Μετάβαση στο περιεχόμενο

Υπέρ Μαντιθέου 1–3: το προοίμιο

Γιατί ο κατηγορούμενος χαίρεται που κατηγορείται, και τι υπόσχεται να δείξει.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Ρητορικά Κείμενα Β΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά τις §1–3 του Υπέρ Μαντιθέου, περίοδο προς περίοδο.
  2. Να αναγνωρίζεις τους φανερούς και τους κρυφούς υποθετικούς λόγους του προοιμίου και το είδος τους.
  3. Να χαρακτηρίζεις συντακτικά τις μετοχές και τα απαρέμφατα του κειμένου (κατηγορηματικές μετοχές, ειδικά και τελικά απαρέμφατα).
  4. Να δείχνεις πώς το προοίμιο κερδίζει την εύνοια, την προσοχή και την ευμάθεια των βουλευτών.

Το πλαίσιο

Ο Μαντίθεος κληρώθηκε βουλευτής και στέκεται μπροστά στη Βουλή για τη δοκιμασία του. Κάποιος τον έχει κατηγορήσει ότι υπηρέτησε στο ιππικό την εποχή των Τριάκοντα, του ολιγαρχικού καθεστώτος του 404–403 π.Χ. Μιλά ο ίδιος, με λόγο που του έγραψε ο Λυσίας. Οι πρώτες τρεις παράγραφοι είναι το προοίμιο: πριν πει οτιδήποτε για την κατηγορία, ο Μαντίθεος πρέπει να κερδίσει τους βουλευτές.

Ο τίτλος του λόγου στα χειρόγραφα είναι «Ἐν βουλῇ Μαντιθέῳ δοκιμαζομένῳ ἀπολογία»: απολογία για τον Μαντίθεο, όταν δοκιμαζόταν στη Βουλή.

Το κείμενο

1 Εἰ μὴ συνῄδη, ὦ βουλή, τοῖς κατηγόροις βουλομένοις ἐκ παντὸς τρόπου κακῶς ἐμὲ ποιεῖν, πολλὴν ἂν αὐτοῖς χάριν εἶχον ταύτης τῆς κατηγορίας· ἡγοῦμαι γὰρ τοῖς ἀδίκως διαβεβλημένοις τούτους εἶναι μεγίστων ἀγαθῶν αἰτίους, οἵτινες ἂν αὐτοὺς ἀναγκάζωσιν εἰς ἔλεγχον τῶν αὐτοῖς βεβιωμένων καταστῆναι.

2 ἐγὼ γὰρ οὕτω σφόδρα ἐμαυτῷ πιστεύω, ὥστ᾽ ἐλπίζω καὶ εἴ τις πρός με τυγχάνει ἀηδῶς [ἢ κακῶς] διακείμενος, ἐπειδὰν ἐμοῦ λέγοντος ἀκούσῃ περὶ τῶν πεπραγμένων, μεταμελήσειν αὐτῷ καὶ πολὺ βελτίω με εἰς τὸν λοιπὸν χρόνον ἡγήσεσθαι.

3 ἀξιῶ δέ, ὦ βουλή, ἐὰν μὲν τοῦτο μόνον ὑμῖν ἐπιδείξω, ὡς εὔνους εἰμὶ τοῖς καθεστηκόσι πράγμασι καὶ ὡς ἠνάγκασμαι τῶν αὐτῶν κινδύνων μετέχειν ὑμῖν, μηδέν πώ μοι πλέον εἶναι· ἐὰν δὲ φαίνωμαι περὶ τὰ ἄλλα μετρίως βεβιωκὼς καὶ πολὺ παρὰ τὴν δόξαν καὶ [παρὰ] τοὺς λόγους τοὺς τῶν ἐχθρῶν, δέομαι ὑμῶν ἐμὲ μὲν δοκιμάζειν, τούτους δὲ ἡγεῖσθαι χείρους εἶναι. πρῶτον δὲ ἀποδείξω ὡς οὐχ ἵππευον οὔδ᾽ ἐπεδήμουν ἐπὶ τῶν τριάκοντα, οὐδὲ μετέσχον τῆς τότε πολιτείας.

