Επιτάφιος 37: το πολίτευμα της Αθήνας
«Δημοκρατία κέκληται»: ισότητα, αξία και ελευθερία στην πόλη.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Σοφοκλέους Αντιγόνη - Θουκυδίδη Περικλέους Επιτάφιος Β΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις το κεφ. 37 του Επιταφίου περίοδο προς περίοδο.
- Να αναγνωρίζεις τους τύπους του κειμένου (χρώμεθα, κέκληται, μέτεστι, κεκώλυται, δρᾷ) και να εξηγείς τη σύνταξη των βασικών περιόδων.
- Να ερμηνεύεις τα γνωρίσματα του αθηναϊκού πολιτεύματος: ισότητα απέναντι στον νόμο, αξιοκρατία, ελευθερία και σεβασμό των νόμων.
- Να συνδέεις τους άγραφους νόμους του Περικλή με τους άγραφους νόμους της Αντιγόνης.
Το πλαίσιο
Στο τέλος του κεφ. 36 ο Περικλής υποσχέθηκε να πει πρώτα με ποιο πολίτευμα και με ποιον τρόπο ζωής έγινε μεγάλη η Αθήνα. Εδώ αρχίζει να το κάνει. Το κεφάλαιο 37 είναι το πιο γνωστό του λόγου, γιατί δίνει έναν από τους πιο γνωστούς «ορισμούς» της δημοκρατίας που σώζονται από την αρχαιότητα. Τα κεφάλαια 37–41 διδάσκονται από το πρωτότυπο και τη μετάφραση.
Το κείμενο
«Χρώμεθα γὰρ πολιτείᾳ οὐ ζηλούσῃ τοὺς τῶν πέλας νόμους, παράδειγμα δὲ μᾶλλον αὐτοὶ ὄντες τισὶν ἢ μιμούμενοι ἑτέρους. καὶ ὄνομα μὲν διὰ τὸ μὴ ἐς ὀλίγους ἀλλ’ ἐς πλείονας οἰκεῖν δημοκρατία κέκληται· μέτεστι δὲ κατὰ μὲν τοὺς νόμους πρὸς τὰ ἴδια διάφορα πᾶσι τὸ ἴσον, κατὰ δὲ τὴν ἀξίωσιν, ὡς ἕκαστος ἔν τῳ εὐδοκιμεῖ, οὐκ ἀπὸ μέρους τὸ πλέον ἐς τὰ κοινὰ ἢ ἀπ’ ἀρετῆς προτιμᾶται, οὐδ’ αὖ κατὰ πενίαν, ἔχων γέ τι ἀγαθὸν δρᾶσαι τὴν πόλιν, ἀξιώματος ἀφανείᾳ κεκώλυται. ἐλευθέρως δὲ τά τε πρὸς τὸ κοινὸν πολιτεύομεν καὶ ἐς τὴν πρὸς ἀλλήλους τῶν καθ’ ἡμέραν ἐπιτηδευμάτων ὑποψίαν, οὐ δι’ ὀργῆς τὸν πέλας, εἰ καθ’ ἡδονήν τι δρᾷ, ἔχοντες, οὐδὲ ἀζημίους μέν, λυπηρὰς δὲ τῇ ὄψει ἀχθηδόνας προστιθέμενοι. ἀνεπαχθῶς δὲ τὰ ἴδια προσομιλοῦντες τὰ δημόσια διὰ δέος μάλιστα οὐ παρανομοῦμεν, τῶν τε αἰεὶ ἐν ἀρχῇ ὄντων ἀκροάσει καὶ τῶν νόμων, καὶ μάλιστα αὐτῶν ὅσοι τε ἐπ’ ὠφελίᾳ τῶν ἀδικουμένων κεῖνται καὶ ὅσοι ἄγραφοι ὄντες αἰσχύνην ὁμολογουμένην φέρουσιν».
Θουκυδίδης, Ἱστορίαι 2.37
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, περίοδο προς περίοδο.
