Επιτάφιος 42–46: οι νεκροί και οι ζωντανοί
Ο έπαινος των πεσόντων, η παρηγοριά των γονιών και των παιδιών (από μετάφραση).
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Σοφοκλέους Αντιγόνη - Θουκυδίδη Περικλέους Επιτάφιος Β΄ Λυκείου, 4 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να παρουσιάζεις το περιεχόμενο των κεφ. 42–46 (από μετάφραση): τον έπαινο των νεκρών, την προτροπή στους ζωντανούς, την παραμυθία και τον επίλογο.
- Να ερμηνεύεις τις φράσεις-κλειδιά «ἀνδρῶν γὰρ ἐπιφανῶν πᾶσα γῆ τάφος» και «τὸ εὔδαιμον τὸ ἐλεύθερον, τὸ δ’ ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον».
- Να εξηγείς πώς η παρηγοριά προς γονείς, παιδιά και χήρες υπηρετεί το συμφέρον της πόλης.
- Να κάνεις μια γενική θεώρηση του Επιταφίου και να τον κρίνεις μαζί με άλλα κείμενα του Θουκυδίδη.
Το πλαίσιο
Ο έπαινος της πόλης τελείωσε στο κεφ. 41 με τη φράση «για μια τέτοια πόλη πέθαναν αυτοί εδώ». Τώρα ο Περικλής στρέφεται σε όσους είναι μπροστά του: στους νεκρούς (42), στους ζωντανούς πολίτες (43), στους γονείς (44), στα παιδιά και στα αδέρφια και στις χήρες (45). Ο λόγος κλείνει με όσα προσφέρει η πόλη και με έναν σύντομο αποχαιρετισμό (46).
Τα κεφάλαια 42–46 τα διδάσκεσαι μόνο από μετάφραση. Ακολουθεί αφήγηση του περιεχομένου και, για τις φράσεις που πρέπει να αναγνωρίζεις, το πρωτότυπο με δική μας απόδοση.
Κεφάλαιο 42: ο έπαινος των νεκρών
Ο Περικλής εξηγεί γιατί μίλησε τόσο για την πόλη: για να δείξει ότι ο αγώνας των Αθηναίων δεν έχει το ίδιο διακύβευμα με τον αγώνα όσων δεν έχουν τέτοια αγαθά. Όσα ύμνησε στην πόλη, τα στόλισαν οι αρετές αυτών των νεκρών. Ο θάνατός τους φανερώνει την αξία τους, είτε τη δείχνει για πρώτη φορά είτε την επιβεβαιώνει. Ακόμη κι αν κάποιοι δεν ήταν άψογοι στην ιδιωτική τους ζωή, η ανδρεία τους για την πατρίδα σβήνει τα παλιά: ωφέλησαν την πόλη περισσότερο απ' όσο την είχαν βλάψει.
Κανείς τους δεν δείλιασε επειδή ήθελε να χαρεί ακόμη τον πλούτο του, ούτε ανέβαλε τον κίνδυνο με την ελπίδα να πλουτίσει αργότερα. Προτίμησαν να τιμωρήσουν τους εχθρούς, άφησαν στην ελπίδα το άδηλο της νίκης και εμπιστεύτηκαν το χέρι τους για ό,τι είχαν μπροστά τους. Θεώρησαν ότι είναι καλύτερο να αμυνθούν και να πεθάνουν παρά να σωθούν υποχωρώντας.
| Φράση του κειμένου | Απόδοση |
|---|---|
| δοκεῖ δέ μοι δηλοῦν ἀνδρὸς ἀρετὴν πρώτη τε μηνύουσα καὶ τελευταία βεβαιοῦσα ἡ νῦν τῶνδε καταστροφή | νομίζω ότι την αξία ενός άνδρα τη φανερώνει ένα τέλος σαν το δικό τους, είτε τη δείχνει πρώτη φορά είτε την επιβεβαιώνει στο τέλος |
| ἀγαθῷ γὰρ κακὸν ἀφανίσαντες κοινῶς μᾶλλον ὠφέλησαν ἢ ἐκ τῶν ἰδίων ἔβλαψαν | σβήνοντας το κακό με το καλό, ωφέλησαν περισσότερο ως πολίτες απ' όσο έβλαψαν ως ιδιώτες |
| τὸ μὲν αἰσχρὸν τοῦ λόγου ἔφυγον, τὸ δ’ ἔργον τῷ σώματι ὑπέμειναν | απέφυγαν τον ντροπιασμένο λόγο, και το έργο το άντεξαν με το σώμα τους |
| δι’ ἐλαχίστου καιροῦ τύχης ἅμα ἀκμῇ τῆς δόξης μᾶλλον ἢ τοῦ δέους ἀπηλλάγησαν | σε μια ελάχιστη στιγμή της τύχης, στην κορυφή της δόξας μάλλον παρά του φόβου, έφυγαν από τη ζωή |
Η αντίθεση λόγου και έργου επιστρέφει: απέφυγαν τη ντροπή που θα ακουγόταν (λόγος), και άντεξαν με το σώμα την πράξη (ἔργον).
