Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ουσίες που προκαλούν εθισμό

Εξάρτηση, ανοχή, στερητικό σύνδρομο: αλκοόλ, καπνός και ναρκωτικά.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ Λυκείου, §1.5

Θα μάθεις να

  1. Να ορίζεις την ψυχική και τη σωματική εξάρτηση, την ανοχή και το στερητικό σύνδρομο.
  2. Να εξηγείς πώς οι εξαρτησιογόνες ουσίες επηρεάζουν τις συνάψεις και γιατί ο εγκέφαλος προσαρμόζεται σε αυτές.
  3. Να κατατάσσεις ουσίες σε κατασταλτικές, διεγερτικές και ψευδαισθησιογόνες.
  4. Να περιγράφεις τις επιδράσεις του αλκοόλ και των συστατικών του καπνού στον οργανισμό.

Ουσίες που αλλάζουν τον εγκέφαλο

Το αλκοόλ, η νικοτίνη του τσιγάρου, η καφεΐνη, κάποια φάρμακα και τα παράνομα ναρκωτικά έχουν ένα κοινό: δρουν στο κεντρικό νευρικό σύστημα και αλλάζουν τη διάθεση, την αντίληψη ή τη συμπεριφορά. Λέγονται ψυχοδραστικές ουσίες. Πολλές από αυτές προκαλούν εθισμό: ο άνθρωπος συνεχίζει να τις παίρνει παρότι ξέρει ότι τον βλάπτουν, και δυσκολεύεται πολύ να σταματήσει.

Το αν μια ουσία είναι νόμιμη δεν λέει τίποτα για το αν είναι εθιστική ή επιβλαβής. Το αλκοόλ και ο καπνός είναι νόμιμα για ενήλικες, και είναι οι ουσίες που ευθύνονται για τους περισσότερους θανάτους.

Πώς δρουν: οι συνάψεις

Οι νευρώνες επικοινωνούν στις συνάψεις: ο ένας ελευθερώνει χημικές ουσίες, τους νευροδιαβιβαστές, που προσδένονται σε υποδοχείς του επόμενου. Οι ψυχοδραστικές ουσίες παρεμβαίνουν ακριβώς εδώ. Άλλες μιμούνται έναν νευροδιαβιβαστή, άλλες αυξάνουν την ποσότητα που ελευθερώνεται, άλλες εμποδίζουν την απομάκρυνσή του από τη σύναψη.

Οι περισσότερες εθιστικές ουσίες ενεργοποιούν, άμεσα ή έμμεσα, ένα κύκλωμα του εγκεφάλου που φυσιολογικά «ανταμείβει» με ευχαρίστηση συμπεριφορές όπως το φαγητό, και στο οποίο κεντρικό ρόλο έχει ο νευροδιαβιβαστής ντοπαμίνη. Η ουσία δίνει αυτή την ανταμοιβή χωρίς τη συμπεριφορά, και πολύ πιο έντονα. Ο εγκέφαλος «μαθαίνει» να την αναζητά.

Ανοχή, εξάρτηση, στέρηση

Ο εγκέφαλος δεν μένει παθητικός. Όταν μια ουσία φτάνει συχνά, προσαρμόζεται για να αντισταθμίσει τη δράση της: για παράδειγμα, μειώνει τον αριθμό των υποδοχέων που αυτή διεγείρει. Από αυτή την προσαρμογή προκύπτουν τρία φαινόμενα:

  • Ανοχή. Η ίδια δόση έχει όλο και μικρότερο αποτέλεσμα, και ο χρήστης χρειάζεται όλο και μεγαλύτερη δόση για το ίδιο αποτέλεσμα.
  • Εξάρτηση. Η ψυχική εξάρτηση είναι η έντονη επιθυμία για την ουσία και η αίσθηση ότι χωρίς αυτήν δεν μπορεί κανείς να λειτουργήσει. Η σωματική εξάρτηση είναι η κατάσταση όπου ο οργανισμός έχει προσαρμοστεί τόσο, ώστε χρειάζεται την ουσία για να λειτουργεί «κανονικά».
  • Στερητικό σύνδρομο. Όταν η ουσία σταματήσει απότομα, η προσαρμογή μένει χωρίς αντίβαρο, και εμφανίζονται συμπτώματα αντίθετα από τη δράση της ουσίας: μετά από κατασταλτικό, υπερδιέγερση, άγχος, τρόμος· μετά από διεγερτικό, εξάντληση και κατάθλιψη.

Οι κατηγορίες

Ανάλογα με τη δράση τους στο κεντρικό νευρικό σύστημα, οι ουσίες χωρίζονται σε τρεις μεγάλες κατηγορίες.

  • Κατασταλτικές: επιβραδύνουν τη λειτουργία του νευρικού συστήματος. Το αλκοόλ, τα οπιοειδή (όπιο, μορφίνη, ηρωίνη), τα ηρεμιστικά και υπνωτικά φάρμακα. Σε μεγάλη δόση καταστέλλουν και τα κέντρα του εγκεφάλου που ελέγχουν την αναπνοή, και αυτή είναι η αιτία των περισσότερων θανάτων από υπερβολική δόση.
  • Διεγερτικές: επιταχύνουν τη λειτουργία του, αυξάνουν την εγρήγορση, τον καρδιακό ρυθμό και την αρτηριακή πίεση. Η κοκαΐνη, οι αμφεταμίνες, η νικοτίνη, και ηπιότερα η καφεΐνη.
  • Ψευδαισθησιογόνες: αλλοιώνουν την αντίληψη του χώρου, του χρόνου και του εαυτού, και προκαλούν ψευδαισθήσεις. Το LSD και η μεσκαλίνη.

