Η αρχαία τραγωδία και η Αντιγόνη
Ο μύθος των Λαβδακιδών, τα πρόσωπα, τα μέρη της τραγωδίας και η παράσταση.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Σοφοκλέους Αντιγόνη - Θουκυδίδη Περικλέους Επιτάφιος Β΄ Λυκείου, 4 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς γεννήθηκε το δράμα από τη λατρεία του Διονύσου και να ερμηνεύεις τον ορισμό της τραγωδίας του Αριστοτέλη.
- Να διακρίνεις τα κατά ποσόν από τα κατά ποιόν μέρη της τραγωδίας και να τα εντοπίζεις στην Αντιγόνη.
- Να περιγράφεις το αρχαίο θέατρο, τους δραματικούς αγώνες και τις καινοτομίες του Σοφοκλή.
- Να αφηγείσαι τον μύθο των Λαβδακιδών ως την αρχή της Αντιγόνης και να παρουσιάζεις τα πρόσωπα του έργου.
Ένα έργο γραμμένο για να παιχτεί
Η Αντιγόνη δεν γράφτηκε για να διαβάζεται σε βιβλίο. Γράφτηκε για να παρασταθεί μία φορά, μια μέρα της άνοιξης του 5ου αιώνα π.Χ., μπροστά σε χιλιάδες Αθηναίους, στο θέατρο του Διονύσου κάτω από την Ακρόπολη. Για να τη διαβάσεις σωστά, χρειάζεται να ξέρεις πώς γεννήθηκε το είδος, πώς ήταν χτισμένο ένα τέτοιο έργο και πώς παιζόταν. Αυτή η ενότητα είναι η βάση στην οποία θα γυρίζεις σε όλη τη διάρκεια της ανάγνωσης.
Το δράμα και η γένεσή του
Το δράμα (από το δρῶ, «κάνω») είναι ποίηση που δεν αφηγείται, αλλά παριστάνει: τα πρόσωπα δρουν μπροστά στους θεατές. Χρησιμοποιεί στοιχεία από το έπος (την αφήγηση, τους μύθους) και από τη λυρική ποίηση (το τραγούδι), μαζί με μουσική και χορό.
Γεννήθηκε από τη λατρεία του Διονύσου, του θεού του κρασιού και της βλάστησης. Στις γιορτές του οι πιστοί μεταμφιέζονταν, φορούσαν δέρματα ζώων, έβαφαν το πρόσωπο με κατακάθι κρασιού, έπαιρναν τη μορφή των Σατύρων, των συντρόφων του θεού. Από αυτή τη μεταμφίεση ξεκινά το θέατρο: ο ηθοποιός γίνεται κάποιος άλλος.
Ο Αριστοτέλης λέει ότι η τραγωδία προήλθε από τους εξάρχοντες του διθυράμβου, τους πρωτοτραγουδιστές ενός χορικού άσματος για τον Διόνυσο. Τον διθύραμβο τον καλλιέργησε ο Αρίων, στην Κόρινθο, στις αρχές του 6ου αιώνα. Το μεγάλο βήμα έγινε στην Αττική: ο Θέσπης ξεχώρισε τον εξάρχοντα από τον χορό και τον έκανε υποκριτή, ένα πρόσωπο που μιλά και απαντά στον χορό. Ο Θέσπης δίδαξε την πρώτη τραγωδία στα Μεγάλα Διονύσια του 534 π.Χ. Η ετυμολογία της λέξης τραγῳδία είναι αβέβαιη· οι δύο γνωστές εξηγήσεις («ωδή των τράγων» ή «τραγούδι με βραβείο έναν τράγο») δεν έχουν ισχυρή στήριξη.