Κεφάλαιο 43: τι οφείλουν οι ζωντανοί
Οι ζωντανοί πρέπει να εύχονται να έχουν πιο ακίνδυνη τύχη, αλλά να μη δέχονται να είναι λιγότερο τολμηροί απέναντι στους εχθρούς. Δεν χρειάζονται λόγια για τα οφέλη της άμυνας· αρκεί να κοιτάζουν κάθε μέρα τη δύναμη της πόλης και να γίνουν εραστές της. Όταν τη θαυμάζουν, ας θυμούνται ότι την έφτιαξαν άνθρωποι που τόλμησαν, που ήξεραν το χρέος τους και που ντρέπονταν να φανούν δειλοί.
Ο Περικλής περιγράφει την ανταμοιβή τους: έδωσαν όλοι μαζί τη ζωή τους, και ο καθένας κέρδισε έπαινο που δεν γερνά και τον πιο ένδοξο τάφο. Όχι αυτόν όπου κείτονται, αλλά εκείνον όπου μένει πάντα η δόξα τους, στη μνήμη των ανθρώπων.
| Φράση του κειμένου | Απόδοση |
|---|---|
| τὴν τῆς πόλεως δύναμιν καθ’ ἡμέραν ἔργῳ θεωμένους καὶ ἐραστὰς γιγνομένους αὐτῆς | να βλέπετε κάθε μέρα στην πράξη τη δύναμη της πόλης και να γίνεστε εραστές της |
| κοινῇ γὰρ τὰ σώματα διδόντες ἰδίᾳ τὸν ἀγήρων ἔπαινον ἐλάμβανον | δίνοντας όλοι μαζί τη ζωή τους, κέρδιζε ο καθένας για τον εαυτό του τον αγέραστο έπαινο |
| ἀνδρῶν γὰρ ἐπιφανῶν πᾶσα γῆ τάφος | γιατί των επιφανών ανδρών τάφος είναι όλη η γη |
| ἄγραφος μνήμη παρ’ ἑκάστῳ τῆς γνώμης μᾶλλον ἢ τοῦ ἔργου ἐνδιαιτᾶται | άγραφη μνήμη, του φρονήματός τους περισσότερο παρά του έργου, ζει μέσα στον καθένα |
| τὸ εὔδαιμον τὸ ἐλεύθερον, τὸ δ’ ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον κρίναντες | κρίνοντας ότι η ευτυχία είναι η ελευθερία, και η ελευθερία το θάρρος |
Ο τάφος των επιφανών δεν είναι η στήλη στην πατρίδα τους με την επιγραφή: είναι όλη η γη, και στις ξένες χώρες τους θυμούνται χωρίς επιγραφή. Το κεφάλαιο κλείνει με μια σκέψη που αντιστρέφει την κοινή λογική: δεν έχουν περισσότερους λόγους να μη λυπηθούν τη ζωή τους οι δυστυχισμένοι, που δεν ελπίζουν σε τίποτα, αλλά όσοι έχουν πολλά να χάσουν. Για άνθρωπο με φρόνημα, η ταπείνωση της δειλίας είναι πιο πικρή από έναν θάνατο που έρχεται ανεπαίσθητα, την ώρα της δύναμης και της κοινής ελπίδας.
