Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο Επιτάφιος του Περικλή: η περίσταση και ο θεσμός

Η δημόσια ταφή, ο ρήτορας και η αρχή του λόγου (κεφ. 35–36, από μετάφραση).

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Σοφοκλέους Αντιγόνη - Θουκυδίδη Περικλέους Επιτάφιος Β΄ Λυκείου, 2 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τον πάτριο νόμο της δημόσιας ταφής και τη θέση του Επιταφίου στον πρώτο χρόνο του Πελοποννησιακού πολέμου.
  2. Να παρουσιάζεις τα βασικά στοιχεία για τον Θουκυδίδη, τον Περικλή και το πρόβλημα της πατρότητας του λόγου.
  3. Να εξηγείς την αντίθεση λόγου και έργου και τη δυσκολία του ρήτορα στο προοίμιο (κεφ. 35, από μετάφραση).
  4. Να διακρίνεις τις τρεις γενιές του κεφ. 36 και το σχέδιο του λόγου που προαναγγέλλει ο Περικλής.

Ο ιστορικός, ο ρήτορας, η περίσταση

Θουκυδίδης ο Ολόρου (υπόμνηση από την Α΄)

Τον Θουκυδίδη τον γνώρισες στην Α΄ Λυκείου. Θυμήσου τα βασικά: Αθηναίος, γιος του Ολόρου, από τον δήμο Αλιμούντα, γεννημένος γύρω στο 460 π.Χ. Το 424 π.Χ. ήταν στρατηγός, δεν πρόλαβε να σώσει την Αμφίπολη από τον Βρασίδα και εξορίστηκε για είκοσι χρόνια. Έγραψε την ιστορία του Πελοποννησιακού πολέμου (431–404 π.Χ.), που έμεινε ημιτελής: η αφήγηση σταματά στο 411. Ήξερε από πρώτο χέρι όσα περιγράφει για την Αθήνα των πρώτων χρόνων του πολέμου· αρρώστησε κι ο ίδιος στον λοιμό του 430.

Στο έργο του υπάρχουν πολλοί λόγοι (δημηγορίες) που εκφωνούν πρόσωπα της ιστορίας. Ο ίδιος εξηγεί πώς τους έγραψε (1.22.1): όπως του φαινόταν ότι ο καθένας θα έλεγε τα πιο κατάλληλα για την περίσταση, μένοντας όσο πιο κοντά γινόταν στη συνολική σκέψη όσων πράγματι ειπώθηκαν:

ὡς δ’ ἂν ἐδόκουν μοι ἕκαστοι περὶ τῶν αἰεὶ παρόντων τὰ δέοντα μάλιστ’ εἰπεῖν, ἐχομένῳ ὅτι ἐγγύτατα τῆς ξυμπάσης γνώμης τῶν ἀληθῶς λεχθέντων, οὕτως εἴρηται.

Θουκυδίδης 1.22.1

Κράτα αυτή τη φράση: θα τη χρειαστείς για το ερώτημα «ποιος μιλά στον Επιτάφιο».

Ο επιτάφιος λόγος του 431 π.Χ.

Ο πόλεμος άρχισε την άνοιξη του 431. Τον χειμώνα του 431/430, στο τέλος του πρώτου χρόνου, οι Αθηναίοι έθαψαν δημόσια όσους είχαν σκοτωθεί, όπως όριζε ένας πάτριος νόμος, ένα προγονικό έθιμο. Ο Θουκυδίδης το περιγράφει λίγο πριν από τον λόγο (2.34):

  • τα οστά των νεκρών εκτίθενται για λίγες μέρες σε μια σκηνή, και οι συγγενείς φέρνουν προσφορές·
  • στην εκφορά, άμαξες μεταφέρουν κυπαρισσένιες λάρνακες, μία για κάθε φυλή (οι φυλές ήταν δέκα), και ένα κενό φέρετρο, στρωμένο, για όσους χάθηκαν και δεν βρέθηκαν·
  • η ταφή γίνεται στο δημόσιο σήμα, στο ωραιότερο προάστιο της πόλης, έξω από το Δίπυλο, στον Κεραμεικό. Εξαίρεση οι Μαραθωνομάχοι, που θάφτηκαν εκεί όπου έπεσαν, για τιμή της ξεχωριστής ανδρείας τους·
  • στο τέλος μιλά ένας άνδρας που τον έχει διαλέξει η πόλη, «ὃς ἂν γνώμῃ τε δοκῇ μὴ ἀξύνετος εἶναι καὶ ἀξιώσει προήκῃ» (2.34.6): κάποιος που φαίνεται συνετός και ξεχωρίζει σε κύρος.