Τρία είναι τα είδη του δράματος:
| Είδος | Τι είναι |
|---|---|
| τραγωδία | σοβαρό έργο με ήρωες του μύθου, που συντρίβονται σε μια μεγάλη σύγκρουση |
| κωμωδία | σάτιρα της σύγχρονης ζωής, με πρόσωπα και καταστάσεις της πόλης |
| σατυρικό δράμα | εύθυμο έργο με χορό από Σατύρους· έκλεινε μια τριλογία τραγωδιών |
Τα έργα παίζονταν μόνο στις γιορτές του Διονύσου: στα Μεγάλα ή ἐν ἄστει Διονύσια (Ελαφηβολιώνας, Μάρτιος–Απρίλιος), τη λαμπρότερη γιορτή, με νέα έργα· στα Λήναια (Γαμηλιώνας, Ιανουάριος–Φεβρουάριος)· στα κατ᾽ ἀγροὺς Διονύσια (Ποσειδεώνας, Δεκέμβριος–Ιανουάριος), με επαναλήψεις· και αργότερα στα Ανθεστήρια.
Ο ορισμός του Αριστοτέλη
Στην Ποιητική (1449b 24–28) ο Αριστοτέλης δίνει τον ορισμό της τραγωδίας:
Ἔστιν οὖν τραγῳδία μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας, μέγεθος ἐχούσης, ἡδυσμένῳ λόγῳ, χωρὶς ἑκάστῳ τῶν εἰδῶν ἐν τοῖς μορίοις, δρώντων καὶ οὐ δι᾽ ἀπαγγελίας, δι᾽ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν.
| Οι λέξεις του ορισμού | Τι σημαίνουν |
|---|---|
| μίμησις πράξεως σπουδαίας | αναπαράσταση μιας σοβαρής, σημαντικής πράξης, όχι πιστή αντιγραφή της ζωής |
| καὶ τελείας, μέγεθος ἐχούσης | ολοκληρωμένης, με αρχή, μέση και τέλος, και με έκταση που ο θεατής μπορεί να παρακολουθήσει |
| ἡδυσμένῳ λόγῳ | με λόγο «γλυκασμένο» από ρυθμό και μελωδία |
| χωρὶς ἑκάστῳ τῶν εἰδῶν ἐν τοῖς μορίοις | κάθε στοιχείο (απαγγελία, τραγούδι) στο μέρος του έργου όπου ταιριάζει |
| δρώντων καὶ οὐ δι᾽ ἀπαγγελίας | με πρόσωπα που δρουν, όχι με αφήγηση |
| δι᾽ ἐλέου καὶ φόβου … κάθαρσιν | προκαλώντας λύπη και φόβο, φέρνει την κάθαρση από αυτά τα πάθη |
Η κάθαρση είναι ο πιο συζητημένος όρος. Κατά την επικρατέστερη ερμηνεία, ο θεατής συμπάσχει με τον ήρωα, φοβάται και λυπάται, και στο τέλος λυτρώνεται: ηρεμεί, γιατί βλέπει την ηθική νίκη του ήρωα ή την αποκατάσταση της ηθικής τάξης.
Τα μέρη της τραγωδίας
Κατά ποσόν: η δομή
Ο Αριστοτέλης χωρίζει την τραγωδία σε μέρη που φαίνονται στη σκηνή, τα κατά ποσόν. Μερικά τα λένε οι ηθοποιοί (διαλογικά, που θυμίζουν το έπος), άλλα τα τραγουδά ο χορός (λυρικά).
| Μέρος | Ποιος | Τι είναι |
|---|---|---|
| πρόλογος | ηθοποιοί | ό,τι προηγείται της εισόδου του χορού· εισάγει στην υπόθεση |
| πάροδος | χορός | το τραγούδι του χορού καθώς μπαίνει στην ορχήστρα |
| επεισόδια | ηθοποιοί (και κορυφαίος) | οι σκηνές ανάμεσα στα χορικά, σαν τις σημερινές πράξεις· εδώ προχωρά η δράση |
| στάσιμα | χορός | τα τραγούδια του χορού όταν έχει πάρει τη θέση του στην ορχήστρα |
| έξοδος | ηθοποιοί και χορός | ό,τι ακολουθεί το τελευταίο στάσιμο, ως το τελικό τραγούδι του χορού |
Ανάμεσα στα διαλογικά μέρη υπάρχουν και άλλα λυρικά κομμάτια: ο κομμός, θρήνος που τραγουδούν μαζί ηθοποιός και χορός, και οι μονωδίες. Στον διάλογο οι ηθοποιοί μιλούν με μακριές ρήσεις ή με στιχομυθία, στίχο με στίχο· όταν η ένταση κορυφώνεται, ο στίχος σπάει σε δύο ή τρία κομμάτια, τις αντιλαβές.