Κεφάλαιο 44: η παρηγοριά των γονιών
Στους γονείς ο Περικλής λέει ότι δεν θα τους θρηνήσει, θα τους παρηγορήσει (οὐκ ὀλοφύρομαι μᾶλλον ἢ παραμυθήσομαι). Η ζωή των ανθρώπων είναι γεμάτη μεταπτώσεις, και ευτυχισμένοι είναι όσοι έλαχαν το πιο ένδοξο τέλος, όπως οι νεκροί, ή την πιο ένδοξη λύπη, όπως εκείνοι. Ξέρει ότι είναι δύσκολο να πείσει: θα βλέπουν την ευτυχία άλλων, που κάποτε τη χαίρονταν κι αυτοί, και θα θυμούνται. Η λύπη δεν έρχεται για όσα δεν δοκίμασες ποτέ, αλλά για όσα σου πήραν αφού τα είχες συνηθίσει.
Δίνει δύο συμβουλές, ανάλογα με την ηλικία:
| Γονείς | Συμβουλή | Τι κερδίζει η πόλη |
|---|---|---|
| όσοι μπορούν ακόμη | να κάνουν κι άλλα παιδιά | δεν ερημώνει, και είναι ασφαλέστερη· όσοι έχουν παιδιά που κινδυνεύουν αποφασίζουν πιο δίκαια |
| οι μεγαλύτεροι | να θεωρούν κέρδος τη ζωή που έζησαν ευτυχισμένοι και να παρηγορούνται με τη δόξα των παιδιών τους | ο σεβασμός στην τιμή |
| Φράση του κειμένου | Απόδοση |
|---|---|
| οὐκ ὀλοφύρομαι μᾶλλον ἢ παραμυθήσομαι | δεν θα θρηνήσω μαζί σας, μάλλον θα σας παρηγορήσω |
| λύπη οὐχ ὧν ἄν τις μὴ πειρασάμενος ἀγαθῶν στερίσκηται, ἀλλ’ οὗ ἂν ἐθὰς γενόμενος ἀφαιρεθῇ | λύπη δεν νιώθεις για αγαθά που δεν δοκίμασες, αλλά για εκείνο που σου το πήραν αφού το είχες συνηθίσει |
| τὸ γὰρ φιλότιμον ἀγήρων μόνον | γιατί μόνο η αγάπη για την τιμή δεν γερνά |
Στα γηρατειά, λέει, δεν ευχαριστεί πια το κέρδος, όπως λένε κάποιοι, αλλά η τιμή.
Κεφάλαιο 45: παιδιά, αδέρφια, χήρες
Στους γιους και στα αδέρφια των νεκρών ο Περικλής προβλέπει δύσκολο αγώνα: όλοι επαινούν όποιον δεν ζει πια, κι έτσι, όση αρετή κι αν δείξουν, θα κριθούν όχι ίσοι αλλά λίγο κατώτεροι. Ο ζωντανός ανταγωνιστής προκαλεί φθόνο· ο νεκρός, που δεν στέκεται πια εμπόδιο, τιμάται με εύνοια χωρίς αντίπαλο. Είναι η ίδια σκέψη για τον φθόνο που άνοιξε τον λόγο στο κεφ. 35.
Για τις χήρες κρατά μια σύντομη συμβουλή: μεγάλη τους δόξα είναι να μη φανούν κατώτερες από τη φύση τους, και να μιλούν γι' αυτές οι άνδρες όσο το δυνατόν λιγότερο, είτε για έπαινο είτε για ψόγο.
| Φράση του κειμένου | Απόδοση |
|---|---|
| φθόνος γὰρ τοῖς ζῶσι πρὸς τὸ ἀντίπαλον | γιατί οι ζωντανοί φθονούν τον αντίπαλο |
| ἧς ἂν ἐπ’ ἐλάχιστον ἀρετῆς πέρι ἢ ψόγου ἐν τοῖς ἄρσεσι κλέος ᾖ | εκείνη για την οποία θα γίνεται όσο το δυνατόν λιγότερος λόγος ανάμεσα στους άνδρες, για έπαινο ή για ψόγο |
Κεφάλαιο 46: ο επίλογος
Ο Περικλής είπε ό,τι είχε, όπως ορίζει ο νόμος, με λόγο· οι νεκροί τιμήθηκαν ήδη με έργα, με την ταφή τους. Και η πόλη θα θρέψει από σήμερα με δημόσια δαπάνη τα παιδιά τους μέχρι την ενηλικίωση: ένα στεφάνι ωφέλιμο και για τους νεκρούς και για όσους μένουν, έπαθλο τέτοιων αγώνων.
