Υπέρ Μαντιθέου 4–8: ούτε ιππέας, ούτε με τους Τριάκοντα
Η διήγηση: πού βρισκόταν ο Μαντίθεος στα χρόνια της τυραννίας.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ρητορικά Κείμενα Β΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά τις §4–8 του Υπέρ Μαντιθέου.
- Να τοποθετείς τα γεγονότα της διήγησης στην ιστορία του 405–403 π.Χ. (Αιγός ποταμοί, Τριάκοντα, Φυλή).
- Να αναγνωρίζεις τις γενικές απόλυτες, τις κατηγορηματικές μετοχές και τις απρόσωπες συντάξεις του κειμένου.
- Να αξιολογείς τα επιχειρήματα με τα οποία ο Μαντίθεος αναιρεί την κατηγορία, έντεχνα και άτεχνα.
Το πλαίσιο
Στο προοίμιο ο Μαντίθεος υποσχέθηκε να αποδείξει ότι δεν ήταν ιππέας, ούτε ζούσε στην Αθήνα, ούτε μετείχε στο καθεστώς των Τριάκοντα. Στις §4–8 κρατά την υπόσχεση: είναι η αναίρεση της κατηγορίας, η πρώτη ενότητα του μέρους που το βιβλίο ονομάζει διήγηση – απόδειξη (§4–19).
Για να καταλάβεις τα επιχειρήματα, χρειάζεσαι τη χρονολογία:
| Χρόνος | Γεγονός |
|---|---|
| πριν από το 405 π.Χ. | Ο πατέρας στέλνει τον Μαντίθεο και τον αδελφό του στον Πόντο. |
| 405 π.Χ. | Η «ἐν Ἑλλησπόντῳ συμφορά»: ο αθηναϊκός στόλος καταστρέφεται στους Αιγός ποταμούς. |
| 404 π.Χ. | Γκρεμίζονται τα Μακρά Τείχη με διαταγή του Λυσάνδρου· το πολίτευμα γίνεται ολιγαρχικό, με τους Τριάκοντα. |
| 403 π.Χ. | Οι δημοκρατικοί του Θρασυβούλου κατεβαίνουν από τη Φυλή στον Πειραιά· πέντε μέρες πριν, επιστρέφει ο Μαντίθεος. Το φθινόπωρο αποκαθίσταται η δημοκρατία. |
Ο Σάτυρος ήταν βασιλιάς του Κιμμερίου Βοσπόρου (στη σημερινή Κριμαία), φίλος των Ελλήνων και του πατέρα του Μαντιθέου.
Το κείμενο
4 Ἡμᾶς γὰρ ὁ πατὴρ πρὸ τῆς ἐν Ἑλλησπόντῳ συμφορᾶς ὡς Σάτυρον τὸν ἐν τῷ Πόντῳ διαιτησομένους ἐξέπεμψε, καὶ οὔτε τῶν τειχῶν καθαιρουμένων <ἐπεδημοῦμεν> οὔτε μεθισταμένης τῆς πολιτείας, ἀλλ᾽ ἤλθομεν πρὶν τοὺς ἀπὸ Φυλῆς εἰς τὸν Πειραιᾶ κατελθεῖν πρότερον πένθ᾽ ἡμέραις.
5 καίτοι οὔτε ἡμᾶς εἰκὸς ἦν εἰς τοιοῦτον καιρὸν ἀφιγμένους ἐπιθυμεῖν μετέχειν τῶν ἀλλοτρίων κινδύνων, οὔτ᾽ ἐκεῖνοι φαίνονται τοιαύτην γνώμην ἔχοντες ὥστε καὶ τοῖς ἀποδημοῦσι καὶ τοῖς μηδὲν ἐξαμαρτάνουσι μεταδιδόναι τῆς πολιτείας, ἀλλὰ μᾶλλον ἠτίμαζον καὶ τοὺς συγκαταλύσαντας τὸν δῆμον.