Το μέτρο του διαλόγου είναι συνήθως το ιαμβικό τρίμετρο: τρεις φορές το μέτρο × — ∪ —, όπου × είναι συλλαβή που μπορεί να είναι μακρά ή βραχεία. Η γλώσσα του διαλόγου είναι η παλαιότερη αττική· τα χορικά κρατούν στοιχεία της δωρικής διαλέκτου, γιατί προέρχονται από τη χορική λυρική ποίηση των Δωριέων (στην Αντιγόνη, π.χ., ἀελίου αντί ἡλίου).
Πρόσεξε το νὸν αὐ-: το ν περνά στην επόμενη λέξη (νὸ-ναὐ), και η συλλαβή νὸ μένει με βραχύ ο, άρα βραχεία. Το ίδιο και το φον Ἰσ-. Τον τόνο δεν τον μετράς· μετράς τη διάρκεια.
Κατά ποιόν: τα στοιχεία
Τα κατά ποιόν μέρη δεν τα βλέπεις χωριστά στη σκηνή· τα βρίσκεις όταν αναλύεις το έργο.
| Στοιχείο | Τι είναι |
|---|---|
| μύθος | η υπόθεση, η «ψυχή» της τραγωδίας· οι ποιητές την έπαιρναν κυρίως από τους μυθικούς κύκλους (Θηβαϊκό, Τρωικό, Αργοναυτικό) |
| ήθος | ο χαρακτήρας των προσώπων, πώς σκέφτονται και πώς αντιδρούν |
| διάνοια | οι ιδέες που εκφράζουν τα πρόσωπα και τα επιχειρήματά τους |
| λέξη | η γλώσσα και το ύφος |
| μέλος | η μουσική |
| όψη | ό,τι βλέπει ο θεατής: σκηνικά, ενδυμασίες, προσωπεία |
Η τραγικότητα
Τραγικός είναι ο ήρωας που συγκρούεται με δυνάμεις ανώτερές του: τη Μοίρα, τη θεία δίκη, άλλους ανθρώπους, τον ίδιο του τον εαυτό. Δεν αγωνίζεται για κέρδος, αλλά για ηθικές αξίες, και περνά από την άγνοια στη γνώση μέσα από διλήμματα και αδιέξοδα. Μπορεί να συντριβεί, αλλά η σύγκρουση δείχνει το ηθικό του μεγαλείο.
Το θέατρο και η παράσταση
Το αρχαίο θέατρο είχε τρία μέρη: το κοίλον, όπου κάθονταν οι θεατές σε αμφιθεατρικές σειρές στην πλαγιά ενός λόφου· την ορχήστρα, κυκλικό χώρο όπου χόρευε ο χορός, με τον βωμό του Διονύσου, τη θυμέλη, στη μέση· και τη σκηνή, ένα επίμηκες κτίσμα πίσω από την ορχήστρα, που συνήθως παρίστανε πρόσοψη ανακτόρου ή ναού. Ο χορός έμπαινε από δύο πλευρικές διόδους, τις παρόδους. Το θέατρο του Διονύσου χωρούσε περίπου 17.000 θεατές.
Τους δραματικούς αγώνες των Μεγάλων Διονυσίων τους οργάνωνε ο επώνυμος άρχων. Διάλεγε τους ποιητές, και για κάθε ποιητή όριζε έναν εύπορο πολίτη, τον χορηγό, που πλήρωνε την προετοιμασία του χορού. Δέκα κριτές, κληρωμένοι από τους πολίτες, έγραφαν την κρίση τους σε πινακίδες· μετρούσαν οι πέντε που τραβούσαν από την κάλπη. Ο νικητής ποιητής και ο χορηγός στεφανώνονταν με κισσό.