| Φράση του κειμένου | Απόδοση |
|---|---|
| ἆθλα γὰρ οἷς κεῖται ἀρετῆς μέγιστα, τοῖς δὲ καὶ ἄνδρες ἄριστοι πολιτεύουσιν | γιατί όπου έχουν οριστεί τα μεγαλύτερα έπαθλα για την αρετή, εκεί έχουν και τους καλύτερους πολίτες |
| νῦν δὲ ἀπολοφυράμενοι ὃν προσήκει ἑκάστῳ ἄπιτε | και τώρα, αφού θρηνήσει ο καθένας τον δικό του, φύγετε |
Ο λόγος τελειώνει όπως άρχισε, με την αντίθεση λόγου και έργου. Ο Περικλής μίλησε στο κεφ. 35 με αμφιβολία για τη δύναμη του λόγου· στο κεφ. 46 τον τοποθετεί δίπλα στα έργα της πόλης. Η τελευταία φράση είναι σύντομη και λιτή: μετά από όλο τον έπαινο, ο θρήνος ανήκει στους δικούς τους.
Η γλώσσα: λίγα πράγματα που θα συναντήσεις
- ἀγήρων: το επίθετο ἀγήρως, -ων (αττική β΄ κλίση). Στο τὸν ἀγήρων ἔπαινον (43) είναι αιτιατική αρσενικού· στο τὸ φιλότιμον ἀγήρων (44) ονομαστική ουδετέρου. Ο ίδιος τύπος, δύο πτώσεις.
- ουδέτερα αντί για ουσιαστικά: τὸ εὔδαιμον, τὸ ἐλεύθερον, τὸ εὔψυχον, τὸ φιλότιμον. Αποδίδονται με ουσιαστικό: η ευτυχία, η ελευθερία, το θάρρος, η φιλοτιμία.
- κοινῇ / ἰδίᾳ: επιρρήματα σε δοτική, «όλοι μαζί / ο καθένας χωριστά».
- ἔργῳ / λόγῳ: δοτική του τρόπου, όπως σε όλο τον λόγο.
Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις
| Λέξη του κειμένου | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής |
|---|---|
| ἀγήρων (ἀγήρως) | γήρας, γηριατρική, αγέραστος |
| ἐπιφανῶν (ἐπιφανής) | επιφάνεια, φανερός, διαφανής |
| παραμυθήσομαι (παραμυθέομαι) | παραμυθία, παραμύθι, μύθος |
| εὔψυχον (εὔψυχος) | ψυχή, ψυχραιμία, ψυχολογία |
| ἥβης (ἥβη) | έφηβος, εφηβεία, ήβη |
| ἆθλα (ἆθλον) | άθλημα, αθλητής, έπαθλο |
Γενική θεώρηση του Επιταφίου
| Μέρος | Κεφάλαια | Η κεντρική ιδέα |
|---|---|---|
| Προοίμιο | 35 | ο λόγος δύσκολα στέκεται αντάξιος των έργων |
| Πρόγονοι | 36 | ελευθερία, ηγεμονία, αυτάρκεια |
| Έπαινος της πόλης | 37–41 | δημοκρατία, ελευθερία, μέτρο, η Αθήνα πρότυπο της Ελλάδας |
| Έπαινος των νεκρών | 42–43 | ο θάνατος για την πόλη φανερώνει την αρετή |
| Παραμυθία | 44–45 | παρηγοριά που στηρίζει την πόλη |
| Επίλογος | 46 | λόγος και έργα, το έπαθλο της αρετής |
Τρία πράγματα να κρατήσεις για τη συνολική εικόνα:
- Η πόλη πάνω από το άτομο. Ο έπαινος των νεκρών είναι κυρίως έπαινος της πόλης για την οποία πέθαναν. Ακόμη και η παρηγοριά λογαριάζει τι ωφελεί την πόλη.
- Το πλαίσιο της αφήγησης. Αμέσως μετά τον λόγο ο Θουκυδίδης αφηγείται τον λοιμό του 430 (2.47–54), όπου οι νεκροί θάβονται χωρίς τάξη και οι νόμοι ξεχνιούνται. Η εικόνα της ιδανικής πόλης και η εικόνα της πόλης που καταρρέει στέκονται η μία δίπλα στην άλλη.
