Ασφάλεια και προστασία στο Διαδίκτυο
Κακόβουλο λογισμικό, ψάρεμα, πνευματικά δικαιώματα και προσωπικά δεδομένα.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Εφαρμογές Πληροφορικής Α΄ Λυκείου, §16
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις ιό, σκουλήκι, δούρειο ίππο και λογισμικό κατασκοπίας, και να ξέρεις τι κάνουν το antivirus και το τείχος προστασίας.
- Να ελέγχεις αν ένας ιστότοπος συναλλαγών είναι αξιόπιστος και να αναγνωρίζεις το ηλεκτρονικό ψάρεμα.
- Να αξιολογείς μια πληροφορία του Διαδικτύου και να σέβεσαι τα πνευματικά δικαιώματα.
- Να προστατεύεις τα προσωπικά σου δεδομένα: τι είναι, ποιος τα χρησιμοποιεί και με ποιους όρους.
Κακόβουλο λογισμικό
Τα αρχεία σου κινδυνεύουν να αλλοιωθούν, να σβηστούν ή να κλαπούν από τρία πράγματα: μια βλάβη του αποθηκευτικού μέσου, μια επίθεση κάποιου που μπαίνει χωρίς άδεια, και το κακόβουλο λογισμικό (malware): προγράμματα γραμμένα εκ προθέσεως για να βλάψουν ένα υπολογιστικό σύστημα.
| Είδος | Πώς διαδίδεται | Τι κάνει |
|---|---|---|
| Ιός (virus) | προσκολλάται σε ένα πρόγραμμα ή αρχείο και ενεργοποιείται όταν το ανοίξεις | καταστρέφει αρχεία, καθυστερεί ή εμποδίζει τη λειτουργία του υπολογιστή |
| Σκουλήκι (worm) | φτιάχνει αντίγραφα του εαυτού του μέσα από το δίκτυο, χωρίς να χρειάζεται άλλο πρόγραμμα | δεν σβήνει αρχεία, αλλά τρώει μνήμη και σύνδεση και κάνει τα πάντα αργά |
| Δούρειος ίππος (trojan) | μεταμφιέζεται σε χρήσιμο πρόγραμμα, π.χ. παιχνίδι· δεν αναπαράγεται μόνος του | δίνει σε άλλον τον έλεγχο του υπολογιστή: σβήνει, κλέβει κωδικούς, επιτίθεται σε άλλους |
| Λογισμικό κατασκοπίας (spyware) | κρύβεται σε αρχεία που κατεβάζεις ή εγκαθίσταται από μολυσμένες ιστοσελίδες | παρακολουθεί τι κάνεις στο Διαδίκτυο και το στέλνει σε τρίτους, συνήθως για διαφημίσεις |
Ο συνηθέστερος δρόμος σήμερα είναι το δίκτυο: συνημμένα αρχεία σε email, κατεβάσματα από αναξιόπιστες σελίδες. Τα φορητά μέσα, όπως ένα στικάκι USB, είναι ο δεύτερος.
Πώς προστατεύεσαι
- Ενημερώνεις τακτικά το λειτουργικό σύστημα και τις εφαρμογές. Οι ενημερώσεις κλείνουν τρύπες ασφαλείας που οι επιτιθέμενοι ήδη ξέρουν.
- Ρυθμίζεις τις επιλογές ασφαλείας του φυλλομετρητή.
- Προσέχεις ποιους ιστότοπους επισκέπτεσαι και τι κατεβάζεις.
- Δεν ανοίγεις συνημμένα από αγνώστους ή με ύποπτο θέμα.
- Έχεις λογισμικό ασφαλείας: πρόγραμμα προστασίας από ιούς (antivirus) και τείχος προστασίας (firewall).
- Κρατάς αντίγραφα ασφαλείας των αρχείων σου.
Το antivirus συγκρίνει τα αρχεία με τα «ψηφιακά αποτυπώματα» γνωστών ιών, τους ορισμούς ιών. Όταν βρει μολυσμένο αρχείο, προτείνει επιδιόρθωση, διαγραφή ή απομόνωση. Γι' αυτό πρέπει να ενημερώνεται: ένας ιός που γράφτηκε χθες δεν υπάρχει στους ορισμούς της προηγούμενης εβδομάδας. Το τείχος προστασίας στέκεται ανάμεσα στον υπολογιστή και στο Διαδίκτυο και εμποδίζει εισβολείς και κακόβουλα προγράμματα να μπουν από τη σύνδεση.