Οι ηθοποιοί ήταν άντρες, το πολύ τρεις σε κάθε έργο, που έπαιζαν όλους τους ρόλους, και τους γυναικείους. Φορούσαν προσωπεία, που δεν επέτρεπαν γκριμάτσες· η υποκριτική στηριζόταν στη φωνή, στη στάση και στη χειρονομία. Ο χορός του Σοφοκλή είχε δεκαπέντε μέλη, με επικεφαλής τον κορυφαίο, που συχνά διαλεγόταν με τους ηθοποιούς· συνήθως εκφράζει την κοινή γνώμη. Στην Αντιγόνη ο χορός είναι γέροντες Θηβαίοι.
Το κοινό ήταν όλη η πόλη: άντρες, πιθανότατα και γυναίκες, μέτοικοι, ξένοι. Για τους φτωχούς η πόλη πλήρωνε το εισιτήριο, το θεωρικό. Οι μύθοι ήταν γνωστοί σε όλους· αυτό που άλλαζε ήταν η ερμηνεία του ποιητή.
Ο Σοφοκλής
Ο Σοφοκλής γεννήθηκε το 496 π.Χ. στον Κολωνό και πέθανε το 406 π.Χ., σχεδόν ενενήντα χρονών. Ήταν από εύπορη οικογένεια, μορφωμένος στη μουσική, και υπηρέτησε την Αθήνα σε δημόσια αξιώματα· ήταν στρατηγός μαζί με τον Περικλή στην εκστρατεία της Σάμου (441–440 π.Χ.). Πρώτη φορά νίκησε το 468 π.Χ., απέναντι στον Αισχύλο. Από τα 123 δράματά του σώζονται ακέραιες επτά τραγωδίες: Αἴας, Ἀντιγόνη, Τραχίνιαι, Οἰδίπους Τύραννος, Ἠλέκτρα, Φιλοκτήτης, Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ.
| Καινοτομία του Σοφοκλή | Τι άλλαξε |
|---|---|
| εισήγαγε τον τρίτο υποκριτή | πιο σύνθετες σκηνές, με τρία πρόσωπα |
| αύξησε τον χορό από 12 σε 15 | πιο πλούσια χορογραφία |
| μείωσε τα χορικά, αύξησε τα επεισόδια | ο διάλογος και η δράση πήραν περισσότερο χώρο |
| έγραψε αυτοτελείς τραγωδίες | κάθε έργο της τριλογίας με δική του υπόθεση |
| εισήγαγε τη σκηνογραφία | ζωγραφισμένους πίνακες στη σκηνή |
Οι ήρωές του δεν έχουν τις υπεράνθρωπες διαστάσεις των ηρώων του Αισχύλου, ούτε είναι καθημερινοί άνθρωποι σαν του Ευριπίδη. Είναι πιο μεγάλοι από τον μέσο άνθρωπο, μένουν σταθεροί σε αυτό που θεωρούν χρέος τους, συχνά μόνοι απέναντι σε όλους. Δίπλα τους ο ποιητής βάζει δευτερεύοντα πρόσωπα πιο αδύναμα και φοβισμένα, ώστε ο χαρακτήρας του ήρωα να φαίνεται καθαρότερα. Ο Σοφοκλής χειρίζεται με μαστοριά την τραγική ειρωνεία: ο θεατής ξέρει κάτι που ο ήρωας δεν ξέρει.
Η Αντιγόνη
Ο μύθος των Λαβδακιδών
Η Αντιγόνη ανήκει στον Θηβαϊκό κύκλο. Ο Λάιος, γιος του Λαβδάκου, βασιλιάς της Θήβας, είχε καταραστεί να σκοτωθεί από τον γιο του. Ο γιος του, ο Οιδίποδας, χωρίς να το ξέρει σκότωσε τον πατέρα του και παντρεύτηκε τη μητέρα του, την Ιοκάστη. Απέκτησαν τέσσερα παιδιά: τον Ετεοκλή και τον Πολυνείκη, την Αντιγόνη και την Ισμήνη. Όταν αποκαλύφθηκε η αλήθεια, η Ιοκάστη κρεμάστηκε και ο Οιδίποδας τύφλωσε τον εαυτό του.
