Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η παράγραφος

Θεματική περίοδος, σχόλια, κατακλείδα: ο σκελετός κάθε κειμένου.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Έκφραση - Έκθεση Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να αναγνωρίζεις τη θεματική περίοδο, τις λεπτομέρειες και την κατακλείδα μιας παραγράφου, όπου κι αν βρίσκονται.
  2. Να διατυπώνεις τη θεματική περίοδο μιας παραγράφου που δεν την έχει γραμμένη.
  3. Να δίνεις πλαγιότιτλο σε μια παράγραφο και να λες τι ρόλο έχει μέσα στο κείμενο.
  4. Να γράφεις παράγραφο με ενότητα: μία κεντρική σκέψη, που την υπηρετεί κάθε πρόταση.

Μία σκέψη, ένα μπλοκ κειμένου

Η παράγραφος είναι η μικρότερη ενότητα ενός κειμένου που αναπτύσσει μία σκέψη ως το τέλος. Δεν είναι κομμάτι κειμένου που κόπηκε επειδή μάκρυνε. Η αλλαγή γραμμής λέει στον αναγνώστη: εδώ τελειώνει ένα βήμα του συλλογισμού και αρχίζει το επόμενο.

Στο Γυμνάσιο έμαθες τα τρία μέρη της. Εδώ θα τα δεις πιο προσεκτικά, γιατί στα κείμενα που θα διαβάζεις από εδώ και πέρα δεν κάθονται πάντα στη θέση που περιμένεις.

ΜέροςΤι κάνειΠού βρίσκεται συνήθως
Θεματική περίοδοςλέει τη βασική σκέψη της παραγράφουστην αρχή· μερικές φορές στη μέση ή στο τέλος, ή δεν γράφεται καθόλου
Λεπτομέρειες ή σχόλιααναπτύσσουν τη σκέψη: εξηγούν, αποδεικνύουν, δίνουν παραδείγματαμετά τη θεματική περίοδο
Κατακλείδακλείνει: συμπεραίνει, συνοψίζει ή ανοίγει δρόμο για την επόμενη παράγραφοστο τέλος· συχνά λείπει

Το μεσαίο μέρος το βρίσκεις με δύο ονόματα στα βιβλία: λεπτομέρειες ή σχόλια. Μερικοί καθηγητές λένε και στηρικτικές προτάσεις. Είναι το ίδιο πράγμα.

Ένα κείμενο για ανάλυση

Το κείμενο είναι δικό μας, γραμμένο για την ενότητα, σαν άρθρο γνώμης σε περιοδικό για γονείς και εκπαιδευτικούς.

Ο ύπνος που χάνεται

(1) Οι έφηβοι κοιμούνται λιγότερο απ' όσο χρειάζονται, και αυτό δεν είναι απλώς θέμα κακής συνήθειας. Στην εφηβεία ο οργανισμός αρχίζει να νυστάζει αργότερα το βράδυ· ο δεκαπεντάχρονος που δεν κλείνει μάτι πριν από τις έντεκα δεν πεισμώνει, ακολουθεί το βιολογικό του ρολόι. Το πρωί όμως το σχολείο ανοίγει στις οκτώ, και το ξυπνητήρι δεν ρωτάει τίποτα.

(2) Οι συνέπειες φαίνονται στην τάξη. Ένας μαθητής που κοιμήθηκε έξι ώρες συγκεντρώνεται δυσκολότερα, θυμάται λιγότερα από όσα άκουσε και θυμώνει πιο εύκολα. Η πρώτη ώρα της μέρας, συχνά τα μαθηματικά, πέφτει πάνω σε μυαλά που δεν έχουν ξυπνήσει ακόμα. Δεν είναι παράξενο λοιπόν που οι καθηγητές της πρώτης ώρας παραπονιούνται για «κοιμισμένες τάξεις».