6 ἔπειτα δὲ ἐκ μὲν τοῦ σανιδίου τοὺς ἱππεύσαντας σκοπεῖν εὔηθές ἐστιν· ἐν τούτῳ γὰρ πολλοὶ μὲν τῶν ὁμολογούντων ἱππεύειν οὐκ ἔνεισιν, ἔνιοι δὲ τῶν ἀποδημούντων ἐγγεγραμμένοι εἰσίν. ἐκεῖνος δ᾽ ἐστὶν ἔλεγχος μέγιστος· ἐπειδὴ γὰρ κατήλθετε, ἐψηφίσασθε τοὺς φυλάρχους ἀπενεγκεῖν τοὺς ἱππεύσαντας, ἵνα τὰς καταστάσεις ἀναπράξητε παρ᾽ αὐτῶν.
7 ἐμὲ τοίνυν οὐδεὶς ἂν ἀποδείξειεν οὔτ᾽ ἀπενεχθέντα ὑπὸ τῶν φυλάρχων οὔτε παραδοθέντα τοῖς συνδίκοις οὔτε κατάστασιν καταβαλόντα. καίτοι πᾶσι ῥᾴδιον τοῦτο γνῶναι, ὅτι ἀναγκαῖον ἦν τοῖς φυλάρχοις, εἰ μὴ ἀποδείξειαν τοὺς ἔχοντας τὰς καταστάσεις, αὐτοῖς ζημιοῦσθαι. ὥστε πολὺ ἂν δικαιότερον ἐκείνοις τοῖς γράμμασιν ἢ τούτοις πιστεύοιτε· ἐκ μὲν γὰρ τούτων ῥᾴδιον ἦν ἐξαλειφθῆναι τῷ βουλομένῳ, ἐν ἐκείνοις δὲ τοὺς ἱππεύσαντας ἀναγκαῖον ἦν ὑπὸ τῶν φυλάρχων ἀπενεχθῆναι.
8 ἔτι δέ, ὦ βουλή, εἴπερ ἵππευσα, οὐκ ἂν ἦ ἔξαρνος ὡς δεινόν τι πεποιηκώς, ἀλλ᾽ ἠξίουν, ἀποδείξας ὡς οὐδεὶς ὑπ᾽ ἐμοῦ τῶν πολιτῶν κακῶς πέπονθε, δοκιμάζεσθαι. ὁρῶ δὲ καὶ ὑμᾶς ταύτῃ τῇ γνώμῃ χρωμένους, καὶ πολλοὺς μὲν τῶν τότε ἱππευσάντων βουλεύοντας, πολλοὺς δ᾽ αὐτῶν στρατηγοὺς καὶ ἱππάρχους κεχειροτονημένους. ὥστε μηδὲν δι᾽ ἄλλο με ἡγεῖσθε ταύτην ποιεῖσθαι τὴν ἀπολογίαν, ἢ ὅτι περιφανῶς ἐτόλμησάν μου καταψεύσασθαι. Ἀνάβηθι δέ μοι καὶ μαρτύρησον.
Λυσίας, Ὑπὲρ Μαντιθέου (XVI) 4–8
Οι γωνίες στο «<ἐπεδημοῦμεν>» σημαίνουν ότι η λέξη λείπει από τα χειρόγραφα και την πρόσθεσε ο εκδότης για να βγαίνει το νόημα.