Γι' αυτούς τους πρώτους νεκρούς του πολέμου διαλέχτηκε ο Περικλής ο Ξανθίππου. Ανέβηκε σε ψηλό βήμα, για να τον ακούσει όσο το δυνατόν μεγαλύτερο πλήθος, και μίλησε.

Ο λόγος ανήκει στο επιδεικτικό είδος της ρητορικής: δεν ζητά από τους ακροατές να αποφασίσουν κάτι (όπως ο συμβουλευτικός) ούτε να κρίνουν μια υπόθεση (όπως ο δικανικός)· επαινεί. Οι επιτάφιοι είχαν σταθερά μέρη (τόπους): έπαινο των προγόνων και της πόλης, έπαινο των νεκρών, παρηγοριά (παραμυθία) για τους δικούς τους, προτροπή στους ζωντανούς. Επιτάφιους έχουμε και από άλλους (Λυσίας, Δημοσθένης, Υπερείδης, και μια παρωδία στον Μενέξενο του Πλάτωνα), όμως κανένας δεν έγινε τόσο διάσημος.

Περικλής ο Ξανθίππου

Γεννήθηκε γύρω στο 495 π.Χ. Από τη μητέρα του, την Αγαρίστη, ανήκε στο γένος των Αλκμεωνιδών. Μετά τον θάνατο του Εφιάλτη (461) έγινε ο πιο ισχυρός πολιτικός της Αθήνας, και από το 443 εκλεγόταν στρατηγός χρόνο με τον χρόνο. Με το όνομά του δένονται:

  • η μισθοφορά, η αποζημίωση των πολιτών για τη συμμετοχή στα δικαστήρια, ώστε να μπορεί να πάρει μέρος και ο φτωχός·
  • το οικοδομικό πρόγραμμα της Ακρόπολης, με τον Παρθενώνα·
  • η μετατροπή της Αθηναϊκής συμμαχίας σε ἀρχή, ηγεμονία της Αθήνας πάνω στους συμμάχους·
  • το σχέδιο του πολέμου: οι Αθηναίοι κλείνονται στα τείχη, αφήνουν την ύπαιθρο και στηρίζονται στον στόλο.

Πέθανε το 429 από τον λοιμό. Ο Θουκυδίδης τον θαυμάζει και κρίνει τη θέση του με μια φράση που έμεινε (2.65.9): «ἐγίγνετό τε λόγῳ μὲν δημοκρατία, ἔργῳ δὲ ὑπὸ τοῦ πρώτου ἀνδρὸς ἀρχή», «ήταν κατ' όνομα δημοκρατία, στην πράξη όμως εξουσία του πρώτου πολίτη».

Ποιος μιλά: Περικλής ή Θουκυδίδης;

Αυτό είναι το πρόβλημα της πατρότητας του Επιταφίου. Τα κύρια σημεία:

  • Ο Θουκυδίδης ήταν πιθανότατα στην Αθήνα το 431 και ίσως άκουσε τον λόγο.
  • Ο ίδιος λέει (1.22.1) ότι κρατά τη συνολική σκέψη των ομιλητών, όχι τα λόγια τους κατά λέξη.
  • Το ύφος είναι του Θουκυδίδη: πυκνές αντιθέσεις, αφηρημένες έννοιες, ουδέτερα επίθετα στη θέση ουσιαστικών. Μοιάζει με τους άλλους λόγους του έργου, όχι με ό,τι ξέρουμε για τον Περικλή.
  • Ο λόγος ίσως ξαναδουλεύτηκε αργότερα, μετά την ήττα, σαν πορτρέτο της Αθήνας στην ακμή της. Στην αφήγηση ακολουθεί αμέσως ο λοιμός, και η αντίθεση φαίνεται σκόπιμη.

Οι περισσότεροι μελετητές καταλήγουν κάπου στη μέση: οι ιδέες είναι του Περικλή, η μορφή είναι του Θουκυδίδη.

Το σχέδιο του λόγου

ΚεφάλαιαΜέροςΤι λέει
35Προοίμιοπόσο δύσκολο είναι να μιλήσεις αντάξια για τα έργα
36Αρχή του επαίνουπρόγονοι, πατέρες, η σημερινή γενιά· το σχέδιο του λόγου
37–41Έπαινος της πόληςπολίτευμα, ζωή, άμυνα, ο χαρακτήρας των Αθηναίων
42–43Έπαινος των νεκρώνπώς πέθαναν· προτροπή στους ζωντανούς
44–45Παραμυθίαγονείς, παιδιά και αδέρφια, χήρες
46Επίλογοςτι προσφέρει η πόλη· ο αποχαιρετισμός

Κεφάλαιο 35: το προοίμιο (μόνο από μετάφραση)

Τα κεφάλαια 35 και 36 τα διδάσκεσαι μόνο από μετάφραση. Δεν χρειάζεται να μεταφράζεις το πρωτότυπο· χρειάζεται να ξέρεις τι λέει ο Περικλής και να αναγνωρίζεις τις λίγες φράσεις-κλειδιά. Οι αποδόσεις είναι δικές μας.