| Αρχαίο κείμενο | Μετάφραση |
|---|---|
| Χρώμεθα γὰρ πολιτείᾳ οὐ ζηλούσῃ τοὺς τῶν πέλας νόμους, | Έχουμε, λοιπόν, πολίτευμα που δεν ζηλεύει τους νόμους των γειτόνων, |
| παράδειγμα δὲ μᾶλλον αὐτοὶ ὄντες τισὶν ἢ μιμούμενοι ἑτέρους. | αλλά είμαστε μάλλον εμείς οι ίδιοι παράδειγμα για κάποιους, παρά μιμούμαστε άλλους. |
| καὶ ὄνομα μὲν διὰ τὸ μὴ ἐς ὀλίγους ἀλλ’ ἐς πλείονας οἰκεῖν δημοκρατία κέκληται· | Και ως προς το όνομα, επειδή η διοίκηση δεν βρίσκεται στα χέρια λίγων αλλά των περισσότερων, λέγεται δημοκρατία· |
| μέτεστι δὲ κατὰ μὲν τοὺς νόμους πρὸς τὰ ἴδια διάφορα πᾶσι τὸ ἴσον, | σύμφωνα με τους νόμους, όλοι έχουν ίσα δικαιώματα στις ιδιωτικές τους διαφορές, |
| κατὰ δὲ τὴν ἀξίωσιν, ὡς ἕκαστος ἔν τῳ εὐδοκιμεῖ, οὐκ ἀπὸ μέρους τὸ πλέον ἐς τὰ κοινὰ ἢ ἀπ’ ἀρετῆς προτιμᾶται, | ως προς την εκτίμηση όμως, ανάλογα με το πού διακρίνεται ο καθένας, προτιμάται για τα δημόσια αξιώματα όχι τόσο επειδή ανήκει σε μια τάξη όσο για την ικανότητά του· |
| οὐδ’ αὖ κατὰ πενίαν, ἔχων γέ τι ἀγαθὸν δρᾶσαι τὴν πόλιν, ἀξιώματος ἀφανείᾳ κεκώλυται. | ούτε πάλι, εξαιτίας της φτώχειας, εφόσον μπορεί να κάνει κάποιο καλό στην πόλη, εμποδίζεται από την αφάνεια της κοινωνικής του θέσης. |
| ἐλευθέρως δὲ τά τε πρὸς τὸ κοινὸν πολιτεύομεν καὶ ἐς τὴν πρὸς ἀλλήλους τῶν καθ’ ἡμέραν ἐπιτηδευμάτων ὑποψίαν, | Ελεύθερα πολιτευόμαστε και στα δημόσια πράγματα και ως προς την καχυποψία του ενός για τον άλλο στις καθημερινές ασχολίες, |
| οὐ δι’ ὀργῆς τὸν πέλας, εἰ καθ’ ἡδονήν τι δρᾷ, ἔχοντες, | χωρίς να θυμώνουμε με τον διπλανό μας, αν κάνει κάτι όπως του αρέσει, |
| οὐδὲ ἀζημίους μέν, λυπηρὰς δὲ τῇ ὄψει ἀχθηδόνας προστιθέμενοι. | ούτε να του δείχνουμε δυσαρέσκεια, που δεν τον βλάπτει μεν, είναι όμως δυσάρεστη να τη βλέπει. |
| ἀνεπαχθῶς δὲ τὰ ἴδια προσομιλοῦντες τὰ δημόσια διὰ δέος μάλιστα οὐ παρανομοῦμεν, | Ενώ στις ιδιωτικές μας σχέσεις συναναστρεφόμαστε χωρίς να ενοχλούμε ο ένας τον άλλο, στα δημόσια δεν παραβαίνουμε τους νόμους, κυρίως από σεβασμό, |
| τῶν τε αἰεὶ ἐν ἀρχῇ ὄντων ἀκροάσει καὶ τῶν νόμων, | υπακούοντας σε όσους βρίσκονται κάθε φορά στην εξουσία και στους νόμους, |
| καὶ μάλιστα αὐτῶν ὅσοι τε ἐπ’ ὠφελίᾳ τῶν ἀδικουμένων κεῖνται | και προπάντων σε όσους από αυτούς έχουν θεσπιστεί για να προστατεύουν όσους αδικούνται |
| καὶ ὅσοι ἄγραφοι ὄντες αἰσχύνην ὁμολογουμένην φέρουσιν. | και σε όσους, αν και άγραφοι, φέρνουν ντροπή που την αναγνωρίζουν όλοι. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία στο κείμενο |
|---|---|
| χράομαι, -ῶμαι + δοτ. | χρησιμοποιώ· εδώ: έχω (πολίτευμα) |
| ζηλόω, -ῶ | ζηλεύω, θέλω να μιμηθώ |
| οἱ πέλας | οι γείτονες, οι άλλοι |
| οἰκέω, -ῶ | εδώ αμετάβατο: διοικούμαι |
| μέτεστί τινι | έχει κάποιος μερίδιο, δικαίωμα |
