Το αδίδακτο της Β΄: μέθοδος και φαινόμενα
Πώς μεταφράζεις ένα άγνωστο αττικό κείμενο, με τα γραμματικά και συντακτικά της Α΄.
45 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εφαρμόζεις βήμα βήμα την ανάλυση κατά κώλα σε ένα άγνωστο αττικό κείμενο, πριν το μεταφράσεις.
- Να αναγνωρίζεις στο αδίδακτο τα γραμματικά φαινόμενα της Α΄ Λυκείου (γ΄ κλίση, παραθετικά, αόριστο β΄, σχηματισμό χρόνων).
- Να αναγνωρίζεις στο αδίδακτο τα συντακτικά φαινόμενα της Α΄ (μετοχές, απαρέμφατα, απρόσωπη σύνταξη, δευτερεύουσες, υποθετικούς λόγους).
- Να μεταφράζεις ένα απόσπασμα του Λυσία πιστά και σε φυσικά νέα ελληνικά, και να κρίνεις μια μετάφραση.
Τι είναι το αδίδακτο στη Β΄
Στις γραπτές εξετάσεις της Β΄ παίρνεις, εκτός από τον Υπέρ Μαντιθέου, και ένα αδίδακτο κείμενο: λίγες περίοδοι από έναν αττικό πεζογράφο (Λυσία, Ξενοφώντα, Ισοκράτη), περίπου 12–20 στίχους, με ένα σύντομο εισαγωγικό σημείωμα και μερικές λέξεις ερμηνευμένες. Σου ζητούν να το μεταφράσεις και να απαντήσεις σε ερωτήσεις γραμματικής και συντακτικού.
Δεν χρειάζεσαι καινούργια ύλη. Τα φαινόμενα που εξετάζονται είναι όσα έμαθες στην Α΄ Λυκείου:
| Γραμματική | Συντακτικό |
|---|---|
| ουσιαστικά γ΄ κλίσης: φωνηεντόληκτα, υγρόληκτα· ανώμαλα | κατηγορούμενο (γενική κατηγορηματική, επιρρηματικό, προληπτικό) |
| επίθετα γ΄ κλίσης και κλίση μετοχών | αντικείμενο άμεσο και έμμεσο, σύστοιχο, κατηγορούμενο του αντικειμένου |
| ανώμαλα παραθετικά επιθέτων και επιρρημάτων | απαρέμφατο έναρθρο και άναρθρο· απρόσωπη σύνταξη |
| κτητικές αντωνυμίες | μετοχές: κατηγορηματική και επιρρηματική, συνημμένη και απόλυτη |
| συνηρημένα ρήματα σε -άω, -έω, -όω και οι άλλοι χρόνοι τους | β΄ όρος σύγκρισης |
| αόριστος β΄· παθητικός μέλλοντας και αόριστος α΄ | ομοιόπτωτοι και ετερόπτωτοι προσδιορισμοί· επιρρηματικοί |
| υγρόληκτα και ενρινόληκτα ρήματα (μέλλοντας, αόριστος)· μέλλοντας των σε -ίζω | παράταξη και υπόταξη· δευτερεύουσες ονοματικές και επιρρηματικές |
| συντελικοί χρόνοι των αφωνόληκτων ρημάτων | υποθετικοί λόγοι (υπόθεση και απόδοση) |
Η μέθοδος: ανάλυση κατά κώλα
Οι οδηγίες του υπουργείου ζητούν ανάλυση κατά νοηματικές ενότητες, «κατά κώλα»: χωρίζεις το κείμενο σε μικρά κομμάτια με νόημα, τα αναλύεις, και μόνο στο τέλος γράφεις τη μετάφραση. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο κατανοώ το κείμενο και στο αποδίδω το κείμενο: πρώτα το πρώτο.
1. Διάβασε την εισαγωγή και τις λέξεις. Σου λένε ποιος μιλά, σε ποιον και γιατί. Πολλές λάθος αναγνώσεις αποκλείονται από εκεί.
2. Χώρισε σε περιόδους. Η τελεία και η άνω τελεία κλείνουν περίοδο.
3. Βρες τα ρήματα σε προσωπικό τύπο. Κάθε ρήμα σε οριστική, υποτακτική, ευκτική ή προστακτική είναι μία πρόταση. Γράψε δίπλα χρόνο, πρόσωπο, αριθμό.
