Μετάβαση στο περιεχόμενο

Από την αγροτική κοινωνία στην κοινωνία της γνώσης

Αγροτική, βιομηχανική, μεταβιομηχανική κοινωνία και κοινωνία της πληροφορίας.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τα βασικά χαρακτηριστικά της αγροτικής, της βιομηχανικής και της μεταβιομηχανικής κοινωνίας.
  2. Να εξηγείς τις αλλαγές που έφερε η βιομηχανική επανάσταση: αστικοποίηση, μαζική παραγωγή, απρόσωπες σχέσεις, καταμερισμός της εργασίας.
  3. Να αναλύεις την κοινωνία της πληροφορίας και της γνώσης και τις νέες ανισότητες της, όπως το ψηφιακό χάσμα και η τεχνολογική ανεργία.
  4. Να εξετάζεις μια κοινωνική μεταβολή με τις προϋποθέσεις, τις αιτίες και τις συνέπειές της, διαβάζοντας στοιχεία της Eurostat για την απασχόληση στην Ελλάδα.

Τρεις επαναστάσεις

Ρώτα έναν παππού ή μια γιαγιά τι δουλειά έκαναν οι δικοί τους γονείς. Πολύ πιθανό να ακούσεις «χωράφια». Ρώτα τους γονείς σου, και θα ακούσεις μάλλον «γραφείο», «μαγαζί», «νοσοκομείο». Μέσα σε τρεις γενιές άλλαξε όχι μόνο η δουλειά, αλλά ο τρόπος ζωής: πού μένουμε, πόσα παιδιά κάνουμε, πόσο ζούμε, με ποιους μιλάμε κάθε μέρα.

Οι κοινωνιολόγοι λένε κοινωνική μεταβολή το πέρασμα από μια μορφή κοινωνικής οργάνωσης σε άλλη. Στην ιστορία της ανθρωπότητας ξεχωρίζουν τρεις μεγάλες τομές, τρεις «επαναστάσεις» με την έννοια της ριζικής αλλαγής: η καλλιέργεια της γης, η βιομηχανία, και, στις μέρες μας, η πληροφορική. Κάθε μεταβολή έχει προϋποθέσεις (τι έπρεπε να υπάρχει πριν), αιτίες (τι την προκάλεσε) και συνέπειες (τι άλλαξε μετά).

Η αγροτική κοινωνία

Αγροτικές είναι οι κοινωνίες που ζουν κυρίως από την καλλιέργεια της γης. Η καλλιέργεια χρειάζεται μόνιμη εγκατάσταση: οι άνθρωποι μένουν δίπλα στα χωράφια τους, χτίζουν οικισμούς, και οικισμούς με τείχη για να προστατευτούν. Στον ελλαδικό χώρο τέτοιοι νεολιθικοί οικισμοί είναι το Σέσκλο και το Διμήνι της Θεσσαλίας.

Όταν η γη δίνει περίσσευμα, δεν χρειάζεται να δουλεύουν όλοι στα χωράφια. Εμφανίζονται τεχνίτες, έμποροι, ιερείς, στρατιώτες, άρχοντες, και μαζί πόλεις, βασίλεια, και η δουλεία. Όλες οι κοινωνίες ως τη βιομηχανική επανάσταση ήταν αγροτικές, και η αρχαία Ελλάδα, η Ρώμη και το Βυζάντιο: μπορεί να είχαν εμπόριο και βιοτεχνία, αλλά η συντριπτική πλειονότητα ζούσε σε χωριά και δούλευε τη γη.

Η βιομηχανική κοινωνία

Εκβιομηχάνιση είναι η χρήση μηχανών στην παραγωγή. Ξεκίνησε στα μέσα του 18ου αιώνα στη Βρετανία, με τη δύναμη του νερού και μετά του ατμού, και απλώθηκε στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική. Τα μικρά εργαστήρια της βιοτεχνίας με χειροκίνητα εργαλεία έδωσαν τη θέση τους στα μεγάλα εργοστάσια, και γύρω από τα εργοστάσια μαζεύτηκαν χιλιάδες εργάτες.

