Μεγέθη, μονάδες και μετρήσεις
Γιατί μια απάντηση χωρίς μονάδα δεν είναι απάντηση.
22 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις θεμελιώδη από παράγωγα μεγέθη και να ξέρεις τις μονάδες SI.
- Να ξεχωρίζεις μονόμετρα από διανυσματικά μεγέθη και γιατί έχει σημασία.
- Να ελέγχεις έναν τύπο με ανάλυση διαστάσεων πριν τον χρησιμοποιήσεις.
- Να βρίσκεις μια φυσική σταθερά από την κλίση ενός γραφήματος.
Μια απάντηση χωρίς μονάδα δεν είναι απάντηση
Αν σε ρωτήσουν πόσο μακριά είναι το σχολείο και απαντήσεις «», δεν είπες τίποτα. Τρία μέτρα; Τρία χιλιόμετρα; Τρία λεπτά με τα πόδια;
Στη Φυσική κάθε μέγεθος έχει αριθμό και μονάδα, και η μονάδα είναι εξίσου μέρος της απάντησης.
Το Διεθνές Σύστημα (SI) ορίζει εφτά θεμελιώδη μεγέθη. Στην Α΄ Λυκείου χρησιμοποιείς τα τρία πρώτα σχεδόν αποκλειστικά:
| Μέγεθος | Σύμβολο | Μονάδα SI |
|---|---|---|
| Μήκος | μέτρο (m) | |
| Μάζα | χιλιόγραμμο (kg) | |
| Χρόνος | δευτερόλεπτο (s) | |
| Ένταση ρεύματος | αμπέρ (A) | |
| Θερμοκρασία | κέλβιν (K) |
Όλα τα υπόλοιπα είναι παράγωγα: προκύπτουν από αυτά με πράξεις. Η ταχύτητα είναι m/s, η επιτάχυνση m/s², η δύναμη kg·m/s² (που τη λέμε νιούτον, N).
Μονόμετρα και διανυσματικά
- Μονόμετρο μέγεθος: περιγράφεται πλήρως από έναν αριθμό και μια μονάδα. Μάζα, χρόνος, θερμοκρασία, ενέργεια.
- Διανυσματικό μέγεθος: χρειάζεται και κατεύθυνση. Μετατόπιση, ταχύτητα, επιτάχυνση, δύναμη.
Ανάλυση διαστάσεων: ο έλεγχος που κάνεις πρώτος
Οι δύο πλευρές μιας εξίσωσης πρέπει να έχουν τις ίδιες μονάδες. Αν δεν έχουν, ο τύπος είναι λάθος — χωρίς να χρειάζεται να ξέρεις τη φυσική.
Έλεγξε τον τύπο :
Βγαίνει μέτρα, όπως και το . Ο τύπος περνάει τον έλεγχο.
Τώρα δοκίμασε τον λανθασμένο : θα έδινε m/s, δηλαδή ταχύτητα. Ο έλεγχος τον απορρίπτει αμέσως.
Η κλίση κρύβει τη σταθερά
Στο εργαστήριο δεν σου δίνουν τύπους — παίρνεις μετρήσεις και ψάχνεις τη σχέση. Αν δύο μεγέθη είναι ανάλογα, τα σημεία πέφτουν σε ευθεία που περνά από την αρχή, και η κλίση είναι η σταθερά που ψάχνεις.
Η κλίση έχει πάντα μονάδες: εδώ N/m, επειδή ο κατακόρυφος άξονας είναι σε N και ο οριζόντιος σε m. Η κλίση ενός γραφήματος έχει τις μονάδες του κατακόρυφου άξονα διά τις μονάδες του οριζόντιου — και αυτή η φράση θα σου λύσει τα χέρια σε όλη τη Φυσική.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Μετέτρεψε τα σε m/s
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Γράφω τη μετατροπή ως πολλαπλασιασμό με κλάσματα που ισούνται με :
Τα km απλοποιούνται με τα km, οι ώρες με τις ώρες. Μένουν m/s.
Ο γρήγορος κανόνας: km/h m/s σημαίνει διά . Και αντίστροφα, m/s km/h σημαίνει επί .
Έλεγχος λογικής: είναι μικρότερος αριθμός από , όπως πρέπει — το μέτρο ανά δευτερόλεπτο είναι «μεγαλύτερη» μονάδα από το χιλιόμετρο ανά ώρα.
Παράδειγμα 2
Είναι σωστός διαστατικά ο τύπος ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αριστερό μέλος:
Δεξί μέλος. Το είναι καθαρός αριθμός, δεν έχει μονάδες:
Ίδιες μονάδες και στα δύο μέλη. Ο τύπος περνάει τον διαστατικό έλεγχο.
Τι δεν αποδεικνύει αυτό. Ο έλεγχος διαστάσεων δεν πιάνει λάθος σε καθαρούς αριθμούς: ο τύπος θα περνούσε εξίσου.
Είναι φίλτρο, όχι απόδειξη. Αλλά ένα φίλτρο που κόβει τα μισά λάθη σε δέκα δευτερόλεπτα.
Παράδειγμα 3
Περπατάς ανατολικά και βόρεια. Απόσταση και μετατόπιση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Απόσταση: μονόμετρο, αθροίζω απλά τα μήκη της διαδρομής.
Μετατόπιση: διανυσματικό, με κατεύθυνση. Οι δύο μετακινήσεις είναι κάθετες μεταξύ τους.
Το μέτρο βγαίνει με το Πυθαγόρειο:
, με κατεύθυνση βορειοανατολική.
Η μετατόπιση () είναι μικρότερη από την απόσταση (), όπως πρέπει πάντα: το ευθύ είναι ο συντομότερος δρόμος.
Ίσες γίνονται μόνο σε ευθύγραμμη κίνηση χωρίς αλλαγή φοράς.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσα m/s είναι τα km/h;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις θεμελιώδη από παράγωγα μεγέθη και να ξέρεις τις μονάδες SI.
- Να ξεχωρίζεις μονόμετρα από διανυσματικά μεγέθη και γιατί έχει σημασία.
- Να ελέγχεις έναν τύπο με ανάλυση διαστάσεων πριν τον χρησιμοποιήσεις.
- Να βρίσκεις μια φυσική σταθερά από την κλίση ενός γραφήματος.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.
Παιχνίδια
Παίξε εδώ, μέσα στην ενότητα, ή πάτα την κάρτα για να ανοίξει σε δική του σελίδα.