4. Ξεχώρισε κύριες και δευτερεύουσες. Ψάξε συνδέσμους (ὅτι, ὡς, ἐπεί, ἐπειδή, εἰ, ἐάν, ἵνα, ὥστε, μή, πρίν) και αναφορικές αντωνυμίες (ὅς, ὅστις, οἷος). Η κύρια είναι ο κορμός· οι δευτερεύουσες κρέμονται πάνω της.
5. Κώλο προς κώλο: ρήμα, υποκείμενο, συμπλήρωμα. Το υποκείμενο είναι η ονομαστική που συμφωνεί με το ρήμα, ή το δείχνει η κατάληξη. Ύστερα ρώτα: συνδετικό (θέλει κατηγορούμενο), μεταβατικό (σε ποια πτώση το αντικείμενο), απρόσωπο (δεῖ, χρή, ἔξεστι, ἔστι: το υποκείμενο είναι απαρέμφατο);
6. Οι μετοχές. Με τι συμφωνεί η καθεμιά; Αν συμφωνεί με όρο της πρότασης, είναι συνημμένη· αν έχει δικό της υποκείμενο σε γενική, απόλυτη. Μετά το είδος: επιθετική, κατηγορηματική (μετά από ρήματα όπως τυγχάνω, παύομαι, φαίνομαι, ὁρῶ) ή επιρρηματική.
7. Τα απαρέμφατα. Από τι εξαρτάται το καθένα και ποιο είναι το υποκείμενό του;
8. Γράψε πιστά, ύστερα στρώσε. Πρώτα μια μετάφραση που κρατά κάθε λέξη, μετά νέα ελληνικά που διαβάζονται φυσικά. Στο τέλος, έλεγχος λέξη προς λέξη: τα πιο συχνά χαμένα είναι ένα καί, ένα γε, ένας χρόνος.
Ένα αδίδακτο: ο ανάπηρος μπροστά στη Βουλή
Εισαγωγή. Στην Αθήνα οι πολίτες με σωματική αναπηρία και πολύ μικρή περιουσία έπαιρναν από την πόλη ένα μικρό ημερήσιο επίδομα, έναν οβολό. Τον κατάλογό τους τον έλεγχε η Βουλή. Ένας ανάπηρος τεχνίτης κατηγορήθηκε ότι δεν δικαιούται το επίδομα, γιατί είναι γερός και κερδίζει αρκετά από την τέχνη του. Στον λόγο που του έγραψε ο Λυσίας απαντά στον κατήγορο. Εδώ μιλά για τη ζωή του και παρακαλεί τους βουλευτές.
ἐμοὶ γὰρ ὁ μὲν πατὴρ κατέλιπεν οὐδέν, τὴν δὲ μητέρα τελευτήσασαν πέπαυμαι τρέφων τρίτον ἔτος τουτί, παῖδες δέ μοι οὔπω εἰσὶν οἵ με θεραπεύσουσι. τέχνην δὲ κέκτημαι βραχέα δυναμένην ὠφελεῖν, ἣν αὐτὸς μὲν ἤδη χαλεπῶς ἐργάζομαι, τὸν διαδεξόμενον δ᾽ αὐτὴν οὔπω δύναμαι κτήσασθαι. πρόσοδος δέ μοι οὐκ ἔστιν ἄλλη πλὴν ταύτης, ἣν ἂν ἀφέλησθέ με, κινδυνεύσαιμ᾽ ἂν ὑπὸ τῇ δυσχερεστάτῃ γενέσθαι τύχῃ. μὴ τοίνυν, ἐπειδή γε ἔστιν, ὦ βουλή, σῶσαί με δικαίως, ἀπολέσητε ἀδίκως· μηδὲ ἃ νεωτέρῳ καὶ μᾶλλον ἐρρωμένῳ ὄντι ἔδοτε, πρεσβύτερον καὶ ἀσθενέστερον γιγνόμενον ἀφέλησθε· μηδὲ πρότερον καὶ περὶ τοὺς οὐδὲν ἔχοντας κακὸν ἐλεημονέστατοι δοκοῦντες εἶναι νυνὶ διὰ τοῦτον τοὺς καὶ τοῖς ἐχθροῖς ἐλεινοὺς ὄντας ἀγρίως ἀποδέξησθε· μηδ᾽ ἐμὲ τολμήσαντες ἀδικῆσαι καὶ τοὺς ἄλλους τοὺς ὁμοίως ἐμοὶ διακειμένους ἀθυμῆσαι ποιήσητε.