Η μετάφραση
| Αρχαίο κείμενο | Μετάφραση |
|---|---|
| Ἡμᾶς γὰρ ὁ πατὴρ πρὸ τῆς ἐν Ἑλλησπόντῳ συμφορᾶς ὡς Σάτυρον τὸν ἐν τῷ Πόντῳ διαιτησομένους ἐξέπεμψε, | Ο πατέρας μας λοιπόν, πριν από τη συμφορά στον Ελλήσποντο, μας έστειλε στον Σάτυρο, τον βασιλιά του Πόντου, για να ζήσουμε εκεί, |
| καὶ οὔτε τῶν τειχῶν καθαιρουμένων <ἐπεδημοῦμεν> οὔτε μεθισταμένης τῆς πολιτείας, | και δεν βρισκόμασταν στην Αθήνα ούτε όταν γκρεμίζονταν τα τείχη ούτε όταν άλλαζε το πολίτευμα, |
| ἀλλ᾽ ἤλθομεν πρὶν τοὺς ἀπὸ Φυλῆς εἰς τὸν Πειραιᾶ κατελθεῖν πρότερον πένθ᾽ ἡμέραις. | αλλά ήρθαμε πέντε μέρες πριν κατεβούν οι δημοκρατικοί από τη Φυλή στον Πειραιά. |
| καίτοι οὔτε ἡμᾶς εἰκὸς ἦν εἰς τοιοῦτον καιρὸν ἀφιγμένους ἐπιθυμεῖν μετέχειν τῶν ἀλλοτρίων κινδύνων, | Και βέβαια, ούτε ήταν φυσικό εμείς, αφού είχαμε φτάσει σε τέτοια κρίσιμη στιγμή, να θέλουμε να μετέχουμε σε ξένους κινδύνους, |
| οὔτ᾽ ἐκεῖνοι φαίνονται τοιαύτην γνώμην ἔχοντες ὥστε καὶ τοῖς ἀποδημοῦσι καὶ τοῖς μηδὲν ἐξαμαρτάνουσι μεταδιδόναι τῆς πολιτείας, | ούτε εκείνοι (οι Τριάκοντα) είναι φανερό ότι είχαν τέτοια διάθεση, ώστε να δίνουν μερίδιο στην εξουσία σε όσους έλειπαν στο εξωτερικό και σε όσους δεν είχαν κάνει κανένα αδίκημα, |
| ἀλλὰ μᾶλλον ἠτίμαζον καὶ τοὺς συγκαταλύσαντας τὸν δῆμον. | αλλά αντίθετα στερούσαν τα πολιτικά δικαιώματα ακόμη και από όσους τους βοήθησαν να καταλύσουν τη δημοκρατία. |
| ἔπειτα δὲ ἐκ μὲν τοῦ σανιδίου τοὺς ἱππεύσαντας σκοπεῖν εὔηθές ἐστιν· | Έπειτα, είναι αφέλεια να κρίνει κανείς από το σανίδιο ποιοι υπηρέτησαν στο ιππικό· |
| ἐν τούτῳ γὰρ πολλοὶ μὲν τῶν ὁμολογούντων ἱππεύειν οὐκ ἔνεισιν, ἔνιοι δὲ τῶν ἀποδημούντων ἐγγεγραμμένοι εἰσίν. | γιατί σε αυτό πολλοί από όσους παραδέχονται ότι υπηρέτησαν στο ιππικό δεν υπάρχουν, ενώ μερικοί από όσους έλειπαν στο εξωτερικό είναι γραμμένοι. |
| ἐκεῖνος δ᾽ ἐστὶν ἔλεγχος μέγιστος· | Η μεγαλύτερη απόδειξη όμως είναι η εξής· |
| ἐπειδὴ γὰρ κατήλθετε, ἐψηφίσασθε τοὺς φυλάρχους ἀπενεγκεῖν τοὺς ἱππεύσαντας, | όταν επιστρέψατε, ψηφίσατε να παραδώσουν οι φύλαρχοι κατάλογο με όσους υπηρέτησαν στο ιππικό, |
| ἵνα τὰς καταστάσεις ἀναπράξητε παρ᾽ αὐτῶν. | για να εισπράξετε πίσω από αυτούς τα επιδόματα εγκατάστασης. |
