που διασπούν τη νεκρή οργανική ύλη σε ανόργανες ουσίες.

Ανάμεσά τους υπάρχουν σχέσεις που επηρεάζουν το μέγεθος των πληθυσμών: η θήρευση, ο ανταγωνισμός για τροφή, χώρο ή φως, ο παρασιτισμός, και η αμοιβαιότητα, όπου ωφελούνται και οι δύο — η μέλισσα και το λουλούδι, τα βακτήρια στις ρίζες των ψυχανθών.

Τρία χαρακτηριστικά κάθε οικοσυστήματος

Ένα δάσος, μια λίμνη και ένα λιβάδι δεν μοιάζουν σε τίποτα. Λειτουργούν όμως με τους ίδιους τρεις κανόνες.

  1. Ροή ενέργειας. Η ενέργεια μπαίνει ως ηλιακή ακτινοβολία, δεσμεύεται από τους παραγωγούς, περνά στους καταναλωτές και τελικά φεύγει ως θερμότητα. Κινείται προς μία κατεύθυνση και δεν ξαναχρησιμοποιείται.
  2. Ανακύκλωση της ύλης. Ο άνθρακας, το άζωτο, ο φωσφόρος και το νερό περνούν από τον άβιο κόσμο στους οργανισμούς και πίσω, ξανά και ξανά. Οι αποικοδομητές κλείνουν τον κύκλο.
  3. Αυτορρύθμιση. Οι πληθυσμοί δεν μένουν σταθεροί, αλλά κυμαίνονται γύρω από μια μέση τιμή. Όταν ένα θήραμα πληθαίνει, πληθαίνουν και οι θηρευτές του και το φέρνουν πίσω· όταν λιγοστέψει, λιγοστεύουν κι αυτοί. Αυτή η κατάσταση λέγεται δυναμική ισορροπία.

Οικοσυστήματα στεριάς και νερού

Τα οικοσυστήματα χωρίζονται συνήθως σε χερσαία (δάση, λιβάδια, θαμνώνες, έρημοι, τούνδρα) και υδάτινα (θάλασσες, λίμνες, ποτάμια, υγρότοποι). Το κλίμα, δηλαδή η θερμοκρασία και η βροχή, αποφασίζει σε μεγάλο βαθμό ποιο χερσαίο οικοσύστημα θα αναπτυχθεί σε μια περιοχή.

Το μεσογειακό οικοσύστημα

Στην Ελλάδα, όπως σε όλη τη Μεσόγειο, ο χειμώνας είναι ήπιος και βροχερός και το καλοκαίρι ζεστό και ξηρό, για τέσσερις ως έξι μήνες. Ο περιοριστικός παράγοντας είναι το νερό, και ακριβώς την εποχή που το φως και η ζέστη είναι άφθονα.

Σε αυτές τις συνθήκες αναπτύσσονται δύο χαρακτηριστικοί τύποι βλάστησης:

  • Η μακκία: πυκνοί, ψηλοί, αειθαλείς θάμνοι, όπως το πουρνάρι, ο σχίνος, η κουμαριά, η αγριελιά.
  • Τα φρύγανα: χαμηλοί, συχνά αγκαθωτοί και αρωματικοί θάμνοι σε ξηρότερα και φτωχότερα εδάφη, όπως η αστοιβή, το θυμάρι, η λαδανιά.
Πλαγιά σκεπασμένη από χαμηλούς, στρογγυλούς θάμνους σε πράσινο και γκριζοπράσινο χρώμα, χωρίς δέντρα, με τη θάλασσα στο βάθος.
Φρύγανα στην Κύθνο. Χαμηλοί, στρογγυλεμένοι θάμνοι, με κενά γυμνού εδάφους ανάμεσά τους: έτσι μοιάζει ένα οικοσύστημα όπου το νερό τελειώνει κάθε καλοκαίρι.Φωτογραφία: OikEnvGR · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Τα φυτά τους έχουν προσαρμογές που περιορίζουν την απώλεια νερού: μικρά, σκληρά, δερματώδη φύλλα, συχνά με κερί ή τρίχες στην επιφάνεια, και βαθιές ρίζες. Πολλά φρύγανα ρίχνουν τα μεγάλα χειμωνιάτικα φύλλα τους το καλοκαίρι και κρατούν μόνο μικρά, ώστε να εξατμίζουν λιγότερο νερό. Τα αρωματικά έλαια του θυμαριού και της ρίγανης προστατεύουν τα φυτά από φυτοφάγα — και τα κάνουν εύφλεκτα.

Η φωτιά είναι μέρος της ιστορίας αυτών των οικοσυστημάτων εδώ και χιλιάδες χρόνια, και πολλά από τα φυτά τους ξαναβγαίνουν μετά από αυτήν. Πώς προέκυψαν αυτές οι προσαρμογές θα το δεις στο κεφάλαιο της εξέλιξης.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα χωράφι με καλαμπόκι έχει άφθονο νερό και ήλιο, αλλά το έδαφος έχει πολύ λίγο άζωτο. Ο αγρότης διπλασιάζει το πότισμα. Θα δώσει το χωράφι μεγαλύτερη σοδειά;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Σε ένα νησί χωρίς κυνήγι, οι αλεπούδες τρώνε κυρίως κουνέλια. Μια πολύ βροχερή χρονιά τα χόρτα πληθαίνουν. Τι περιμένεις να γίνει στους δύο πληθυσμούς τα επόμενα χρόνια;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

«Ένα ρέμα στον Ταΰγετο: πλατάνια στις όχθες, πέστροφες στα βαθουλώματα, κρύο νερό με πολύ οξυγόνο, και φύλλα που σαπίζουν στις πέτρες του βυθού.» Ξεχώρισε τα συστατικά του οικοσυστήματος.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Όλοι οι πληθυσμοί φυτών, ζώων, μυκήτων και μικροοργανισμών μιας λίμνης, χωρίς το νερό και τον βυθό, αποτελούν...

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Πώς λέγεται το σύνολο των ατόμων ενός είδους που ζουν σε μια περιοχή την ίδια περίοδο;

Τα κατάφερες;

  • Να ορίζεις το οικοσύστημα και να ξεχωρίζεις πληθυσμό, βιοκοινότητα, βιότοπο και βιόσφαιρα.
  • Να αναγνωρίζεις αβιοτικούς παράγοντες και να εντοπίζεις τον περιοριστικό παράγοντα σε ένα σενάριο.
  • Να περιγράφεις τα τρία χαρακτηριστικά της λειτουργίας κάθε οικοσυστήματος: ροή ενέργειας, ανακύκλωση της ύλης, αυτορρύθμιση.
  • Να εξηγείς πώς είναι προσαρμοσμένοι οι οργανισμοί ενός μεσογειακού οικοσυστήματος στην καλοκαιρινή ξηρασία.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;