Λυσίας 24, Ὑπὲρ τοῦ ἀδυνάτου 6–7 (έκδ. W. R. M. Lamb, όπως στη βιβλιοθήκη Perseus)
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| τρέφω | συντηρώ, φροντίζω για τη ζωή κάποιου |
| τρίτον ἔτος τουτί | εδώ και τρία χρόνια, τώρα πάει τρίτος χρόνος |
| θεραπεύω | περιποιούμαι, φροντίζω |
| βραχέα | λίγο |
| ὁ διαδεξόμενος | αυτός που θα με διαδεχτεί (εδώ: ένας δούλος βοηθός) |
| ἡ πρόσοδος | το εισόδημα |
| ταύτης | εννοεί το επίδομα της πόλης |
| ἔστι + απαρέμφατο | είναι δυνατό, επιτρέπεται (= ἔξεστι) |
| ἐρρωμένος, -η, -ον | γερός, δυνατός (μετοχή του ῥώννυμαι) |
| ἐλεήμων, -ον | σπλαχνικός |
| ἐλεινός, -ή, -όν | αξιολύπητος (= ἐλεεινός) |
| ἀποδέχομαι | υποδέχομαι, μεταχειρίζομαι |
| ἀθυμῶ | χάνω το κουράγιο μου |
Την απόστροφο τη γράφουμε με το σημάδι (᾽) του σχολικού βιβλίου· κατά τα άλλα το κείμενο είναι όπως στην έκδοση.
Κώλο προς κώλο
Η πρώτη περίοδος έχει τρεις κύριες προτάσεις με μέν … δέ … δέ: ο πατέρας (κατέλιπεν), η μητέρα (πέπαυμαι), τα παιδιά (εἰσίν). Η τρίτη έχει μια αναφορική (οἵ με θεραπεύσουσι). Η δεύτερη περίοδος μιλά για την τέχνη του: κύρια κέκτημαι, αναφορική ἣν … ἐργάζομαι, και ένα δεύτερο σκέλος με δέ (οὔπω δύναμαι). Η τρίτη για το εισόδημα: κύρια οὐκ ἔστιν, και μια αναφορική ἣν ἂν ἀφέλησθέ με που λειτουργεί ως υπόθεση για την απόδοση κινδυνεύσαιμ᾽ ἄν. Η τελευταία μεγάλη περίοδος είναι τέσσερις παρακλήσεις με μὴ … μηδὲ … μηδὲ … μηδ᾽, όλες με υποτακτική αορίστου.
Η μετάφραση
| Αρχαίο κείμενο | Μετάφραση (δική μας) |
|---|---|
| ἐμοὶ γὰρ ὁ μὲν πατὴρ κατέλιπεν οὐδέν, | Σε μένα λοιπόν ο πατέρας μου δεν άφησε τίποτα, |
| τὴν δὲ μητέρα τελευτήσασαν πέπαυμαι τρέφων τρίτον ἔτος τουτί, | και τη μητέρα μου, επειδή πέθανε, έπαψα να τη συντηρώ, και τώρα πάει τρίτος χρόνος, |
| παῖδες δέ μοι οὔπω εἰσὶν οἵ με θεραπεύσουσι. | και παιδιά δεν έχω ακόμη, για να με φροντίσουν. |
| τέχνην δὲ κέκτημαι βραχέα δυναμένην ὠφελεῖν, | Έχω μια τέχνη που μπορεί να με ωφελεί λίγο, |
| ἣν αὐτὸς μὲν ἤδη χαλεπῶς ἐργάζομαι, | την οποία ο ίδιος πια την ασκώ με δυσκολία, |
| τὸν διαδεξόμενον δ᾽ αὐτὴν οὔπω δύναμαι κτήσασθαι. | και κάποιον που θα τη συνεχίσει στη θέση μου δεν μπορώ ακόμη να τον αποκτήσω. |
| πρόσοδος δέ μοι οὐκ ἔστιν ἄλλη πλὴν ταύτης, | Και άλλο εισόδημα δεν έχω εκτός από αυτό εδώ, |