Οι δύο γιοι συμφώνησαν να βασιλεύουν εναλλάξ, από έναν χρόνο ο καθένας. Ο Ετεοκλής όμως δεν παρέδωσε την εξουσία. Ο Πολυνείκης έφυγε στο Άργος, παντρεύτηκε την κόρη του βασιλιά Αδράστου, και γύρισε με στρατό και άλλους Αργείους αρχηγούς: οι Επτά επί Θήβας, ένας απέναντι σε κάθε πύλη της πόλης. Η Θήβα σώθηκε, αλλά τα δύο αδέρφια σκοτώθηκαν ο ένας από το χέρι του άλλου. Την εξουσία την πήρε ο Κρέων, αδερφός της Ιοκάστης, και διέταξε: ο Ετεοκλής να ταφεί με τιμές, ο Πολυνείκης να μείνει άταφος, τροφή για τα σκυλιά και τα όρνια. Εδώ αρχίζει η τραγωδία.
Για τους αρχαίους η ταφή ήταν ιερό χρέος των συγγενών: η ψυχή του άταφου νεκρού δεν μπορούσε να περάσει στον Άδη. Ήταν άγραφος νόμος που τον σέβονταν όλοι οι Έλληνες.
Η Αντιγόνη παίχτηκε πιθανότατα γύρω στο 442 π.Χ. και, όπως λέει η αρχαία Υπόθεση του έργου (του γραμματικού Αριστοφάνη του Βυζαντίου), η επιτυχία της συνδέθηκε με την εκλογή του Σοφοκλή ως στρατηγού για τη Σάμο.
Τα πρόσωπα
| Πρόσωπο | Ποιος είναι |
|---|---|
| Αντιγόνη | κόρη του Οιδίποδα, αρραβωνιασμένη με τον Αίμονα |
| Ισμήνη | η αδερφή της |
| Κρέων | ο νέος βασιλιάς της Θήβας, θείος των παιδιών |
| Χορός | γέροντες Θηβαίοι, σύμβουλοι του βασιλιά |
| Φύλακας | ένας από τους φρουρούς του νεκρού Πολυνείκη |
| Αίμων | ο γιος του Κρέοντα |
| Τειρεσίας | ο τυφλός μάντης της Θήβας |
| Άγγελος | αγγελιοφόρος που φέρνει νέα από έξω |
| Ευρυδίκη | η γυναίκα του Κρέοντα |
| Εξάγγελος | αγγελιοφόρος που φέρνει νέα από το παλάτι |
Η δομή του έργου
| Μέρος | Στίχοι | Τι γίνεται |
|---|---|---|
| Πρόλογος | 1–99 | Αντιγόνη και Ισμήνη: η απόφαση για την ταφή |
| Πάροδος | 100–161 | ο χορός γιορτάζει τη σωτηρία της πόλης |
| Α΄ επεισόδιο | 162–331 | ο Κρέων ανακοινώνει τη διαταγή· ο φύλακας φέρνει το νέο της ταφής |
| Α΄ στάσιμο | 332–375 | «Πολλὰ τὰ δεινά»: ο ύμνος στον άνθρωπο |
| Β΄ επεισόδιο | 376–581 | η σύλληψη· Αντιγόνη και Κρέων· οι άγραφοι νόμοι |
| Β΄ στάσιμο | 582–625 | η συμφορά του γένους |
| Γ΄ επεισόδιο | 626–780 | Κρέων και Αίμων |
| Γ΄ στάσιμο | 781–800 | ο ύμνος στον Έρωτα |
| Δ΄ επεισόδιο | 801–943 | ο κομμός και ο αποχαιρετισμός της Αντιγόνης |
| Δ΄ στάσιμο | 944–987 | μυθικά παραδείγματα για την Αντιγόνη |
| Ε΄ επεισόδιο | 988–1114 | ο Τειρεσίας· ο Κρέων υποχωρεί |
| Ε΄ στάσιμο | 1115–1154 | υπόρχημα στον Διόνυσο |
| Έξοδος | 1155–1353 | οι θάνατοι του Αίμονα και της Ευρυδίκης· η συντριβή του Κρέοντα |
Τι διαβάζουμε και πώς
Δεν διαβάζουμε όλο το έργο με τον ίδιο τρόπο. Οι στίχοι 1–99, 280–314, 441–507, 631–725 και 1064–1090 διδάσκονται από το πρωτότυπο, με παράλληλη χρήση μετάφρασης. Άλλα μέρη διδάσκονται μόνο από μετάφραση, αναλυτικά (162–279, 315–331, 376–440, 508–581, 726–943) και τα υπόλοιπα μόνο από μετάφραση, συνοπτικά. Σε κάθε ενότητα θα βλέπεις καθαρά τι από τα δύο είναι.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ερώτηση θεωρίας. Να ονομάσεις τα κατά ποσόν μέρη της τραγωδίας, να πεις ποια είναι διαλογικά και ποια λυρικά, και να τα εντοπίσεις στην Αντιγόνη.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα μέρη. Πρόλογος, πάροδος, επεισόδια, στάσιμα, έξοδος. Ο πρόλογος είναι ό,τι προηγείται της εισόδου του χορού· η πάροδος είναι το τραγούδι του χορού καθώς μπαίνει· τα επεισόδια είναι οι σκηνές ανάμεσα στα χορικά· τα στάσιμα τα τραγουδά ο χορός από τη θέση του στην ορχήστρα· η έξοδος είναι ό,τι ακολουθεί το τελευταίο στάσιμο.