| τὰ ἴδια διάφορα | οι ιδιωτικές διαφορές |
| ἀξίωσις, ἡ | εκτίμηση, κύρος |
| εὐδοκιμέω, -ῶ | διακρίνομαι, έχω καλή φήμη |
| ἀπὸ μέρους | από μια μερίδα, μια τάξη (κατ' άλλους: εκ περιτροπής) |
| ἀξίωμα, τὸ | κοινωνική θέση |
| ἐπιτήδευμα, τὸ | ασχολία, συνήθεια |
| δι’ ὀργῆς ἔχω τινά | θυμώνω με κάποιον |
| ἀχθηδών, ἡ | βάρος, δυσαρέσκεια |
| ἀνεπαχθῶς | χωρίς να γίνομαι βάρος, χωρίς να ενοχλώ |
| δέος, τὸ | φόβος· εδώ: σεβασμός |
| ἀκρόασις, ἡ | ακρόαση· εδώ: υπακοή |
| κεῖμαι (για νόμους) | έχω θεσπιστεί, ισχύω |
Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις
| Λέξη του κειμένου | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής |
|---|---|
| μιμούμενοι (μιμέομαι) | μίμηση, μιμητής, μιμητισμός |
| ὀλίγους (ὀλίγος) | ολιγαρχία, ολιγάριθμος, ολιγόλογος |
| δρᾶσαι (δράω) | δράση, δραστήριος, δράμα |
| ὄψει (ὄψις) | όψη, οπτικός, σύνοψη, πρόσοψη |
| ἀδικουμένων (ἀδικέω) | αδικία, δικαστής, δίκαιος |
| ἄγραφοι (ἄγραφος) | γραφή, γράμμα, αγράμματος, ορθογραφία |
Η γλώσσα του κειμένου
Τύποι
| Τύπος | Αναγνώριση |
|---|---|
| χρώμεθα | α΄ πληθ. οριστ. ενεστ. του χράομαι, -ῶμαι |
| ζηλούσῃ | μετοχή ενεστ. ενεργ., δοτ. ενικ. θηλ., του ζηλόω, -ῶ |
| κέκληται | γ΄ ενικ. οριστ. παρακ. μέσης-παθ. του καλέω, -ῶ |
| μέτεστι | γ΄ ενικ. οριστ. ενεστ. του μέτειμι (μετά + εἰμί) |
| προτιμᾶται | γ΄ ενικ. οριστ. ενεστ. παθ. του προτιμάω, -ῶ |
| κεκώλυται | γ΄ ενικ. οριστ. παρακ. παθ. του κωλύω |
| δρᾶσαι / δρᾷ | απαρ. αορ. / γ΄ ενικ. οριστ. ενεστ. του δράω, -ῶ |
| προστιθέμενοι | μετοχή ενεστ. μέσης, ονομ. πληθ. αρσ., του προστίθημι |
| κεῖνται | γ΄ πληθ. οριστ. ενεστ. του κεῖμαι |
Το τῳ είναι η δοτική της αόριστης αντωνυμίας τις, τι: ἔν τῳ = ἔν τινι, «σε κάτι». Δεν έχει τόνο, γιατί είναι εγκλιτικό· με περισπωμένη, τῷ, θα ήταν η δοτική του άρθρου ή, σπανιότερα, το ερωτηματικό τίνι, «σε ποιον;».
Σύνταξη
- Χρώμεθα πολιτείᾳ: το χράομαι συντάσσεται με δοτική ως αντικείμενο. Το ζηλούσῃ είναι επιθετική μετοχή στο πολιτείᾳ.
- ὄνομα: αιτιατική της αναφοράς («ως προς το όνομα»). δημοκρατία: κατηγορούμενο του εννοούμενου υποκειμένου (ἡ πολιτεία) μέσω του κέκληται.
- διὰ τὸ … οἰκεῖν: έναρθρο απαρέμφατο σε εμπρόθετο προσδιορισμό της αιτίας. Υποκείμενό του η πολιτεία, όπως και του κέκληται (ταυτοπροσωπία).
- μέτεστι πᾶσι τὸ ἴσον: υποκείμενο το τὸ ἴσον, δοτική προσωπική το πᾶσι.
- ὡς ἕκαστος ἔν τῳ εὐδοκιμεῖ: δευτερεύουσα αναφορική-παραβολική.
- οὐκ … τὸ πλέον … ἢ: «όχι τόσο … όσο». Το τὸ πλέον … ἢ ισοδυναμεί με μᾶλλον … ἢ.
- ἔχων γέ τι ἀγαθὸν δρᾶσαι: υποθετική μετοχή (= εἰ ἔχει), με το γε να τονίζει τον όρο: «αρκεί να μπορεί». Το ἔχω + απαρέμφατο σημαίνει «μπορώ». Το δρῶ παίρνει δύο αιτιατικές: τι ἀγαθὸν (του πράγματος) και τὴν πόλιν (του προσώπου).