Λυσίας, Ὑπὲρ Μαντιθέου (XVI) 1–3

Οι αγκύλες, όπως στο «[ἢ κακῶς]», είναι του εκδότη: οι λέξεις υπάρχουν στα χειρόγραφα, αλλά ο εκδότης πιστεύει ότι δεν τις έγραψε ο Λυσίας. Τις μεταφράζεις σε αγκύλες ή τις αφήνεις έξω.

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, περίοδο προς περίοδο. Σε παρένθεση ό,τι βοηθά να φανεί η σύνταξη.

Αρχαίο κείμενοΜετάφραση
Εἰ μὴ συνῄδη, ὦ βουλή, τοῖς κατηγόροις βουλομένοις ἐκ παντὸς τρόπου κακῶς ἐμὲ ποιεῖν,Αν δεν ήξερα καλά, βουλευτές, ότι οι κατήγοροί μου θέλουν με κάθε τρόπο να με βλάψουν,
πολλὴν ἂν αὐτοῖς χάριν εἶχον ταύτης τῆς κατηγορίας·θα τους χρωστούσα μεγάλη ευγνωμοσύνη για αυτή την κατηγορία·
ἡγοῦμαι γὰρ τοῖς ἀδίκως διαβεβλημένοις τούτους εἶναι μεγίστων ἀγαθῶν αἰτίους,γιατί πιστεύω ότι για όσους έχουν συκοφαντηθεί άδικα, πρόξενοι πολύ μεγάλων αγαθών είναι εκείνοι
οἵτινες ἂν αὐτοὺς ἀναγκάζωσιν εἰς ἔλεγχον τῶν αὐτοῖς βεβιωμένων καταστῆναι.που τους αναγκάζουν να λογοδοτήσουν για όσα έχουν κάνει στη ζωή τους.
ἐγὼ γὰρ οὕτω σφόδρα ἐμαυτῷ πιστεύω, ὥστ᾽ ἐλπίζωΕγώ λοιπόν έχω τόσο μεγάλη εμπιστοσύνη στον εαυτό μου, ώστε ελπίζω ότι,
καὶ εἴ τις πρός με τυγχάνει ἀηδῶς [ἢ κακῶς] διακείμενος,ακόμη κι αν κάποιος τυχαίνει να έχει δυσμενή [ή εχθρική] διάθεση απέναντί μου,
ἐπειδὰν ἐμοῦ λέγοντος ἀκούσῃ περὶ τῶν πεπραγμένων,όταν με ακούσει να μιλώ για όσα έχω κάνει,
μεταμελήσειν αὐτῷ καὶ πολὺ βελτίω με εἰς τὸν λοιπὸν χρόνον ἡγήσεσθαι.θα αλλάξει γνώμη και στο εξής θα με θεωρεί πολύ καλύτερο.
ἀξιῶ δέ, ὦ βουλή, ἐὰν μὲν τοῦτο μόνον ὑμῖν ἐπιδείξω,Ζητώ λοιπόν, βουλευτές, αν σας αποδείξω μόνο αυτό,
ὡς εὔνους εἰμὶ τοῖς καθεστηκόσι πράγμασι καὶ ὡς ἠνάγκασμαι τῶν αὐτῶν κινδύνων μετέχειν ὑμῖν,ότι είμαι ευνοϊκά διακείμενος προς το σημερινό πολίτευμα και ότι έχω αναγκαστεί να μοιράζομαι τους ίδιους κινδύνους με εσάς,
μηδέν πώ μοι πλέον εἶναι·να μην έχω ακόμη κανένα κέρδος από αυτό·
ἐὰν δὲ φαίνωμαι περὶ τὰ ἄλλα μετρίως βεβιωκὼςαν όμως φανεί ότι και στα άλλα έχω ζήσει με μέτρο
καὶ πολὺ παρὰ τὴν δόξαν καὶ [παρὰ] τοὺς λόγους τοὺς τῶν ἐχθρῶν,και πολύ διαφορετικά από όσα πιστεύουν και [από όσα] λένε οι εχθροί μου,
δέομαι ὑμῶν ἐμὲ μὲν δοκιμάζειν, τούτους δὲ ἡγεῖσθαι χείρους εἶναι.σας παρακαλώ να εγκρίνετε την εκλογή μου και να θεωρείτε αυτούς χειρότερους ανθρώπους.
πρῶτον δὲ ἀποδείξω ὡς οὐχ ἵππευον οὔδ᾽ ἐπεδήμουν ἐπὶ τῶν τριάκοντα, οὐδὲ μετέσχον τῆς τότε πολιτείας.Πρώτα θα αποδείξω ότι δεν υπηρετούσα στο ιππικό ούτε ζούσα στην Αθήνα την εποχή των Τριάκοντα, ούτε πήρα μέρος στο τότε πολίτευμα.