Διαλογικά και λυρικά. Διαλογικά (το στοιχείο του έπους): πρόλογος, επεισόδια, έξοδος, συνήθως σε ιαμβικό τρίμετρο. Λυρικά (το στοιχείο του χορού): πάροδος και στάσιμα, σε ποικίλα μέτρα και με δωρικά στοιχεία στη γλώσσα.
Στην Αντιγόνη. Πρόλογος 1–99· πάροδος 100–161· πέντε επεισόδια (162–331, 376–581, 626–780, 801–943, 988–1114)· πέντε στάσιμα (332–375, 582–625, 781–800, 944–987, 1115–1154)· έξοδος 1155–1353. Στο τέταρτο επεισόδιο υπάρχει και ένας κομμός, ο θρήνος της Αντιγόνης με τον χορό.
Παράδειγμα 2
Ερώτηση θεωρίας. Να εξηγήσεις γιατί η ταφή του Πολυνείκη ήταν για τους αρχαίους τόσο σοβαρό ζήτημα, και τι σημαίνει αυτό για τη σύγκρουση του έργου.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η σημασία της ταφής. Για τους αρχαίους Έλληνες η ταφή ήταν ιερό χρέος της οικογένειας. Χωρίς ταφή και νεκρικές τελετές η ψυχή δεν μπορούσε να περάσει στον Άδη και να ησυχάσει. Ήταν ένας από τους κοινούς, άγραφους νόμους, που τους δέχονταν όλοι.
Η διαταγή. Ο Κρέων τιμωρεί τον Πολυνείκη ως προδότη της πατρίδας και απαγορεύει την ταφή του μέσα στη Θήβα. Η διαταγή είναι πολιτική πράξη, με λογική μέσα στην πόλη, αλλά αγγίζει κάτι που ανήκει στους θεούς και στο γένος.
Η σύγκρουση. Έτσι συγκρούονται δύο νόμοι: ο γραπτός νόμος του άρχοντα, που ζητά υπακοή για το καλό της πόλης, και ο άγραφος νόμος των θεών, που ζητά από την Αντιγόνη να θάψει τον αδερφό της. Αυτή η σύγκρουση είναι ο άξονας της τραγωδίας.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσοι ηθοποιοί έπαιζαν το πολύ σε μια τραγωδία του Σοφοκλή, και πόσα μέλη είχε ο χορός του;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς γεννήθηκε το δράμα από τη λατρεία του Διονύσου και να ερμηνεύεις τον ορισμό της τραγωδίας του Αριστοτέλη.
- Να διακρίνεις τα κατά ποσόν από τα κατά ποιόν μέρη της τραγωδίας και να τα εντοπίζεις στην Αντιγόνη.
- Να περιγράφεις το αρχαίο θέατρο, τους δραματικούς αγώνες και τις καινοτομίες του Σοφοκλή.
- Να αφηγείσαι τον μύθο των Λαβδακιδών ως την αρχή της Αντιγόνης και να παρουσιάζεις τα πρόσωπα του έργου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.