Ο Σκωτσέζος οικονομολόγος Άνταμ Σμιθ είδε την αρχή αυτής της αλλαγής σε ένα εργαστήριο που έφτιαχνε καρφίτσες. Σε δική μας μετάφραση:

Ένας εργάτης που δεν έχει μάθει αυτή τη δουλειά, με όλη του την επιμέλεια, ίσως μόλις να έφτιαχνε μία καρφίτσα τη μέρα, και σίγουρα όχι είκοσι. Όπως όμως γίνεται τώρα η δουλειά, ο ένας τραβά το σύρμα, ο δεύτερος το ισιώνει, ο τρίτος το κόβει, ο τέταρτος το μυτίζει, ο πέμπτος τρίβει την άκρη για να δεχτεί το κεφάλι. […] Είδα ένα μικρό εργαστήριο αυτού του είδους όπου δούλευαν μόνο δέκα άνθρωποι, και έφτιαχναν μαζί πάνω από σαράντα οκτώ χιλιάδες καρφίτσες τη μέρα.

Άνταμ Σμιθ, Ο πλούτος των εθνών (1776), βιβλίο Α΄, κεφάλαιο 1

Αυτός είναι ο καταμερισμός της εργασίας στο έπακρο: κάθε εργάτης κάνει μία μικρή κίνηση ξανά και ξανά, και η παραγωγή πολλαπλασιάζεται. Ο Σμιθ γράφει πριν από τα μεγάλα εργοστάσια· οι μηχανές θα έκαναν την ίδια ιδέα ακόμα πιο ισχυρή.

Η βιομηχανία άλλαξε όλη την κοινωνία:

  • Αστικοποίηση: ο πληθυσμός μαζεύεται στις πόλεις.
  • Μεγαλύτερη ζωή: η ιατρική και οι καλύτεροι υλικοί όροι αυξάνουν το προσδόκιμο ζωής.
  • Μαζική παραγωγή και νέες ανάγκες: η βιομηχανία παράγει πολλά και φθηνά, και με τη διαφήμιση δημιουργεί ανάγκες για προϊόντα που πριν δεν υπήρχαν, όπως το αυτοκίνητο.
  • Εμπόριο και τράπεζες: γίνονται παγκόσμιοι μηχανισμοί.
  • Απρόσωπες σχέσεις: στο χωριό όλοι γνωρίζονται· στην πολυκατοικία μπορεί να μην ξέρεις το όνομα του γείτονα.

Τα πρώτα χρόνια ήταν σκληρά: δεκαέξι ώρες δουλειά, παιδική εργασία, ατυχήματα, τρώγλες χωρίς αποχέτευση. Κάποιοι εργάτες στη Βρετανία, οι Λουδίτες, έσπαγαν τις μηχανές, πιστεύοντας ότι αυτές έφταιγαν. Οι συνθήκες άλλαξαν αργότερα με τα συνδικάτα, τους εργατικούς νόμους και το κοινωνικό κράτος.

Η μεταβιομηχανική κοινωνία

Τον όρο μεταβιομηχανική κοινωνία τον καθιέρωσε ο Αμερικανός κοινωνιολόγος Ντάνιελ Μπελ στο βιβλίο του Η έλευση της μεταβιομηχανικής κοινωνίας (1973). Ο Μπελ πρόβλεψε τέσσερις αλλαγές, που σήμερα τις ζούμε:

  1. λιγότερες θέσεις στη βιομηχανία και περισσότερες στις υπηρεσίες·
  2. λιγότερη ανειδίκευτη εργασία·
  3. οι νέες τεχνολογίες γίνονται η αιχμή της οικονομίας·
  4. μια νέα κοινωνική διάκριση: οι «πληροφοριακά πλούσιοι» και οι «πληροφοριακά φτωχοί».

Η βιομηχανία δεν εξαφανίζεται· αυτοματοποιείται. Το εργοστάσιο το κατευθύνουν υπολογιστές, και λιγότεροι άνθρωποι παράγουν περισσότερα. Δες πώς φαίνεται αυτό στην Ελλάδα:

Πού δούλευαν οι απασχολούμενοι στην Ελλάδα, 1995 και 2025 (%)

Πηγή: Eurostat, εθνικοί λογαριασμοί, απασχόληση κατά κλάδο (nama_10_a10_e), δικός μας υπολογισμός των ποσοστών. «Βιομηχανία» εδώ μαζί με τις κατασκευές. Ποιος τομέας μεγάλωσε και ποιος μίκρυνε περισσότερο;

Γεωργία 1995: 18,5 %Γεωργία 2025: 9,3 %Βιομηχανία 1995: 18,2 %Βιομηχανία 2025: 13,5 %Υπηρεσίες 1995: 63,3 %Υπηρεσίες 2025: 77,2 %
Γεωργία 199518,5 %
Γεωργία 20259,3 %
Βιομηχανία 199518,2 %
Βιομηχανία 202513,5 %
Υπηρεσίες 199563,3 %
Υπηρεσίες 202577,2 %

Σε τριάντα χρόνια η γεωργία έχασε τη μισή της θέση στην απασχόληση, και σχεδόν οκτώ στους δέκα δουλεύουν πλέον στις υπηρεσίες. Κι όμως η Ελλάδα παραμένει πιο «αγροτική» από τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου στη γεωργία δουλεύουν περίπου 4 στους 100 (Eurostat, 2025).