Ο Περικλής ανοίγει με μια αντίφαση. Οι προηγούμενοι ρήτορες επαινούσαν αυτόν που πρόσθεσε τον λόγο στο έθιμο (δεν ξέρουμε ποιος ήταν). Εκείνος δεν είναι σίγουρος ότι ο λόγος χρειάζεται: για ανθρώπους που αποδείχτηκαν γενναίοι με έργα, θα αρκούσαν τιμές με έργα, σαν την τελετή που βλέπουν όλοι γύρω από τον τάφο. Ο κίνδυνος είναι ότι οι αρετές πολλών κρέμονται από έναν ρήτορα, που μπορεί να μιλήσει καλά ή άσχημα.

Ύστερα εξηγεί γιατί είναι δύσκολο να μιλήσεις με μέτρο. Υπάρχουν δύο ακροατές: όποιος ήξερε τους νεκρούς και τους αγαπούσε θα νομίσει ότι ειπώθηκαν λιγότερα από όσα ξέρει· όποιος δεν τους ήξερε θα νομίσει, από φθόνο, ότι ειπώθηκαν υπερβολές. Ο έπαινος γίνεται ανεκτός μόνο ως εκεί που ο καθένας πιστεύει ότι θα μπορούσε να κάνει κι ο ίδιος τα ίδια. Κι όμως, αφού οι παλιοί το έκριναν σωστό, θα ακολουθήσει τον νόμο και θα προσπαθήσει να ικανοποιήσει όσο γίνεται όλους.

Φράση του κειμένουΑπόδοση
ἀνδρῶν ἀγαθῶν ἔργῳ γενομένων ἔργῳ καὶ δηλοῦσθαι τὰς τιμάςγια άνδρες που αποδείχτηκαν γενναίοι με έργα, να φανερώνονται με έργα και οι τιμές
μὴ ἐν ἑνὶ ἀνδρὶ πολλῶν ἀρετὰς κινδυνεύεσθαι εὖ τε καὶ χεῖρον εἰπόντι πιστευθῆναινα μην κινδυνεύει να πιστευτεί η ανδρεία πολλών ανάλογα με το αν ένας άνθρωπος μίλησε καλά ή χειρότερα
χαλεπὸν γὰρ τὸ μετρίως εἰπεῖνγιατί είναι δύσκολο να μιλήσεις με μέτρο
ὅ τε γὰρ ξυνειδὼς καὶ εὔνους ἀκροατὴς … ὅ τε ἄπειρος … διὰ φθόνονγιατί ο ακροατής που ξέρει και αγαπά … και ο άπειρος … από φθόνο
χρὴ καὶ ἐμὲ ἑπόμενον τῷ νόμῳ πειρᾶσθαιπρέπει κι εγώ, ακολουθώντας τον νόμο, να προσπαθήσω

Κεφάλαιο 36: πρόγονοι, πατέρες, εμείς (μόνο από μετάφραση)

Ο έπαινος αρχίζει από τους προγόνους, όπως ταιριάζει σε τέτοια περίσταση. Ο Περικλής περνά μέσα από τρεις γενιές, και η καθεμιά προσθέτει κάτι:

ΓενιάΤι πρόσφερεΦράση του κειμένου
οι πρόγονοικατοίκησαν πάντα οι ίδιοι τη χώρα και την παρέδωσαν ελεύθερητὴν γὰρ χώραν οἱ αὐτοὶ αἰεὶ οἰκοῦντες … ἐλευθέραν δι’ ἀρετὴν παρέδοσαν
οι πατέρεςαπέκτησαν, όχι χωρίς κόπο, την ηγεμονία (ἀρχή)ὅσην ἔχομεν ἀρχὴν οὐκ ἀπόνως ἡμῖν τοῖς νῦν προσκατέλιπον
εμείς οι σημερινοίτη μεγαλώσαμε και κάναμε την πόλη αυτάρκη σε πόλεμο και ειρήνηαὐτοὶ ἡμεῖς οἵδε … ἐπηυξήσαμεν

Οι «πατέρες» είναι η γενιά του Μαραθώνα και της Σαλαμίνας και των χρόνων που ακολούθησαν, ως τα μέσα του 5ου αιώνα. Η «σημερινή» γενιά, οι άνδρες στην ώριμη ηλικία, είναι η γενιά του ίδιου του Περικλή, που τότε ήταν περίπου εξήντα χρονών.