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία στο κείμενο
σύνοιδά τινι + κατηγορηματική μετοχήξέρω καλά για κάποιον ότι…
κακῶς ποιῶ τιναβλάπτω, κάνω κακό σε κάποιον
χάριν ἔχω τινί τινοςχρωστώ ευγνωμοσύνη σε κάποιον για κάτι
διαβάλλομαισυκοφαντούμαι
καθίσταμαι εἰς ἔλεγχονλογοδοτώ, υποβάλλομαι σε έλεγχο
τὰ βεβιωμέναόσα έχει κάνει κανείς στη ζωή του
διάκειμαι ἀηδῶς πρός τιναέχω δυσμενή διάθεση απέναντι σε κάποιον
μεταμέλει μοι (απρόσωπο)μετανιώνω, αλλάζω γνώμη
ἀξιῶζητώ, θεωρώ σωστό
ἐπιδείκνυμιαποδεικνύω, δείχνω καθαρά
εὔνους εἰμί τινιείμαι ευνοϊκά διακείμενος προς κάποιον
τὰ καθεστηκότα πράγματατο πολίτευμα που ισχύει τώρα (η δημοκρατία)
πλέον ἐστί μοικερδίζω κάτι, έχω ένα πλεονέκτημα
μετρίωςμε μέτρο, κόσμια
δοκιμάζω τινάεγκρίνω την εκλογή κάποιου στη δοκιμασία
ἐπιδημῶζω στην πατρίδα μου, βρίσκομαι στην πόλη
ἱππεύωυπηρετώ στο ιππικό
ἡ τότε πολιτείατο πολίτευμα της εποχής εκείνης (των Τριάκοντα)

Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

Λέξη του κειμένουΣυγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής
συνῄδη (σύνοιδα, οἶδα)συνείδηση, συνειδητός, είδηση, ειδήμονας
κατηγορίαςκατήγορος, αγορά, αγόρευση, συνήγορος
διαβεβλημένοις (διαβάλλω)διαβολή, διάβολος, βολή, βλήμα
ἔλεγχονελέγχω, ελεγκτής, ανεξέλεγκτος
μεταμελήσειν (μεταμέλει)μεταμέλεια, αμέλεια, επιμελής
δοκιμάζεινδοκιμασία, δόκιμος, αποδοκιμασία
κινδύνωνκινδυνεύω, ακίνδυνος, επικίνδυνος

Πρόσεξε δύο λέξεις που μοιάζουν με νεοελληνικές, αλλά λένε κάτι άλλο: ἀξιῶ δεν είναι «αξιώνω απαιτητικά», αλλά «ζητώ, θεωρώ δίκαιο»· και δοκιμάζω εδώ είναι όρος του θεσμού: «εγκρίνω στη δοκιμασία».

Η γλώσσα του κειμένου

Τύποι που θέλουν προσοχή

  • συνῄδη: υπερσυντέλικος του σύνοιδα, με σημασία παρατατικού («ήξερα»). Κλίνεται όπως ο υπερσυντέλικος του οἶδα: συνῄδη, συνῄδησθα, συνῄδει(ν), συνῇσμεν, συνῇστε, συνῇσαν.
  • μετέσχον: αόριστος β΄ του μετέχω. Στις άλλες εγκλίσεις: μετάσχω (υποτ.), μετάσχοιμι (ευκτ.), μετάσχες (προστ.), μετασχεῖν, μετασχών.
  • βελτίω = βελτίονα, αιτιατική ενικού του βελτίων· χείρους = χείρονας, αιτιατική πληθυντικού του χείρων. Είναι τα ανώμαλα παραθετικά που ξέρεις από την Α΄:
ΘετικόςΣυγκριτικόςΥπερθετικός
ἀγαθόςἀμείνων, βελτίων, κρείττωνἄριστος, βέλτιστος, κράτιστος
κακόςκακίων, χείρων, ἥττωνκάκιστος, χείριστος
μέγαςμείζωνμέγιστος
πολύςπλείωνπλεῖστος