Συναλλαγές, περιεχόμενο, email
Ηλεκτρονικές συναλλαγές κάνεις με το Δημόσιο (πιστοποιητικά, φορολογικά), με τράπεζες (e-banking) και με καταστήματα (e-commerce). Κερδίζεις χρόνο, 24ωρη εξυπηρέτηση, εύκολη σύγκριση τιμών. Πριν δώσεις όμως στοιχεία, ελέγχεις τον ιστότοπο:
- λέει ποιος είναι: επωνυμία, διεύθυνση, στοιχεία επικοινωνίας
- έχει όρους χρήσης, πολιτική απορρήτου, τρόπους πληρωμής και αποστολής, πολιτική επιστροφών
- η σύνδεση είναι ασφαλής: η διεύθυνση ξεκινάει με https:// και όχι με http://. Το s σημαίνει secure· τα δεδομένα ταξιδεύουν κρυπτογραφημένα, με το πρωτόκολλο SSL και τον σύγχρονο διάδοχό του, το TLS.
Επιβλαβές περιεχόμενο. Κάποιο περιεχόμενο είναι παράνομο: προτροπή σε παράνομες πράξεις, οικονομικές απάτες, εκφοβισμός, συκοφαντία, παραβίαση προσωπικών δεδομένων ή πνευματικής ιδιοκτησίας. Άλλο είναι νόμιμο αλλά ακατάλληλο για μικρές ηλικίες. Για το δεύτερο υπάρχουν τα λογισμικά γονικού ελέγχου και φιλτραρίσματος, και για τα παιχνίδια οι ετικέτες PEGI, που λένε για ποια ηλικία είναι κατάλληλο ένα παιχνίδι και τι περιέχει.
Email. Τρεις κίνδυνοι:
- ιοί σε συνημμένα αρχεία
- ηλεκτρονικό ψάρεμα (phishing): μήνυμα που μοιάζει να έρχεται από γνωστή εταιρεία ή τράπεζα και σε στέλνει σε πλαστό ιστότοπο για να δώσεις κωδικούς ή στοιχεία κάρτας
- ανεπιθύμητα μηνύματα (spam): μαζική διαφήμιση, που κρύβει συχνά και απάτες
Πληροφορίες και πνευματικά δικαιώματα
Στο Διαδίκτυο ο καθένας μπορεί να δημοσιεύσει, και γι' αυτό δεν είναι όλες οι πληροφορίες σωστές. Κάποιες είναι λάθος, κάποιες εσκεμμένα παραπλανητικές. Για να κρίνεις μια πληροφορία:
- τη διασταυρώνεις με άλλες πηγές, ιστότοπους, βιβλία, εγκυκλοπαίδειες
- προτιμάς έγκυρους φορείς: πανεπιστήμια, ψηφιακές βιβλιοθήκες, γνωστούς οργανισμούς
- κοιτάς ποιος τη γράφει, για ποιο σκοπό (ενημέρωση ή πώληση;), αν δίνει πηγές, πότε ενημερώθηκε η σελίδα, ακόμα και την ορθογραφία της
Πνευματικό δικαίωμα είναι το δικαίωμα του δημιουργού πάνω σε ένα πρωτότυπο έργο του: μουσική, κείμενο, εικόνα, ταινία, λογισμικό. Ο νόμος του δίνει την εξουσία να το προστατεύει, να αποφασίζει πώς χρησιμοποιείται και να αμείβεται. Ό,τι βρίσκεις στο Διαδίκτυο προστατεύεται εξίσου. Αν θέλεις να χρησιμοποιήσεις υλικό σε μια εργασία, ελέγχεις τι επιτρέπει ο δημιουργός, ζητάς άδεια όταν χρειάζεται, και αναφέρεις πάντα την πηγή.
Πειρατεία λογισμικού είναι η αντιγραφή και η χρήση προγραμμάτων χωρίς την άδεια του δημιουργού τους. Εκτός από παράνομη, είναι και επικίνδυνη: το πειρατικό πρόγραμμα κουβαλάει συχνά κακόβουλο λογισμικό, δεν παίρνει ενημερώσεις ασφαλείας, και δεν έχει υποστήριξη.
Προσωπικά δεδομένα
Προσωπικά δεδομένα είναι οι πληροφορίες που σε χαρακτηρίζουν: όνομα, διεύθυνση, τηλέφωνο, φωτογραφίες, ενδιαφέροντα, απόψεις, αλλά και το email σου και οι κωδικοί σου. Κάποια είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα: θρήσκευμα, πολιτικές πεποιθήσεις, υγεία. Η προστασία τους είναι θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα και τη ρυθμίζει ο νόμος.
Τα cookies είναι μικρά αρχεία που ένας ιστότοπος αποθηκεύει στον υπολογιστή σου, ώστε την επόμενη φορά να σε «θυμάται»: τη γλώσσα σου, το καλάθι αγορών σου, τι κοίταξες. Η πολιτική απορρήτου ενός ιστότοπου λέει τι cookies βάζει και τι κάνει με τα δεδομένα σου.