- εἰ καθ’ ἡδονήν τι δρᾷ: υπόθεση με εἰ + οριστική, ανοιχτή υπόθεση (το πραγματικό). Το δρᾷ εδώ είναι οριστική, όχι υποτακτική.
- προσομιλοῦντες: εναντιωματική μετοχή, «ενώ συναναστρεφόμαστε». Η αντίθεση είναι ανάμεσα στα ἴδια και στα δημόσια.
- ὄντες (στο ἄγραφοι ὄντες): εναντιωματική μετοχή, «αν και είναι άγραφοι».
Ερμηνεία
Ένα πολίτευμα-πρότυπο
Η πρώτη περίοδος έχει αιχμή: η Αθήνα δεν αντιγράφει τους γείτονες, τους δίνει παράδειγμα. Οι ακροατές θα σκέφτονταν τη Σπάρτη, που κατά την παράδοση πήρε τους νόμους του Λυκούργου από την Κρήτη. Ο αντίπαλος του πολέμου είναι παρών σε όλο τον λόγο, χωρίς να ονομάζεται παρά σπάνια.
Ισότητα και αξία
Η Αθήνα λέγεται δημοκρατία γιατί την κυβερνούν οι πολλοί, όχι λίγοι. Αλλά ο Περικλής δεν σταματά στον αριθμό. Δίνει δύο αρχές που μαζί κάνουν το πολίτευμα δίκαιο:
| Πεδίο | Αρχή | Τι σημαίνει |
|---|---|---|
| νόμοι, ιδιωτικές διαφορές | ισότητα (πᾶσι τὸ ἴσον) | όλοι ίσοι μπροστά στον νόμο και στα δικαστήρια |
| δημόσια αξιώματα | αξιοκρατία (ἀπ’ ἀρετῆς) | προτιμάται ο ικανός, όχι όποιος ανήκει σε μια τάξη |
| φτώχεια | ίσες ευκαιρίες | ο φτωχός που μπορεί να ωφελήσει την πόλη δεν αποκλείεται |
Το τελευταίο δεν είναι μόνο λόγια: η μισθοφορία που καθιέρωσε ο ίδιος ο Περικλής επέτρεπε και στους φτωχούς να δικάζουν και να συμμετέχουν.
Ελευθερία και ανοχή
Η ελευθερία δεν αφορά μόνο τα κοινά (τὰ πρὸς τὸ κοινόν) αλλά και την ιδιωτική ζωή. Κανείς δεν θυμώνει με τον διπλανό του αν ζει όπως θέλει, ούτε του δείχνει τη δυσαρέσκειά του με βλέμματα: μια ποινή που δεν είναι ποινή, αλλά πληγώνει. Είναι ο σεβασμός της ιδιωτικότητας. Και πάλι πίσω από τη φράση διακρίνεται η Σπάρτη, όπου η ζωή του πολίτη ελεγχόταν σε όλα.
Ελευθερία, όχι ασυδοσία
Η ελευθερία έχει όρια, και ο Περικλής τα βάζει αμέσως: στα δημόσια οι Αθηναίοι δεν παρανομούν, και δεν το κάνουν από φόβο τιμωρίας αλλά από δέος, σεβασμό. Υπακούουν:
- σε όσους κατέχουν κάθε φορά τα αξιώματα·
- στους νόμους, κυρίως σε όσους προστατεύουν τους αδικουμένους·
- στους άγραφους νόμους, που δεν τους επιβάλλει κανείς, αλλά όποιος τους παραβαίνει ντροπιάζεται στα μάτια όλων.
Οι άγραφοι νόμοι είναι οι κανόνες της ηθικής και του εθίμου: η τιμή στους γονείς, η φιλοξενία, η ταφή των νεκρών. Θα τους ξαναβρείς στην Αντιγόνη, που λέει στον Κρέοντα ότι το διάταγμά του δεν μπορεί να υπερισχύσει «ἄγραπτα κἀσφαλῆ θεῶν νόμιμα» (στ. 454–455). Η διαφορά: για την Αντιγόνη οι άγραφοι νόμοι είναι θεϊκοί· για τον Περικλή τους στηρίζει η κοινή συνείδηση των πολιτών, η αἰσχύνη.