Μετοχές και απαρέμφατα

  • τοῖς κατηγόροις βουλομένοις: κατηγορηματική μετοχή από το συνῄδη, στο τοῖς κατηγόροις.
  • τοῖς ἀδίκως διαβεβλημένοις: επιθετική μετοχή ως ουσιαστικό, δοτική προσωπική χαριστική.
  • ἡγοῦμαι … τούτους εἶναι … αἰτίους: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του ἡγοῦμαι. Υποκείμενο τούτους (ετεροπροσωπία), κατηγορούμενο αἰτίους.
  • τῶν αὐτοῖς βεβιωμένων: επιθετική μετοχή· το αὐτοῖς είναι δοτική του ποιητικού αιτίου, όπως συμβαίνει με παθητικό παρακείμενο.
  • τυγχάνει … διακείμενος: κατηγορηματική μετοχή από το τυγχάνει.
  • ἐμοῦ λέγοντος ἀκούσῃ: κατηγορηματική μετοχή από το ἀκούσῃ, συνημμένη στο ἐμοῦ, που είναι αντικείμενο. Δεν είναι γενική απόλυτη: το ἐμοῦ έχει θέση στην πρόταση.
  • ἐλπίζω … μεταμελήσειν … ἡγήσεσθαι: ειδικά απαρέμφατα μέλλοντα, αντικείμενα του ἐλπίζω. Το μεταμελήσειν είναι απρόσωπο (μεταμέλει τινί): αὐτῷ δοτική προσωπική. Στο ἡγήσεσθαι το βελτίω είναι κατηγορούμενο του αντικειμένου με.
  • ἀξιῶ … μηδὲν … πλέον εἶναι, δέομαι ὑμῶν … δοκιμάζειν … ἡγεῖσθαι: τελικά απαρέμφατα, γιατί τα ρήματα δηλώνουν αίτημα.
  • φαίνωμαι … βεβιωκώς: κατηγορηματική μετοχή· φαίνομαι + μετοχή = φαίνεται καθαρά ότι…

Προτάσεις

  • ὥστ᾽ ἐλπίζω: συμπερασματική με οριστική: το αποτέλεσμα είναι πραγματικό.
  • ὡς εὔνους εἰμί … καὶ ὡς ἠνάγκασμαι: ειδικές, επεξήγηση στο τοῦτο.
  • ὡς οὐχ ἵππευον … μετέσχον: ειδικές, αντικείμενα του ἀποδείξω.

Οι υποθετικοί λόγοι

ΥπόθεσηΑπόδοσηΕίδος
Εἰ μὴ συνῄδηπολλὴν ἂν … χάριν εἶχοναντίθετο του πραγματικού (στο παρόν)
οἵτινες ἂν … ἀναγκάζωσιν (κρυφή: αναφορική)ἡγοῦμαι … τούτους εἶναι αἰτίουςαόριστη επανάληψη στο παρόν
ἐπειδὰν … ἀκούσῃ (κρυφή: χρονική)μεταμελήσειν … ἡγήσεσθαιπροσδοκώμενο
ἐὰν μὲν … ἐπιδείξω(ἀξιῶ) μηδὲν … πλέον εἶναιπροσδοκώμενο
ἐὰν δὲ φαίνωμαι … βεβιωκώςδέομαι … δοκιμάζειν … ἡγεῖσθαιπροσδοκώμενο

Το καὶ εἴ τις … τυγχάνει διακείμενος δεν είναι απλή υπόθεση: με το καὶ εἰ γίνεται εναντιωματική-παραχωρητική πρόταση, «ακόμη κι αν».

Ανάλυσε την πρώτη ημιπερίοδο

Ο υποθετικός λόγος έχει δύο σκέλη: το εἰ ανοίγει την υπόθεση, το ἂν σημαδεύει την απόδοση. Το συνῄδη θέλει δοτική και μετοχή.

Βρες πρώτα την υπόθεση και την απόδοση· μετά με τι συμφωνεί η μετοχή.

