Παράλληλες ευθείες
Το αίτημα της παραλληλίας και οι γωνίες που προκύπτουν.
22 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ευκλείδεια Γεωμετρία Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ονομάζεις τα ζεύγη γωνιών που σχηματίζει μια τέμνουσα.
- Να χρησιμοποιείς το αίτημα της παραλληλίας και προς τις δύο κατευθύνσεις.
- Να αποδεικνύεις ότι το άθροισμα γωνιών τριγώνου είναι 180°.
- Να υπολογίζεις εξωτερική γωνία τριγώνου χωρίς να βρεις πρώτα όλες τις εσωτερικές.
Το αίτημα που άλλαξε τα μαθηματικά
Δύο ευθείες του ίδιου επιπέδου είναι παράλληλες όταν δεν έχουν κοινό σημείο.
Ο Ευκλείδης χρειάστηκε ένα αίτημα που δεν μπορούσε να αποδείξει: από σημείο εκτός ευθείας διέρχεται μία ακριβώς παράλληλη προς αυτήν.
Για δύο χιλιάδες χρόνια μαθηματικοί προσπαθούσαν να το αποδείξουν από τα υπόλοιπα αξιώματα. Απέτυχαν — και η αποτυχία γέννησε τις μη ευκλείδειες γεωμετρίες, πάνω στις οποίες στηρίζεται η γενική σχετικότητα. Το «προφανές» δεν ήταν προφανές.

Οι γωνίες που φτιάχνει μια τέμνουσα
Όταν μια ευθεία (η τέμνουσα) κόβει δύο άλλες, φτιάχνονται οκτώ γωνίες. Τα ονόματα των ζευγαριών τους:
| Ζεύγος | Θέση | Αν οι ευθείες είναι παράλληλες |
|---|---|---|
| Εντός εναλλάξ | εκατέρωθεν της τέμνουσας, ανάμεσα στις ευθείες | ίσες |
| Εντός εκτός επί τα αυτά | ίδια πλευρά, η μία μέσα η άλλη έξω | ίσες |
| Εντός επί τα αυτά | ίδια πλευρά, και οι δύο ανάμεσα | παραπληρωματικές |
| Κατακορυφήν | απέναντι στην ίδια τομή | πάντα ίσες |
Η απόδειξη των 180°
Τώρα μπορούμε να αποδείξουμε αυτό που χρησιμοποιούσαμε ως δεδομένο.
Πάρε τρίγωνο και φέρε από την κορυφή την παράλληλη προς τη .
- Η είναι τέμνουσα των παράλληλων και . Άρα η γωνία που σχηματίζει η αριστερά του είναι ίση με τη (εντός εναλλάξ).
- Ομοίως, η είναι τέμνουσα, άρα η γωνία δεξιά του είναι ίση με τη .
- Οι τρεις γωνίες στην κορυφή — η μία ίση με τη , η , και η μία ίση με τη — σχηματίζουν ευθεία γωνία.
Δες το και πειραματικά: όσο κι αν παραμορφώσεις το τρίγωνο, το άθροισμα δεν κουνιέται.
Εξωτερική γωνία
Η εξωτερική γωνία σε μια κορυφή είναι η παραπληρωματική της εσωτερικής. Από την απόδειξη πιο πάνω προκύπτει αμέσως:
εξωτερική γωνία = άθροισμα των δύο απέναντι εσωτερικών
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
και μια εντός εναλλάξ γωνία είναι .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οι εντός εναλλάξ γωνίες παράλληλων ευθειών είναι ίσες, άρα η άλλη εντός εναλλάξ είναι επίσης .
Η εντός επί τα αυτά γωνία (ίδια πλευρά της τέμνουσας, ανάμεσα στις ευθείες) είναι παραπληρωματική:
Στο σχήμα υπάρχουν οκτώ γωνίες αλλά μόνο δύο διαφορετικές τιμές: και .
Αυτή είναι η πρακτική συνέπεια της παραλληλίας. Βρες μία γωνία και τις ξέρεις όλες.
Παράδειγμα 2
Τρίγωνο με . Βρες την εξωτερική στο .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο γρήγορος δρόμος. Η εξωτερική γωνία στο ισούται με το άθροισμα των δύο απέναντι εσωτερικών:
Επαλήθευση με τον μακρύ δρόμο. Η εσωτερική .
Η εξωτερική της είναι ✓
Ίδιο αποτέλεσμα, ένα βήμα λιγότερο. Σε σύνθετη άσκηση με πολλά τρίγωνα, αυτά τα βήματα μαζεύονται.
Παράδειγμα 3
Δείξε ότι αν (εντός εναλλάξ), τότε .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αυτή είναι η αντίστροφη κατεύθυνση. Θα την αποδείξουμε με απαγωγή σε άτοπο.
Υποθέτω το αντίθετο: ότι οι , δεν είναι παράλληλες.
Τότε τέμνονται κάπου, σε ένα σημείο . Μαζί με την τέμνουσα, σχηματίζουν τρίγωνο.
Σε αυτό το τρίγωνο, η μία από τις , είναι εσωτερική γωνία και η άλλη είναι εξωτερική στην απέναντι κορυφή.
Η εξωτερική γωνία ενός τριγώνου είναι γνήσια μεγαλύτερη από κάθε απέναντι εσωτερική — αφού ισούται με το άθροισμα των δύο, και η άλλη είναι θετική.
Άρα , που αντιφάσκει με το δεδομένο.
Η υπόθεση οδήγησε σε άτοπο, άρα ήταν λανθασμένη. Οι ευθείες είναι παράλληλες. Ο.Ε.Δ.
Παράδειγμα 4
Οι γωνίες τριγώνου είναι . Βρες τες.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οι γωνίες είναι , , .
Έλεγχος. ✓ Και οι τρεις είναι οξείες, άρα το τρίγωνο είναι οξυγώνιο.
Μπορούσες να το προβλέψεις: η μεγαλύτερη γωνία είναι και .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Δύο παράλληλες τέμνονται από ευθεία. Μια εντός εναλλάξ γωνία είναι . Πόση είναι η άλλη;
Τα κατάφερες;
- Να ονομάζεις τα ζεύγη γωνιών που σχηματίζει μια τέμνουσα.
- Να χρησιμοποιείς το αίτημα της παραλληλίας και προς τις δύο κατευθύνσεις.
- Να αποδεικνύεις ότι το άθροισμα γωνιών τριγώνου είναι 180°.
- Να υπολογίζεις εξωτερική γωνία τριγώνου χωρίς να βρεις πρώτα όλες τις εσωτερικές.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.