| ἣν ἂν ἀφέλησθέ με, κινδυνεύσαιμ᾽ ἂν ὑπὸ τῇ δυσχερεστάτῃ γενέσθαι τύχῃ. | και αν μου το αφαιρέσετε, θα κινδύνευα να βρεθώ στην πιο δύσκολη μοίρα. |
| μὴ τοίνυν, ἐπειδή γε ἔστιν, ὦ βουλή, σῶσαί με δικαίως, ἀπολέσητε ἀδίκως· | Μη λοιπόν, βουλευτές, αφού είναι δυνατό να με σώσετε δίκαια, με καταστρέψετε άδικα· |
| μηδὲ ἃ νεωτέρῳ καὶ μᾶλλον ἐρρωμένῳ ὄντι ἔδοτε, πρεσβύτερον καὶ ἀσθενέστερον γιγνόμενον ἀφέλησθε· | ούτε όσα μου δώσατε όταν ήμουν νεότερος και πιο γερός, να μου τα αφαιρέσετε τώρα που γίνομαι γεροντότερος και πιο αδύναμος· |
| μηδὲ πρότερον καὶ περὶ τοὺς οὐδὲν ἔχοντας κακὸν ἐλεημονέστατοι δοκοῦντες εἶναι | ούτε, ενώ πρωτύτερα είχατε τη φήμη ότι είστε πολύ σπλαχνικοί ακόμη και με όσους δεν είχαν κανένα κακό, |
| νυνὶ διὰ τοῦτον τοὺς καὶ τοῖς ἐχθροῖς ἐλεινοὺς ὄντας ἀγρίως ἀποδέξησθε· | να φερθείτε τώρα σκληρά, εξαιτίας αυτού εδώ, σε όσους είναι αξιολύπητοι ακόμη και στα μάτια των εχθρών τους· |
| μηδ᾽ ἐμὲ τολμήσαντες ἀδικῆσαι καὶ τοὺς ἄλλους τοὺς ὁμοίως ἐμοὶ διακειμένους ἀθυμῆσαι ποιήσητε. | ούτε, τολμώντας να αδικήσετε εμένα, να κάνετε να χάσουν το κουράγιο τους και οι άλλοι που βρίσκονται στην ίδια κατάσταση με μένα. |
Πρόσεξε δύο επιλογές της μετάφρασης. Το τοῖς ἐχθροῖς είναι δοτική του κρίνοντος προσώπου, γι’ αυτό γράφουμε «στα μάτια των εχθρών», όχι «στους εχθρούς». Και το τὸν διαδεξόμενον … κτήσασθαι σημαίνει, στην Αθήνα του 4ου αιώνα, να αγοράσει έναν δούλο που θα μάθει την τέχνη· η μετάφραση το κρατά γενικό, όπως το αρχαίο.
Το κείμενο και τα φαινόμενα της Α΄
- γ΄ κλίση, υγρόληκτα: πατήρ, μητέρα (συγκοπτόμενα). Παραθετικά: νεωτέρῳ, πρεσβύτερον, ἀσθενέστερον (συγκριτικός), ἐλεημονέστατοι, δυσχερεστάτῃ (υπερθετικός).
- αόριστος β΄: ἀφέλησθε (υποτακτική του ἀφειλόμην, από το ἀφαιροῦμαι).
- συνηρημένα σε -έω και οι χρόνοι τους: ὠφελεῖν, δοκοῦντες, ἀδικῆσαι, ἀθυμῆσαι, ποιήσητε: στους άλλους χρόνους το ε εκτείνεται σε η.
- κατηγορηματική μετοχή: πέπαυμαι τρέφων. Επιθετική: τὸν διαδεξόμενον, τοὺς … ὄντας, τοὺς … διακειμένους.
- απρόσωπη σύνταξη: ἔστι σῶσαι (το απαρέμφατο είναι υποκείμενο).
- δίπτωτο ρήμα: ἀφαιροῦμαί τινά τι: ἣν … ἀφέλησθέ με (άμεσο το πρόσωπο, με· έμμεσο το πράγμα, ἥν).
- υποθετικός λόγος: υπόθεση ἣν ἂν ἀφέλησθέ με (κρυφή, σε αναφορική πρόταση, με μορφή προσδοκώμενου), απόδοση κινδυνεύσαιμ᾽ ἂν … γενέσθαι (δυνητική ευκτική): μικτός υποθετικός λόγος.