Η κοινωνία της πληροφορίας και της γνώσης

Ένας άλλος τρόπος να πούμε «μεταβιομηχανική» είναι κοινωνία της πληροφορίας και της γνώσης. Εδώ η ανάπτυξη δεν στηρίζεται κυρίως στις μηχανές και στην ενέργεια, αλλά στη γνώση και στη διαχείριση της πληροφορίας. Η δύναμη δεν ανήκει μόνο σε όσους έχουν εργοστάσια και γη, αλλά όλο και περισσότερο σε όσους κατέχουν γνώση και δεδομένα.

Η τεχνολογία απλώνεται όλο και πιο γρήγορα. Το τηλέφωνο χρειάστηκε δεκαετίες για να μπει σε κάθε σπίτι, το διαδίκτυο λίγα χρόνια, και τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης λίγους μήνες. Αλλάζει η αίσθηση του χώρου και του χρόνου: οι αποστάσεις μένουν ίδιες, αλλά ένα μήνυμα φτάνει σε άλλη ήπειρο σε δευτερόλεπτα.

Η αισιόδοξη πρόβλεψη ότι η νέα κοινωνία θα λύσει τα παλιά προβλήματα δεν επαληθεύτηκε. Η φτώχεια, οι ανισότητες και η περιβαλλοντική καταστροφή μένουν, και εμφανίζονται νέα προβλήματα:

  • Τεχνολογική ανεργία: θέσεις που χάνονται επειδή τις κάνει μια μηχανή ή ένα πρόγραμμα.
  • Τεχνοφοβία: το άγχος, στην ακραία του μορφή, απέναντι στις νέες τεχνολογίες.
  • Ψηφιακό χάσμα: μια νέα ανισότητα ανάμεσα σε όσους έχουν πρόσβαση στη γνώση και στα ψηφιακά μέσα και σε όσους δεν έχουν. Η υποεκπαίδευση γίνεται αιτία αποκλεισμού.
  • Νέες σχέσεις: η επαφή «πρόσωπο με πρόσωπο» αντικαθίσταται συχνά από την επαφή «οθόνη με οθόνη».
  • Έλεγχος: κάθε κλικ αφήνει ίχνη, και όποιος συλλέγει δεδομένα αποκτά δύναμη.

Σε ποια κοινωνία ταιριάζει;

Κάθε κάρτα περιγράφει κάτι χαρακτηριστικό. Βάλ' το στον τύπο κοινωνίας όπου ταιριάζει περισσότερο.

Ποια κοινωνία;

Η ατμομηχανή αντικαθιστά τα χειροκίνητα εργαλεία

0 από 6

Παράδειγμα 1

Ένα σούπερ μάρκετ βάζει ταμεία αυτοεξυπηρέτησης και κρατά δύο ταμίες από τους οκτώ. Εξέτασε την αλλαγή ως κοινωνική μεταβολή: προϋποθέσεις, αιτίες, συνέπειες.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι έκανε αναγκαία η καλλιέργεια της γης στις πρώτες αγροτικές κοινωνίες;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Πώς ονομάζεται η συγκέντρωση του πληθυσμού στις πόλεις, που έφερε η βιομηχανική κοινωνία;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τα βασικά χαρακτηριστικά της αγροτικής, της βιομηχανικής και της μεταβιομηχανικής κοινωνίας.
  • Να εξηγείς τις αλλαγές που έφερε η βιομηχανική επανάσταση: αστικοποίηση, μαζική παραγωγή, απρόσωπες σχέσεις, καταμερισμός της εργασίας.
  • Να αναλύεις την κοινωνία της πληροφορίας και της γνώσης και τις νέες ανισότητες της, όπως το ψηφιακό χάσμα και η τεχνολογική ανεργία.
  • Να εξετάζεις μια κοινωνική μεταβολή με τις προϋποθέσεις, τις αιτίες και τις συνέπειές της, διαβάζοντας στοιχεία της Eurostat για την απασχόληση στην Ελλάδα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;