Η κάνναβη (χασίς, μαριχουάνα) έχει μικτή δράση: χαλαρώνει, αλλοιώνει την αντίληψη, και επηρεάζει τη μνήμη και την προσοχή. Ο εγκέφαλος των εφήβων, που αναπτύσσεται ακόμα, είναι πιο ευάλωτος στις επιδράσεις της.

Κατασταλτικό, διεγερτικό ή ψευδαισθησιογόνο;

Βάλε κάθε ουσία στην κατηγορία της, ανάλογα με το τι κάνει στο κεντρικό νευρικό σύστημα.

Σε ποια κατηγορία ανήκει;

Αλκοόλ

0 από 9

Το αλκοόλ

Το οινόπνευμα (αιθανόλη) απορροφάται γρήγορα από το στομάχι και κυρίως από το λεπτό έντερο, και φτάνει με το αίμα σε όλους τους ιστούς, και στον εγκέφαλο. Διασπάται κυρίως στο ήπαρ, με σταθερό ρυθμό που δεν επιταχύνεται ούτε με καφέ ούτε με κρύο νερό.

Στον εγκέφαλο δρα κατασταλτικά: μειώνει την κρίση και τον αυτοέλεγχο, επιβραδύνει τα αντανακλαστικά, χαλάει τον συντονισμό των κινήσεων. Γι' αυτό είναι τόσο επικίνδυνο στην οδήγηση. Σε μεγάλη ποσότητα σε λίγο χρόνο προκαλεί οξεία δηλητηρίαση, με απώλεια συνείδησης και καταστολή της αναπνοής.

Η χρόνια κατανάλωση βλάπτει το ήπαρ (λιπώδης διήθηση, ηπατίτιδα, κίρρωση), το νευρικό σύστημα, την καρδιά, και αυξάνει τον κίνδυνο για αρκετούς καρκίνους. Στην εγκυμοσύνη περνά από τον πλακούντα στο έμβρυο και μπορεί να προκαλέσει εμβρυϊκό αλκοολικό σύνδρομο, με μόνιμες βλάβες στην ανάπτυξη.

Ο καπνός

Ο καπνός του τσιγάρου περιέχει χιλιάδες χημικές ουσίες. Τρεις ξεχωρίζουν:

  • Η νικοτίνη: η ουσία που προκαλεί τον εθισμό. Φτάνει στον εγκέφαλο λίγα δευτερόλεπτα μετά την εισπνοή. Είναι διεγερτικό: ανεβάζει τον καρδιακό ρυθμό και την πίεση και συσπά τα αγγεία.
  • Η πίσσα: ένα κολλώδες μείγμα που κάθεται στους αεραγωγούς και στις κυψελίδες. Περιέχει δεκάδες καρκινογόνες ουσίες, και ακινητοποιεί και καταστρέφει τους κροσσούς.
  • Το μονοξείδιο του άνθρακα (CO): δεσμεύεται στην αιμοσφαιρίνη των ερυθρών πολύ ισχυρότερα από το οξυγόνο, και έτσι μειώνει το οξυγόνο που μεταφέρει το αίμα.

Οι συνέπειες: καρκίνος του πνεύμονα και άλλων οργάνων, χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια (χρόνια βρογχίτιδα, εμφύσημα), καρδιαγγειακά νοσήματα, και συχνότερες λοιμώξεις του αναπνευστικού. Το παθητικό κάπνισμα, η εισπνοή καπνού από τσιγάρα άλλων, έχει τις ίδιες επιδράσεις σε μικρότερο βαθμό, και είναι ιδιαίτερα επιβλαβές για τα παιδιά.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Στο αίμα ενός καπνιστή, το 6% της αιμοσφαιρίνης είναι δεσμευμένο με μονοξείδιο του άνθρακα. Αν το αίμα του, με όλη την αιμοσφαιρίνη ελεύθερη, θα μετέφερε 200 mL οξυγόνο ανά λίτρο, πόσο μεταφέρει τώρα; (Τα νούμερα είναι ενδεικτικά.)

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Κάποιος που πίνει πολύ αλκοόλ κάθε μέρα για χρόνια σταματά απότομα. Μέσα σε μία με δύο μέρες εμφανίζει τρόμο στα χέρια, έντονο άγχος, ταχυκαρδία και αϋπνία. Πώς εξηγούνται αυτά τα συμπτώματα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Ένας χρήστης ηρωίνης έχει αναπτύξει ανοχή και παίρνει πολύ μεγαλύτερη δόση απ' ό,τι στην αρχή. Μετά από μερικές εβδομάδες αποχής, παίρνει ξανά τη δόση που είχε συνηθίσει. Γιατί αυτή η δόση είναι τώρα πολύ πιο επικίνδυνη;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι είναι η ανοχή σε μια ουσία;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Ποια είναι τα τρία βλαβερά συστατικά του καπνού που ξεχωρίζουν, και ποιο από αυτά προκαλεί τον εθισμό;

Τα κατάφερες;

  • Να ορίζεις την ψυχική και τη σωματική εξάρτηση, την ανοχή και το στερητικό σύνδρομο.
  • Να εξηγείς πώς οι εξαρτησιογόνες ουσίες επηρεάζουν τις συνάψεις και γιατί ο εγκέφαλος προσαρμόζεται σε αυτές.
  • Να κατατάσσεις ουσίες σε κατασταλτικές, διεγερτικές και ψευδαισθησιογόνες.
  • Να περιγράφεις τις επιδράσεις του αλκοόλ και των συστατικών του καπνού στον οργανισμό.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;