| ἐμὲ τοίνυν οὐδεὶς ἂν ἀποδείξειεν οὔτ᾽ ἀπενεχθέντα ὑπὸ τῶν φυλάρχων οὔτε παραδοθέντα τοῖς συνδίκοις οὔτε κατάστασιν καταβαλόντα. | Για μένα λοιπόν κανείς δεν θα μπορούσε να αποδείξει ούτε ότι καταγράφηκα από τους φυλάρχους ούτε ότι παραδόθηκα στους συνδίκους ούτε ότι επέστρεψα επίδομα. |
| καίτοι πᾶσι ῥᾴδιον τοῦτο γνῶναι, | Και είναι εύκολο για όλους να καταλάβουν τούτο, |
| ὅτι ἀναγκαῖον ἦν τοῖς φυλάρχοις, εἰ μὴ ἀποδείξειαν τοὺς ἔχοντας τὰς καταστάσεις, αὐτοῖς ζημιοῦσθαι. | ότι οι φύλαρχοι, αν δεν υπέδειχναν όσους είχαν πάρει τα επιδόματα, ήταν υποχρεωμένοι να πληρώσουν πρόστιμο οι ίδιοι. |
| ὥστε πολὺ ἂν δικαιότερον ἐκείνοις τοῖς γράμμασιν ἢ τούτοις πιστεύοιτε· | Επομένως θα ήταν πολύ πιο δίκαιο να πιστεύετε εκείνους τους καταλόγους παρά αυτά εδώ (τα ονόματα του σανιδίου)· |
| ἐκ μὲν γὰρ τούτων ῥᾴδιον ἦν ἐξαλειφθῆναι τῷ βουλομένῳ, | γιατί από αυτά εδώ ήταν εύκολο να σβηστεί όποιος ήθελε, |
| ἐν ἐκείνοις δὲ τοὺς ἱππεύσαντας ἀναγκαῖον ἦν ὑπὸ τῶν φυλάρχων ἀπενεχθῆναι. | ενώ σε εκείνους ήταν υποχρεωτικό να γραφτούν από τους φυλάρχους όσοι υπηρέτησαν στο ιππικό. |
| ἔτι δέ, ὦ βουλή, εἴπερ ἵππευσα, οὐκ ἂν ἦ ἔξαρνος ὡς δεινόν τι πεποιηκώς, | Επιπλέον, βουλευτές, αν πράγματι είχα υπηρετήσει στο ιππικό, δεν θα το αρνιόμουν, σαν να είχα κάνει κάτι φοβερό, |
| ἀλλ᾽ ἠξίουν, ἀποδείξας ὡς οὐδεὶς ὑπ᾽ ἐμοῦ τῶν πολιτῶν κακῶς πέπονθε, δοκιμάζεσθαι. | αλλά θα ζητούσα να εγκριθεί η εκλογή μου, αφού αποδείξω ότι κανένας από τους πολίτες δεν έχει πάθει κακό από μένα. |
| ὁρῶ δὲ καὶ ὑμᾶς ταύτῃ τῇ γνώμῃ χρωμένους, | Και βλέπω ότι κι εσείς έχετε αυτή τη γνώμη, |
| καὶ πολλοὺς μὲν τῶν τότε ἱππευσάντων βουλεύοντας, πολλοὺς δ᾽ αὐτῶν στρατηγοὺς καὶ ἱππάρχους κεχειροτονημένους. | και ότι πολλοί από όσους υπηρέτησαν τότε στο ιππικό είναι βουλευτές, και πολλοί από αυτούς έχουν εκλεγεί στρατηγοί και ίππαρχοι. |
| ὥστε μηδὲν δι᾽ ἄλλο με ἡγεῖσθε ταύτην ποιεῖσθαι τὴν ἀπολογίαν, ἢ ὅτι περιφανῶς ἐτόλμησάν μου καταψεύσασθαι. | Γι’ αυτό να μη νομίζετε ότι κάνω αυτή την απολογία για κανέναν άλλο λόγο, παρά επειδή τόλμησαν να πουν ολοφάνερα ψέματα εις βάρος μου. |
| Ἀνάβηθι δέ μοι καὶ μαρτύρησον. | Ανέβα, σε παρακαλώ, και κατάθεσε. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία στο κείμενο |