Η άλλη πλευρά
Ο Επιτάφιος είναι λόγος επαίνου, όχι περιγραφή. Οι «πολλοί» του κεφαλαίου είναι οι ενήλικοι άρρενες πολίτες: οι γυναίκες, οι μέτοικοι και οι δούλοι δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα. Και ο ίδιος ο Θουκυδίδης γράφει αλλού (2.65.9) ότι στα χρόνια του Περικλή η Αθήνα ήταν «λόγῳ μὲν δημοκρατία, ἔργῳ δὲ ὑπὸ τοῦ πρώτου ἀνδρὸς ἀρχή».
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
«οὐδ’ αὖ κατὰ πενίαν, ἔχων γέ τι ἀγαθὸν δρᾶσαι τὴν πόλιν, ἀξιώματος ἀφανείᾳ κεκώλυται»: Να μεταφράσεις την περίοδο και να αναγνωρίσεις συντακτικά τα ἔχων, δρᾶσαι, ἀφανείᾳ και κατὰ πενίαν.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το ρήμα και το υποκείμενο. Το ρήμα είναι το κεκώλυται, παρακείμενος παθητικής φωνής: «έχει εμποδιστεί», δηλαδή «εμποδίζεται». Υποκείμενο, από την προηγούμενη περίοδο, το ἕκαστος.
Οι προσδιορισμοί. κατὰ πενίαν: εμπρόθετος της αιτίας, «εξαιτίας της φτώχειας». ἀφανείᾳ: δοτική της αιτίας στο κεκώλυται, με τη γενική ἀξιώματος: «από την αφάνεια της κοινωνικής του θέσης».
Η μετοχή και το απαρέμφατο. ἔχων: υποθετική μετοχή, συνημμένη στο ἕκαστος (= εἰ ἔχει)· το γε δίνει το «αρκεί να». δρᾶσαι: απαρέμφατο αντικείμενο του ἔχων (ἔχω + απαρ. = μπορώ), με δύο αιτιατικές: τι ἀγαθὸν και τὴν πόλιν.
Η μετάφραση. «Ούτε πάλι, εξαιτίας της φτώχειας, εφόσον μπορεί να κάνει κάποιο καλό στην πόλη, εμποδίζεται από την αφάνεια της κοινωνικής του θέσης.»
Παράδειγμα 2
Να συγκρίνεις τους άγραφους νόμους του κεφ. 37 («ὅσοι ἄγραφοι ὄντες αἰσχύνην ὁμολογουμένην φέρουσιν») με τους άγραφους νόμους που επικαλείται η Αντιγόνη («ἄγραπτα κἀσφαλῆ θεῶν νόμιμα», στ. 454–455).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι κοινό έχουν. Και στα δύο κείμενα οι άγραφοι νόμοι στέκονται πάνω ή δίπλα στους γραπτούς: δεν τους ψήφισε κανείς, όμως δεσμεύουν. Και τα δύο κείμενα τους συνδέουν με την ηθική και με όσα «πρέπει» να γίνονται, όπως η ταφή των νεκρών.
Από πού αντλούν το κύρος τους. Για την Αντιγόνη είναι νόμοι των θεών, αιώνιοι και σταθεροί (ἀσφαλῆ), και γι' αυτό ισχυρότεροι από το διάταγμα ενός θνητού. Για τον Περικλή είναι κοινωνικοί: τους στηρίζει η κοινή γνώμη, και η ποινή τους είναι η ντροπή που όλοι αναγνωρίζουν (αἰσχύνην ὁμολογουμένην).
Η σχέση με τους γραπτούς νόμους. Στην Αντιγόνη οι δύο κατηγορίες συγκρούονται: η ηρωίδα παραβαίνει το διάταγμα για να τηρήσει τον θεϊκό νόμο. Στον Επιτάφιο συνυπάρχουν αρμονικά: ο καλός πολίτης σέβεται και τους δύο. Η Αθήνα του Περικλή παρουσιάζεται σαν η πόλη όπου η σύγκρουση της Αντιγόνης δεν θα χρειαζόταν να γίνει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποιους νόμους υπακούουν «μάλιστα» οι Αθηναίοι, σύμφωνα με το τέλος του κεφ. 37;
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις το κεφ. 37 του Επιταφίου περίοδο προς περίοδο.
- Να αναγνωρίζεις τους τύπους του κειμένου (χρώμεθα, κέκληται, μέτεστι, κεκώλυται, δρᾷ) και να εξηγείς τη σύνταξη των βασικών περιόδων.
- Να ερμηνεύεις τα γνωρίσματα του αθηναϊκού πολιτεύματος: ισότητα απέναντι στον νόμο, αξιοκρατία, ελευθερία και σεβασμό των νόμων.
- Να συνδέεις τους άγραφους νόμους του Περικλή με τους άγραφους νόμους της Αντιγόνης.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.