(3) Το κινητό στο κρεβάτι κάνει τα πράγματα χειρότερα. Το φως της οθόνης καθυστερεί ακόμη περισσότερο τη νύστα, και η μία ειδοποίηση φέρνει την άλλη. Ορισμένα σχολεία στο εξωτερικό μετέθεσαν την έναρξη του μαθήματος κατά μισή ώρα. Η λύση δεν είναι μία, γιατί και το πρόβλημα δεν έχει μία αιτία.

Δες τις παραγράφους μία μία.

Παράγραφος 1. Θεματική περίοδος η πρώτη πρόταση: οι έφηβοι κοιμούνται λιγότερο, και δεν φταίει μόνο η συνήθεια. Οι λεπτομέρειες εξηγούν γιατί (το βιολογικό ρολόι) και η τελευταία πρόταση κάνει την αντίθεση με το σχολικό ωράριο. Αυτή η τελευταία πρόταση δεν είναι κατακλείδα με τη στενή έννοια· είναι λεπτομέρεια που ετοιμάζει την επόμενη παράγραφο.

Παράγραφος 2. Θεματική περίοδος η πρώτη: «Οι συνέπειες φαίνονται στην τάξη». Λεπτομέρειες: τρεις συνέπειες και ένα παράδειγμα. Κατακλείδα: η τελευταία πρόταση, που βγάζει συμπέρασμα («Δεν είναι παράξενο λοιπόν»).

Παράγραφος 3. Εδώ υπάρχει πρόβλημα ενότητας. Οι δύο πρώτες προτάσεις μιλούν για το κινητό. Η τρίτη μιλάει για το ωράριο των σχολείων, που είναι άλλη σκέψη: η λύση, όχι η αιτία. Και η κατακλείδα μιλάει για «λύση» ενώ η παράγραφος ξεκίνησε από αιτία. Ένας καλός συντάκτης θα τη χώριζε στα δύο: μία παράγραφο για το κινητό, μία για τις λύσεις.

Όταν η θεματική περίοδος δεν είναι στην αρχή

Στα δοκίμια και στα λογοτεχνικά κείμενα η θεματική περίοδος συχνά καθυστερεί. Τρεις περιπτώσεις, πάλι σε δικά μας κείμενα:

Στο τέλος (επαγωγική πορεία). Ο συγγραφέας ξεκινά από παραδείγματα και φτάνει στο γενικό: «Η γιαγιά μου θυμάται ακόμη τα τηλέφωνα όλων των συγγενών. Η μητέρα μου θυμάται τρία. Εγώ δεν θυμάμαι ούτε το δικό μου. Αναθέσαμε τη μνήμη μας στις συσκευές.» Η τελευταία πρόταση είναι η θεματική περίοδος· οι προηγούμενες την προετοιμάζουν.

Στη μέση. Μια εισαγωγική πρόταση δένει με την προηγούμενη παράγραφο, και η βασική σκέψη έρχεται δεύτερη: «Αυτά για την πόλη. Στο χωριό όμως το πρόβλημα είναι το αντίθετο: δεν υπάρχει κανείς να διαβάσει.»

Εννοούμενη. Η παράγραφος περιγράφει ή αφηγείται, και την ιδέα την συμπεραίνεις εσύ. Αν κάποιος περιγράφει τον άδειο σταθμό, το κλειστό φαρμακείο και το σχολείο με τους τέσσερις μαθητές, η εννοούμενη θεματική περίοδος είναι «το χωριό ερημώνει».

Ο πλαγιότιτλος

Στις εξετάσεις συχνά σου ζητούν να δώσεις πλαγιότιτλο σε κάθε παράγραφο. Πλαγιότιτλος είναι ένας σύντομος τίτλος που λέει τι κάνει η παράγραφος, σε ονοματική φράση, όχι σε ολόκληρη πρόταση με ρήμα.