|---|---|
| ἡ ἐν Ἑλλησπόντῳ συμφορά | η καταστροφή στους Αιγός ποταμούς (405 π.Χ.) |
| ὡς + αιτιατική προσώπου | προς, κοντά σε κάποιον |
| διαιτάομαι, -ῶμαι | ζω, περνώ τη ζωή μου |
| καθαιρέω, -ῶ | γκρεμίζω |
| μεθίσταμαι | αλλάζω, μεταβάλλομαι |
| κατέρχομαι | επιστρέφω από την εξορία |
| καίτοι | και βέβαια, κι όμως |
| ἀποδημέω, -ῶ | ζω μακριά από την πατρίδα |
| ἐξαμαρτάνω | κάνω αδίκημα |
| μεταδίδωμί τινί τινος | δίνω σε κάποιον μερίδιο από κάτι |
| ἀτιμάζω τινά | στερώ από κάποιον τα πολιτικά του δικαιώματα |
| εὐήθης, -ες | αφελής, απλοϊκός (εὖ + ἦθος) |
| τὸ σανίδιον | πινακίδα με γύψο, όπου γράφονταν δημόσια τα ονόματα των ιππέων |
| ὁ φύλαρχος | ο επικεφαλής του ιππικού κάθε φυλής |
| ἀποφέρω τινάς | παραδίδω κατάλογο με κάποιους |
| ἡ κατάστασις | το επίδομα που έπαιρνε ο ιππέας από το δημόσιο |
| ἀναπράττω | εισπράττω πίσω |
| ὁ σύνδικος | συνήγορος του δημοσίου |
| ζημιόομαι, -οῦμαι | τιμωρούμαι, πληρώνω πρόστιμο |
| τὰ γράμματα | οι κατάλογοι (των φυλάρχων) |
| ἔξαρνός εἰμι | αρνούμαι |
| κακῶς πάσχω | παθαίνω κακό (αντίθετο: εὖ πάσχω) |
| χειροτονέω, -ῶ | εκλέγω με ανάταση του χεριού |
| καταψεύδομαί τινος | λέω ψέματα εναντίον κάποιου |
Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις
| Λέξη του κειμένου | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής |
|---|---|
| ἐξέπεμψε (ἐκπέμπω) | πομπή, εκπομπή, πομπός, προπομπός |
| καθαιρουμένων (καθαιρέω) | καθαίρεση, αίρεση, αιρετός, εξαίρεση |
| ἐπεδημοῦμεν (ἐπιδημέω) | δήμος, δημότης, δημοκρατία, απόδημος |
| μεθισταμένης (μεθίσταμαι) | μετάσταση, στάση, σταθμός, κατάσταση |
| ἀφιγμένους (ἀφικνοῦμαι) | άφιξη, ικέτης, ικεσία |
| ἠτίμαζον (ἀτιμάζω) | ατιμία, τιμή, άτιμος, ατίμωση |
| χρωμένους (χρῶμαι) | χρήση, χρήσιμος, χρηστικός, χρήμα |
Η ομοιότητα του ήχου δεν αρκεί: η πεμπτουσία δεν έχει σχέση με το πέμπω, βγαίνει από το πέμπτος.
Η γλώσσα του κειμένου
Μετοχές
- διαιτησομένους: τελική μετοχή (μέλλοντας), συνημμένη στο ἡμᾶς.
- τῶν τειχῶν καθαιρουμένων, μεθισταμένης τῆς πολιτείας: γενικές απόλυτες χρονικές, με δικό τους υποκείμενο (τῶν τειχῶν, τῆς πολιτείας).
- ἀφιγμένους: αιτιολογική, συνημμένη στο ἡμᾶς.
- φαίνονται … ἔχοντες: κατηγορηματική από το φαίνονται.