Ύστερα κάνει κάτι που δεν περιμένει ο ακροατής: αφήνει έξω τους πολέμους. Δεν θέλει να μακρηγορεί σε ανθρώπους που τα ξέρουν (μακρηγορεῖν ἐν εἰδόσιν οὐ βουλόμενος ἐάσω). Θα πει πρώτα με ποιες αρχές, με ποιο πολίτευμα και με ποιον τρόπο ζωής έγινε μεγάλη η Αθήνα, και μόνο μετά θα επαινέσει τους νεκρούς. Θεωρεί ότι αυτά ωφελούν όλο το πλήθος που ακούει, πολίτες και ξένους (καὶ ἀστῶν καὶ ξένων).

Η επιλογή έχει νόημα. Οι άλλοι επιτάφιοι αφηγούνταν τα κατορθώματα της πόλης από τον μύθο ως τους Περσικούς πολέμους. Ο Περικλής βάζει στη θέση τους τους θεσμούς: η Αθήνα είναι μεγάλη όχι μόνο για όσα έκανε, αλλά για αυτό που είναι.

Η γλώσσα του Θουκυδίδη

Και από μετάφραση, θα συναντάς στο πρωτότυπο μερικούς τύπους της παλαιότερης αττικής, που ο Θουκυδίδης κρατά:

ΘουκυδίδηςΜεταγενέστερη αττικήΠαράδειγμα
ξυν-συν-ξυνειδώς, ξύμφορον
ἐςεἰςἐς πόλεμον καὶ ἐς εἰρήνην
αἰείἀείοἱ αὐτοὶ αἰεὶ οἰκοῦντες
-σσ--ττ-ἧσσον, θάλασσα (κεφ. 39, 41)

Και δύο ζεύγη λέξεων που διατρέχουν όλο τον λόγο:

  • λόγος / ἔργον: τα λόγια και οι πράξεις. Συχνά σε δοτική του τρόπου: λόγῳ … ἔργῳ, «με λόγια … με έργα».
  • ἀρετή: εδώ κυρίως η ανδρεία και η αξία του πολίτη, όχι μόνο η ηθική αρετή. ἀρχή: η ηγεμονία, η εξουσία πάνω σε άλλους.

Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

Λέξη του κειμένουΣυγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής
ἐπαινοῦσι (ἐπαινέω)έπαινος, παραίνεση, αινετός
ἀκροατήςακρόαση, ακροατήριο, ακροάζομαι
φθόνον (φθόνος)φθονερός, φθονώ
μνήμης (μνήμη)μνημείο, μνημόσυνο, αμνησία
μακρηγορεῖνμακρηγορία, αγορεύω, κατηγορία
ἐπακοῦσαι (ἐπακούω)ακοή, υπακοή, ακουστικός

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

«ἐμοὶ δὲ ἀρκοῦν ἂν ἐδόκει εἶναι ἀνδρῶν ἀγαθῶν ἔργῳ γενομένων ἔργῳ καὶ δηλοῦσθαι τὰς τιμάς»: Πώς αξιοποιεί ο Περικλής την αντίθεση λόγου και έργου στο προοίμιο, και τι πετυχαίνει με αυτή;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Στο κεφ. 36 ο Περικλής δηλώνει ότι θα παραλείψει τα πολεμικά έργα και θα μιλήσει πρώτα για το πολίτευμα και τον τρόπο ζωής. Να εξηγήσεις την επιλογή του.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πότε εκφωνήθηκε ο Επιτάφιος του Περικλή;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Πού θάβονταν δημόσια οι νεκροί του πολέμου, και ποιοι ήταν η εξαίρεση;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τον πάτριο νόμο της δημόσιας ταφής και τη θέση του Επιταφίου στον πρώτο χρόνο του Πελοποννησιακού πολέμου.
  • Να παρουσιάζεις τα βασικά στοιχεία για τον Θουκυδίδη, τον Περικλή και το πρόβλημα της πατρότητας του λόγου.
  • Να εξηγείς την αντίθεση λόγου και έργου και τη δυσκολία του ρήτορα στο προοίμιο (κεφ. 35, από μετάφραση).
  • Να διακρίνεις τις τρεις γενιές του κεφ. 36 και το σχέδιο του λόγου που προαναγγέλλει ο Περικλής.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;