ΠαράγραφοςΠλαγιότιτλος
1Η βιολογική αιτία του λιγότερου ύπνου στην εφηβεία
2Οι συνέπειες της αϋπνίας στη σχολική τάξη
3Ο ρόλος του κινητού και οι πιθανές λύσεις

Ο καλός πλαγιότιτλος είναι συγκεκριμένος. Το «Ο ύπνος» είναι θέμα όλου του κειμένου, όχι της παραγράφου 2. Η σειρά των πλαγιότιτλων είναι ήδη ο σκελετός μιας περίληψης· θα το χρησιμοποιήσεις στην ενότητα της περίληψης.

Ξαναχτίσε την παράγραφο

Μια δική μας παράγραφος για τις βιβλιοθήκες των δήμων, με τις προτάσεις ανακατεμένες. Βάλε τις στη σειρά που έχει νόημα. Η θεματική περίοδος εδώ είναι στην αρχή.

Πάτα τις προτάσεις με τη σειρά

Η σειρά σου

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4

Ο ρόλος της παραγράφου στο κείμενο

Μια παράγραφος δεν έχει μόνο εσωτερική δομή· έχει και θέση στο κείμενο. Η εισαγωγική παράγραφος παρουσιάζει το θέμα και συχνά τη θέση του συγγραφέα. Οι παράγραφοι του κυρίου μέρους αναπτύσσουν από ένα επιχείρημα ή μία πλευρά. Η τελευταία συμπεραίνει ή προτείνει. Υπάρχουν και σύντομες μεταβατικές παράγραφοι, μίας ή δύο προτάσεων, που κλείνουν ένα μέρος και ανοίγουν το επόμενο («Αυτά για τις αιτίες. Ας δούμε τώρα τι μπορεί να γίνει.»).

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Βρες τη θεματική περίοδο και την κατακλείδα στη δική μας παράγραφο: «Στο σπίτι της γιαγιάς δεν πετιόταν τίποτα. Τα παλιά ρούχα γίνονταν πατσαβούρες, τα βάζα της μαρμελάδας ποτήρια, τα ψίχουλα τροφή για τις κότες. Σήμερα θα το λέγαμε ανακύκλωση. Εκείνη το έλεγε απλώς νοικοκυροσύνη.»

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Διατύπωσε την εννοούμενη θεματική περίοδο: «Στις επτά το πρωί το λεωφορείο ήταν γεμάτο. Στις οκτώ, στη λεωφόρο, τα αυτοκίνητα δεν κουνιόνταν. Στις οκτώ και μισή ο οδηγός άνοιξε τις πόρτες και είπε σε όσους βιάζονταν να συνεχίσουν με τα πόδια.» (δικό μας κείμενο)

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Δώσε πλαγιότιτλο στη δική μας παράγραφο: «Τα σχολικά γεύματα δεν τρέφουν μόνο. Ένα παιδί που ξέρει ότι θα φάει στο σχολείο έρχεται πιο τακτικά, και οι απουσίες μειώνονται. Το κοινό τραπέζι μαθαίνει επίσης στα παιδιά να περιμένουν, να μοιράζονται, να συζητούν.»

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πώς βρίσκεις τη θεματική περίοδο μιας παραγράφου με ασφάλεια;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ποια είναι τα τρία μέρη της παραγράφου, και ποιο από αυτά λείπει συχνότερα;

Τα κατάφερες;

  • Να αναγνωρίζεις τη θεματική περίοδο, τις λεπτομέρειες και την κατακλείδα μιας παραγράφου, όπου κι αν βρίσκονται.
  • Να διατυπώνεις τη θεματική περίοδο μιας παραγράφου που δεν την έχει γραμμένη.
  • Να δίνεις πλαγιότιτλο σε μια παράγραφο και να λες τι ρόλο έχει μέσα στο κείμενο.
  • Να γράφεις παράγραφο με ενότητα: μία κεντρική σκέψη, που την υπηρετεί κάθε πρόταση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;