- τοῖς ἀποδημοῦσι, τοῖς μηδὲν ἐξαμαρτάνουσι, τοὺς συγκαταλύσαντας, τοὺς ἱππεύσαντας, τῷ βουλομένῳ: επιθετικές μετοχές ως ουσιαστικά.
- ἀπενεχθέντα, παραδοθέντα, καταβαλόντα: κατηγορηματικές από το ἂν ἀποδείξειεν, στο ἐμέ.
- ὡς … πεποιηκώς: αιτιολογική υποκειμενικής αιτιολογίας (με το ὡς: ο λόγος που θα φαινόταν, όχι ο πραγματικός).
- ἀποδείξας: επιρρηματική μετοχή, που το σχολικό βιβλίο τη χαρακτηρίζει υποθετική («αν αποδείκνυα»)· μπορείς να τη δεις και ως χρονική.
- χρωμένους, βουλεύοντας, κεχειροτονημένους: κατηγορηματικές από το ὁρῶ.
Απαρέμφατα και απρόσωπες συντάξεις
- εἰκὸς ἦν … ἐπιθυμεῖν: απρόσωπη σύνταξη· το ἐπιθυμεῖν είναι υποκείμενο, με δικό του υποκείμενο το ἡμᾶς. Το μετέχειν είναι τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του ἐπιθυμεῖν.
- σκοπεῖν εὔηθές ἐστιν, ῥᾴδιον τοῦτο γνῶναι, ἀναγκαῖον ἦν … ζημιοῦσθαι, ῥᾴδιον ἦν ἐξαλειφθῆναι, ἀναγκαῖον ἦν … ἀπενεχθῆναι: όλα απρόσωπες εκφράσεις με απαρέμφατο υποκείμενο.
- ἐψηφίσασθε τοὺς φυλάρχους ἀπενεγκεῖν: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο, με υποκείμενο τοὺς φυλάρχους (ετεροπροσωπία).
- ὁμολογούντων ἱππεύειν: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο της μετοχής.
- ἠξίουν … δοκιμάζεσθαι, με ἡγεῖσθε … ποιεῖσθαι: τελικό και ειδικό απαρέμφατο αντίστοιχα.
Προτάσεις και σύνδεση
- πρὶν … κατελθεῖν: χρονική πρόταση· με πρίν και απαρέμφατο, γιατί η κύρια πρόταση (ἤλθομεν) είναι καταφατική. Το πένθ’ ἡμέραις είναι δοτική του μέτρου στο πρότερον.
- ὥστε … μεταδιδόναι: συμπερασματική με απαρέμφατο, γιατί δηλώνει το αναμενόμενο, όχι πραγματικό αποτέλεσμα.
- ἐπειδὴ … κατήλθετε: χρονική. ἵνα … ἀναπράξητε: τελική.
- ὅτι ἀναγκαῖον ἦν: ειδική, επεξήγηση στο τοῦτο. ὡς οὐδεὶς … πέπονθε: ειδική, αντικείμενο του ἀποδείξας.
- ὥστε πολὺ ἂν … πιστεύοιτε, ὥστε μηδὲν … ἡγεῖσθε: εδώ το ὥστε στην αρχή περιόδου είναι παρατακτικό, «επομένως, γι’ αυτό», και εισάγει κύρια πρόταση. Η πρώτη έχει δυνητική ευκτική, η δεύτερη προστακτική.
- ἢ τούτοις: β΄ όρος σύγκρισης με ἢ, στην ίδια πτώση με τον α΄ (ἐκείνοις τοῖς γράμμασιν), στο δικαιότερον.