Πώς προστατεύεις τα δεδομένα σου:
- είσαι φειδωλός με ό,τι δημοσιεύεις· ό,τι ανέβει μπορεί να το δει οποιοσδήποτε, και δύσκολα κατεβαίνει
- δεν γράφεσαι σε άγνωστους ιστότοπους αμφίβολου σκοπού, και διαβάζεις την πολιτική απορρήτου
- σε συζητήσεις με αγνώστους χρησιμοποιείς ψευδώνυμο και δεν δίνεις προσωπικά στοιχεία
- βάζεις ισχυρούς κωδικούς: μακριούς, διαφορετικούς σε κάθε υπηρεσία
- έχεις λογισμικό ασφαλείας, γιατί το κακόβουλο λογισμικό κλέβει και δεδομένα
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα email γράφει: «Ο λογαριασμός σας στην τράπεζα θα κλειδωθεί σε 24 ώρες. Πατήστε εδώ και επιβεβαιώστε τον κωδικό σας.» Τι κάνεις;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τα σημάδια: βιασύνη («24 ώρες»), αίτημα για κωδικό, σύνδεσμος. Είναι τα τρία χαρακτηριστικά του ηλεκτρονικού ψαρέματος.
Δεν πατάς τον σύνδεσμο και δεν απαντάς. Ο σύνδεσμος οδηγεί πιθανότατα σε πλαστή σελίδα που μοιάζει με της τράπεζας.
Ελέγχεις από άλλο δρόμο: ανοίγεις μόνος σου την εφαρμογή ή τη σελίδα της τράπεζας, ή τηλεφωνείς στον αριθμό που ξέρεις. Αν ο λογαριασμός είναι εντάξει, το μήνυμα ήταν απάτη, και το σβήνεις ή το αναφέρεις ως ανεπιθύμητο.
Παράδειγμα 2
Ένας φίλος σου προτείνει να κατεβάσεις «σπασμένη» έκδοση ενός ακριβού προγράμματος επεξεργασίας εικόνας. Ποιοι κίνδυνοι υπάρχουν, πέρα από το ότι είναι παράνομο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κακόβουλο λογισμικό: όποιος «έσπασε» το πρόγραμμα μπορεί να έβαλε μέσα έναν δούρειο ίππο ή spyware. Του δίνεις εσύ ο ίδιος την πόρτα.
Χωρίς ενημερώσεις: το πειρατικό πρόγραμμα δεν παίρνει διορθώσεις ασφαλείας, οπότε μένει ευάλωτο σε κενά που για τους άλλους έχουν κλείσει.
Χωρίς υποστήριξη και εγχειρίδια, και πιθανή απώλεια αρχείων στην εγκατάσταση.
Συχνά υπάρχει νόμιμη λύση: δωρεάν πρόγραμμα ανοιχτού κώδικα, ή μαθητική άδεια.
Παράδειγμα 3
Για μια εργασία βρίσκεις σε μια άγνωστη σελίδα ότι «το 90% του εγκεφάλου μας δεν χρησιμοποιείται ποτέ». Πώς το ελέγχεις;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ποιος το γράφει και γιατί; Η σελίδα δεν έχει συγγραφέα, και πουλάει συμπληρώματα «για να ξυπνήσεις τον εγκέφαλό σου». Ο σκοπός είναι εμπορικός.
Δίνει πηγές; Καμία παραπομπή σε έρευνα.
Διασταύρωση: σε σελίδες πανεπιστημίων και επιστημονικών οργανισμών ο ισχυρισμός περιγράφεται ως γνωστός μύθος: οι απεικονίσεις δείχνουν ότι χρησιμοποιούμε όλα τα μέρη του εγκεφάλου. Η πληροφορία απορρίπτεται, και στην εργασία γράφεις τις έγκυρες πηγές που βρήκες.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια δύο προγράμματα ασφαλείας πρέπει να έχει πάντα εγκατεστημένα ένας υπολογιστής;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις ιό, σκουλήκι, δούρειο ίππο και λογισμικό κατασκοπίας, και να ξέρεις τι κάνουν το antivirus και το τείχος προστασίας.
- Να ελέγχεις αν ένας ιστότοπος συναλλαγών είναι αξιόπιστος και να αναγνωρίζεις το ηλεκτρονικό ψάρεμα.
- Να αξιολογείς μια πληροφορία του Διαδικτύου και να σέβεσαι τα πνευματικά δικαιώματα.
- Να προστατεύεις τα προσωπικά σου δεδομένα: τι είναι, ποιος τα χρησιμοποιεί και με ποιους όρους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.