- Η εξιδανίκευση. Ο Επιτάφιος είναι επιδεικτικός λόγος σε ώρα πολέμου. Για να τον κρίνεις, διάβασέ τον μαζί με τον διάλογο Αθηναίων και Μηλίων (5.84–116) ή με την παρωδία του επιτάφιου είδους στον Μενέξενο του Πλάτωνα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
«ἀνδρῶν γὰρ ἐπιφανῶν πᾶσα γῆ τάφος»: Να εξηγήσεις πώς αντιλαμβάνεται ο Περικλής την υστεροφημία των νεκρών στο κεφ. 43.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο τάφος που δεν φαίνεται. Ο πιο ένδοξος τάφος των νεκρών δεν είναι το μνήμα όπου κείτονται, αλλά η μνήμη όπου μένει πάντα η δόξα τους. Για τους επιφανείς άνδρες τάφος είναι όλη η γη.
Η μνήμη χωρίς επιγραφή. Στην πατρίδα τους τους θυμίζουν οι στήλες με τις επιγραφές. Στις ξένες χώρες ζει μέσα στον καθένα μια άγραφη μνήμη, του φρονήματός τους περισσότερο παρά του έργου τους. Η δόξα τους ξεπερνά τον τόπο και τον χρόνο.
Γιατί το λέει. Ο έπαινος που κέρδισαν είναι ἀγήρως, δεν γερνά. Δίνοντας όλοι μαζί τη ζωή τους (κοινῇ), κέρδισε ο καθένας προσωπικά (ἰδίᾳ) την αθανασία της δόξας. Έτσι ο Περικλής κάνει τον θάνατο για την πόλη επιθυμητό για τους ζωντανούς, που καλεί αμέσως μετά να ζηλέψουν τους νεκρούς.
Παράδειγμα 2
Στο κεφ. 44 ο Περικλής λέει στους γονείς «οὐκ ὀλοφύρομαι μᾶλλον ἢ παραμυθήσομαι». Να εξηγήσεις με ποια επιχειρήματα τους παρηγορεί και πώς η παρηγοριά του υπηρετεί την πόλη.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η ευτυχία του ένδοξου τέλους. Η ζωή έχει πολλές μεταπτώσεις· ευτυχισμένοι είναι όσοι έλαχαν το πιο ένδοξο τέλος, όπως οι νεκροί, και την πιο ένδοξη λύπη, όπως οι γονείς τους. Ο Περικλής ξέρει ότι είναι δύσκολο να το πιστέψουν: η λύπη έρχεται για όσα χάνεις αφού τα έχεις συνηθίσει.
Οι νεότεροι γονείς. Να κάνουν κι άλλα παιδιά: στο σπίτι τα νέα παιδιά θα απαλύνουν τη μνήμη των χαμένων, και η πόλη θα ωφεληθεί διπλά, γιατί δεν θα ερημώσει και θα είναι ασφαλέστερη. Και μόνο όσοι διακινδυνεύουν κι αυτοί παιδιά αποφασίζουν δίκαια για τα κοινά.
Οι μεγαλύτεροι. Να θεωρούν κέρδος τη ζωή που έζησαν και να παρηγορούνται με τη δόξα των παιδιών τους· μόνο η φιλοτιμία δεν γερνά, και στα γηρατειά ευχαριστεί η τιμή, όχι το κέρδος.
Η πόλη. Η παρηγοριά δεν είναι ιδιωτική. Ακόμη και η συμβουλή για νέα παιδιά μετριέται με το τι χρειάζεται η πόλη: πολίτες, ασφάλεια, σωστές αποφάσεις. Είναι ο ίδιος ο νόμος του λόγου: το άτομο βρίσκει το νόημα του πόνου του μέσα στην πόλη.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Τι προσφέρει η πόλη στα παιδιά των νεκρών, σύμφωνα με το κεφ. 46, και ως πότε;
Τα κατάφερες;
- Να παρουσιάζεις το περιεχόμενο των κεφ. 42–46 (από μετάφραση): τον έπαινο των νεκρών, την προτροπή στους ζωντανούς, την παραμυθία και τον επίλογο.
- Να ερμηνεύεις τις φράσεις-κλειδιά «ἀνδρῶν γὰρ ἐπιφανῶν πᾶσα γῆ τάφος» και «τὸ εὔδαιμον τὸ ἐλεύθερον, τὸ δ’ ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον».
- Να εξηγείς πώς η παρηγοριά προς γονείς, παιδιά και χήρες υπηρετεί το συμφέρον της πόλης.
- Να κάνεις μια γενική θεώρηση του Επιταφίου και να τον κρίνεις μαζί με άλλα κείμενα του Θουκυδίδη.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.