Τι λέει το κείμενο
Ο ομιλητής χτίζει την παράκλησή του σε δύο κινήσεις. Πρώτα γεγονότα, λιτά, σε σύντομες προτάσεις: κανένας πατέρας, καμία μητέρα, κανένα παιδί, μια τέχνη που αποδίδει λίγο και ασκείται πια δύσκολα, κανένα άλλο εισόδημα. Η απαρίθμηση μόνη της δείχνει τη μοναξιά και τη φτώχεια του. Ύστερα τέσσερις παρακλήσεις με μή, που ανεβαίνουν: να μην τον καταστρέψουν, να μην του πάρουν σε γεράματα ό,τι του έδωσαν νέο, να μη χάσουν τη φήμη της σπλαχνικότητας, να μην απογοητεύσουν όλους όσους είναι σαν αυτόν. Η τελευταία μετατρέπει την προσωπική του υπόθεση σε ζήτημα της πόλης. Είναι παθοποιία, όπως στους επιλόγους· ο Λυσίας όμως τη στηρίζει σε απλά γεγονότα, με τη γνωστή του ηθοποιία: ακούμε έναν απλό τεχνίτη, όχι έναν ρήτορα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γραμματική. α) «τὴν μητέρα»: να γράψετε τη γενική ενικού και τη δοτική πληθυντικού. β) «τὸν διαδεξόμενον»: να γράψετε τον ίδιο τύπο στον ενεστώτα και στον αόριστο. γ) «νεωτέρῳ, ἀσθενέστερον»: να γράψετε τους άλλους βαθμούς. δ) «ποιήσητε»: να γράψετε το α΄ ενικό της ευκτικής και το β΄ πληθυντικό της προστακτικής του ίδιου χρόνου.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Το μήτηρ είναι υγρόληκτο συγκοπτόμενο: τῆς μητρός, ταῖς μητράσι(ν). Στη γενική χάνεται το ε του θέματος· στη δοτική πληθυντικού μπαίνει α πριν από την κατάληξη.
β) Το διαδεξόμενον είναι μετοχή μέλλοντα μέσης φωνής του διαδέχομαι (θέμα δεχ- + σ → ξ). Ενεστώτας: τὸν διαδεχόμενον· αόριστος: τὸν διαδεξάμενον.
γ) νέος – νεώτερος – νεώτατος: νέῳ, νεωτάτῳ. ἀσθενής – ἀσθενέστερος – ἀσθενέστατος: ἀσθενῆ, ἀσθενέστατον.
δ) Το ποιήσητε είναι υποτακτική αορίστου α΄ του ποιῶ (ε → η στους άλλους χρόνους). Ευκτική: ποιήσαιμι· προστακτική: ποιήσατε.
Παράδειγμα 2
Συντακτικό. Να αναγνωρίσετε συντακτικά τις λέξεις: «μητέρα», «τρέφων», «ὠφελεῖν», «τὸν διαδεξόμενον», «ταύτης», «ἐλεημονέστατοι», «τοῖς ἐχθροῖς», «ἀθυμῆσαι».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
μητέρα: αντικείμενο της μετοχής τρέφων. τρέφων: κατηγορηματική μετοχή από το πέπαυμαι, συνημμένη στο υποκείμενο (ἐγώ). Το παύομαι με μετοχή σημαίνει «σταματώ να κάνω κάτι».
ὠφελεῖν: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο της μετοχής δυναμένην. τὸν διαδεξόμενον: επιθετική μετοχή ως ουσιαστικό, αντικείμενο του απαρεμφάτου κτήσασθαι.
ταύτης: γενική που εξαρτάται από το πλήν, εμπρόθετος της εξαίρεσης στο ἄλλη. ἐλεημονέστατοι: κατηγορούμενο στο εννοούμενο υποκείμενο (ὑμεῖς), μέσω του εἶναι.
τοῖς ἐχθροῖς: δοτική του κρίνοντος προσώπου στο ἐλεινούς («στα μάτια των εχθρών»). ἀθυμῆσαι: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του ποιήσητε (ποιῶ τινα + απαρέμφατο = κάνω κάποιον να…), με υποκείμενο το τοὺς ἄλλους (ετεροπροσωπία).
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποια πτώση μπαίνει ο β΄ όρος σύγκρισης όταν δεν υπάρχει το «ἤ»;
Τα κατάφερες;
- Να εφαρμόζεις βήμα βήμα την ανάλυση κατά κώλα σε ένα άγνωστο αττικό κείμενο, πριν το μεταφράσεις.
- Να αναγνωρίζεις στο αδίδακτο τα γραμματικά φαινόμενα της Α΄ Λυκείου (γ΄ κλίση, παραθετικά, αόριστο β΄, σχηματισμό χρόνων).
- Να αναγνωρίζεις στο αδίδακτο τα συντακτικά φαινόμενα της Α΄ (μετοχές, απαρέμφατα, απρόσωπη σύνταξη, δευτερεύουσες, υποθετικούς λόγους).
- Να μεταφράζεις ένα απόσπασμα του Λυσία πιστά και σε φυσικά νέα ελληνικά, και να κρίνεις μια μετάφραση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.