Οι υποθετικοί λόγοι
| Υπόθεση | Απόδοση | Είδος |
|---|---|---|
| εἰ μὴ ἀποδείξειαν | ἀναγκαῖον ἦν … ζημιοῦσθαι | αόριστη επανάληψη στο παρελθόν |
| εἴπερ ἵππευσα | οὐκ ἂν ἦ ἔξαρνος … ἀλλ᾽ ἠξίουν (ἄν) | αντίθετο του πραγματικού |
Στο ἠξίουν το ἄν εννοείται από την πρώτη απόδοση. Το ἦ είναι α΄ ενικό του παρατατικού του εἰμί («ήμουν»).
Ερμηνεία
Πρώτο επιχείρημα: δεν ήταν εκεί
Η §4 είναι διήγηση, και μάλιστα με ακριβή χρονολογία. Ο Μαντίθεος έλειπε στον Πόντο πριν από τους Αιγός ποταμούς, και γύρισε πέντε μέρες πριν κατέβουν οι δημοκρατικοί στον Πειραιά, όταν το καθεστώς των Τριάκοντα κατέρρεε. Η μικρή λεπτομέρεια (πένθ᾽ ἡμέραις) κάνει την αφήγηση πιο αξιόπιστη. Ο μάρτυρας που καλεί στο τέλος (Ἀνάβηθι … καὶ μαρτύρησον) θα βεβαιώσει ακριβώς αυτό.
Δεύτερο επιχείρημα: τα εἰκότα
Στη §5 το επιχείρημα είναι λογικό, από το πιθανό (εἰκὸς ἦν). Δεν ήταν φυσικό ένας νέος που μόλις γύρισε, σε τόσο κρίσιμη στιγμή, να θέλει να μοιραστεί τους κινδύνους ενός καθεστώτος που κατέρρεε. Ούτε οι Τριάκοντα έδιναν θέσεις σε όσους έλειπαν: αντίθετα, στερούσαν τα δικαιώματα ακόμη και από τους συνεργάτες τους. Το σχολικό βιβλίο θυμίζει τον Θηραμένη, που ο Κριτίας τον έστειλε στον θάνατο.
Τρίτο επιχείρημα: δύο κατάλογοι
Στις §6–7 ο Μαντίθεος αντιμετωπίζει το μόνο στοιχείο του κατηγόρου, το σανίδιο. Το απορρίπτει ως εὔηθες: ήταν εκτεθειμένο σε δημόσια θέα, και ο καθένας μπορούσε να σβήσει ή να γράψει ένα όνομα· γι’ αυτό λείπουν άνθρωποι που ομολογούν ότι ήταν ιππείς, και υπάρχουν άλλοι που έλειπαν. Του αντιπαραθέτει έναν επίσημο κατάλογο: όταν γύρισαν οι δημοκρατικοί, οι φύλαρχοι έπρεπε να καταγράψουν όσους πήραν κατάσταση, για να την επιστρέψουν. Αν παρέλειπαν κάποιον, πλήρωναν οι ίδιοι· άρα ο κατάλογος αυτός ήταν προσεκτικός και αξιόπιστος. Και σε αυτόν το όνομα του Μαντιθέου δεν υπάρχει. Το συμπέρασμα (ὥστε πολὺ ἂν δικαιότερον…) βγαίνει μόνο του.
Τέταρτο επιχείρημα: κι αν ήταν;
Η §8 είναι η πιο έξυπνη κίνηση. Ο Μαντίθεος δέχεται υποθετικά την κατηγορία: ακόμη κι αν ήταν ιππέας, δεν θα το αρνιόταν, γιατί η θητεία στο ιππικό δεν είναι έγκλημα· θα ζητούσε μόνο να αποδείξει ότι δεν έβλαψε κανέναν. Η απόδειξη είναι μπροστά στα μάτια των βουλευτών: πολλοί που ήταν τότε ιππείς είναι τώρα βουλευτές, στρατηγοί και ίππαρχοι. Έτσι το επιχείρημα:
- αφαιρεί από την κατηγορία το βάρος της·
- κολακεύει τη Βουλή, που κρίνει δίκαια (ὁρῶ δὲ καὶ ὑμᾶς ταύτῃ τῇ γνώμῃ χρωμένους), και μάλιστα τους βουλευτές που ήταν οι ίδιοι ιππείς·
- δείχνει ότι ο κατήγορος δεν έχει τίποτα σοβαρό: ο Μαντίθεος απολογείται μόνο επειδή περιφανῶς ἐτόλμησάν μου καταψεύσασθαι.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ποιο είναι το ισχυρότερο επιχείρημα του Μαντιθέου στις §4–8; Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η επιλογή. Το ισχυρότερο είναι το επιχείρημα των καταλόγων των φυλάρχων (§6–7), γιατί είναι το μόνο που απαντά κατευθείαν στο στοιχείο του κατηγόρου, το σανίδιο.