,,,·

Πάτα ένα κομμάτι της περιόδου

0 / 6 σωστά

Ερμηνεία

Ένα παράδοξο ευχαριστώ

Ο Μαντίθεος αρχίζει με κάτι που ο ακροατής δεν περιμένει: θα ευχαριστούσε τους κατηγόρους του. Η πρωτοτυπία τραβά την προσοχή των βουλευτών. Η εξήγηση έρχεται αμέσως (ἡγοῦμαι γάρ…): όποιος κατηγορείται άδικα κερδίζει την ευκαιρία να μιλήσει δημόσια για τη ζωή του και να δείξει ποιος είναι. Μα το ευχαριστώ μένει υποθετικό (Εἰ μὴ συνῄδη…), γιατί ο Μαντίθεος ξέρει ότι οι κατήγοροι δεν το έκαναν από καλή πρόθεση: θέλουν ἐκ παντὸς τρόπου να τον βλάψουν. Με μία φράση λοιπόν επαινεί τη δοκιμασία και μειώνει τους αντιπάλους του. Ο Λυσίας αρχίζει με τον ίδιο τρόπο και άλλον λόγο του, τον Ὑπὲρ τοῦ ἀδυνάτου: «οὐ πολλοῦ δέω χάριν ἔχειν, ὦ βουλή, τῷ κατηγόρῳ».

Η αυτοπεποίθηση

Στη §2 ο Μαντίθεος δηλώνει οὕτω σφόδρα ἐμαυτῷ πιστεύω. Δεν φοβάται ούτε τον πιο δύσπιστο ακροατή: ελπίζει ότι κι αυτός θα αλλάξει γνώμη μόλις τον ακούσει. Η σιγουριά του είναι ήδη επιχείρημα: όποιος δεν έχει τίποτα να κρύψει μιλά έτσι. Συγχρόνως ξυπνά την περιέργεια των βουλευτών για όσα θα πει.

Ένα δίκαιο αίτημα

Η §3 είναι η πιο τολμηρή κίνηση του προοιμίου. Ο Μαντίθεος δεν ζητά να εγκριθεί μόνο επειδή είναι δημοκρατικός: ἐὰν μὲν τοῦτο μόνον … μηδέν πώ μοι πλέον εἶναι. Θέλει να κριθεί για όλο του τον βίο, και μόνο αν φανεί μετρίως βεβιωκώς ζητά την έγκριση. Δείχνει έτσι ότι σέβεται τον θεσμό περισσότερο από τους κατηγόρους του, και κερδίζει την εύνοια της Βουλής. Και ζητά κάτι ακόμη: οι βουλευτές να θεωρήσουν τους κατηγόρους χειρότερους ανθρώπους. Η απολογία γίνεται έτσι και κατηγορία.

Η πρόθεση

Η τελευταία περίοδος, πρῶτον δὲ ἀποδείξω…, λέει καθαρά τι θα ακολουθήσει: τρία σημεία, ότι δεν ήταν ιππέας, ότι δεν ήταν καν στην Αθήνα, ότι δεν μετείχε στο πολίτευμα των Τριάκοντα. Είναι η πρόθεση, που δίνει στον ακροατή την ευμάθεια: ξέρει πού θα πάει ο λόγος.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Έργο του προοιμίου είναι η εύνοια, η πρόσεξη και η ευμάθεια. Να εξετάσετε αν το πετυχαίνει το προοίμιο του Υπέρ Μαντιθέου (§1–3).

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

«πρῶτον δὲ ἀποδείξω ὡς οὐχ ἵππευον οὔδ᾽ ἐπεδήμουν ἐπὶ τῶν τριάκοντα, οὐδὲ μετέσχον τῆς τότε πολιτείας»: Να αναγνωρίσετε τις δευτερεύουσες προτάσεις και να τις αντικαταστήσετε με ισοδύναμη συντακτικά έκφραση.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Γιατί ο Μαντίθεος θα χρωστούσε ευγνωμοσύνη στους κατηγόρους του, αν δεν ήξερε τις προθέσεις τους;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Ποια τρία πράγματα υπόσχεται ο Μαντίθεος να αποδείξει πρώτα (§3);

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά τις §1–3 του Υπέρ Μαντιθέου, περίοδο προς περίοδο.
  • Να αναγνωρίζεις τους φανερούς και τους κρυφούς υποθετικούς λόγους του προοιμίου και το είδος τους.
  • Να χαρακτηρίζεις συντακτικά τις μετοχές και τα απαρέμφατα του κειμένου (κατηγορηματικές μετοχές, ειδικά και τελικά απαρέμφατα).
  • Να δείχνεις πώς το προοίμιο κερδίζει την εύνοια, την προσοχή και την ευμάθεια των βουλευτών.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;