Γιατί πείθει. Ο Μαντίθεος συγκρίνει δύο έγγραφα. Το σανίδιο ήταν δημόσια εκτεθειμένο και αναξιόπιστο: ἐκ μὲν γὰρ τούτων ῥᾴδιον ἦν ἐξαλειφθῆναι τῷ βουλομένῳ. Οι κατάλογοι των φυλάρχων ήταν επίσημοι, και οι φύλαρχοι είχαν λόγο να μην παραλείψουν κανέναν, αφού αλλιώς θα πλήρωναν οι ίδιοι (ἀναγκαῖον ἦν τοῖς φυλάρχοις … αὐτοῖς ζημιοῦσθαι). Το όνομά του δεν βρίσκεται σε αυτούς, και οὐδεὶς ἂν ἀποδείξειεν ότι επέστρεψε κατάσταση.
Η μορφή του. Είναι ενθύμημα πάνω σε άτεχνη πίστη: ένα έγγραφο και ένας λογικός συλλογισμός για την αξιοπιστία του. Το συμπέρασμα το λέει ο ίδιος, με παρατακτικό ὥστε: πολὺ ἂν δικαιότερον ἐκείνοις τοῖς γράμμασιν ἢ τούτοις πιστεύοιτε.
Παράδειγμα 2
«ὡς οὐδεὶς ὑπ᾽ ἐμοῦ τῶν πολιτῶν κακῶς πέπονθε»: α) Να αντικαταστήσετε την ειδική πρόταση με ισοδύναμη συντακτικά έκφραση. β) Να τρέψετε τη σύνταξη σε ενεργητική.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Η ισοδύναμη έκφραση. Το ἀποδείκνυμι παίρνει και κατηγορηματική μετοχή. Ο παρακείμενος πέπονθε γίνεται μετοχή παρακειμένου, που συμφωνεί με το υποκείμενο της πρότασης, το οποίο γίνεται αντικείμενο: «ἀποδείξας οὐδένα ὑπ’ ἐμοῦ τῶν πολιτῶν κακῶς πεπονθότα».
β) Η ενεργητική σύνταξη. Το κακῶς πάσχω είναι το «παθητικό» του κακῶς ποιῶ. Το ποιητικό αίτιο ὑπ’ ἐμοῦ γίνεται υποκείμενο, το υποκείμενο οὐδείς γίνεται αντικείμενο, ο χρόνος μένει παρακείμενος: «ὡς οὐδένα τῶν πολιτῶν κακῶς πεποίηκα».
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσες μέρες πριν από την κάθοδο των δημοκρατικών στον Πειραιά επέστρεψε ο Μαντίθεος στην Αθήνα;
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά τις §4–8 του Υπέρ Μαντιθέου.
- Να τοποθετείς τα γεγονότα της διήγησης στην ιστορία του 405–403 π.Χ. (Αιγός ποταμοί, Τριάκοντα, Φυλή).
- Να αναγνωρίζεις τις γενικές απόλυτες, τις κατηγορηματικές μετοχές και τις απρόσωπες συντάξεις του κειμένου.
- Να αξιολογείς τα επιχειρήματα με τα οποία ο Μαντίθεος αναιρεί την κατηγορία, έντεχνα και άτεχνα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.