Ο άνθρωπος: κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό ον
Κοινωνία, πολιτεία και οικονομία: πώς εξαρτάται η μία από την άλλη, από τον οίκο ως την πόλη.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί ο άνθρωπος είναι ταυτόχρονα κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό ον, με τη διατύπωση του Αριστοτέλη.
- Να αναγνωρίζεις τα πέντε χαρακτηριστικά μιας κοινωνίας και τη διαρκή αλληλεπίδραση ατόμου και κοινωνίας.
- Να περιγράφεις τις αμφίδρομες σχέσεις κοινωνίας, πολιτείας και οικονομίας, και τον κίνδυνο να κυριαρχήσει η μία στις άλλες.
- Να εξηγείς το πέρασμα από την οικονομία του οίκου στην οικονομία της πόλης: αντιπραγματισμός, χρήμα, καταμερισμός εργασίας, αγορά.
Ένα πρωινό, τρεις ταυτότητες
Ξυπνάς, τρως ψωμί που ζύμωσε ένας φούρναρης με αλεύρι από σιτάρι που έσπειρε κάποιος στη Θεσσαλία, κοιτάς ένα κινητό που συναρμολογήθηκε στην άλλη άκρη του κόσμου, και παίρνεις ένα λεωφορείο που κυκλοφορεί επειδή ένας Δήμος αποφάσισε τη γραμμή και πληρώνει μέρος του κόστους. Πριν από τις οκτώ το πρωί έχεις ήδη ζήσει τρεις ζωές μαζί:
- μια κοινωνική, γιατί όλα αυτά τα έφτιαξαν, τα μοιράστηκαν και σου τα έμαθαν άλλοι άνθρωποι·
- μια οικονομική, γιατί είχες ανάγκες και τις κάλυψες με αγαθά που κάποιος παρήγαγε και κάποιος πλήρωσε·
- μια πολιτική, γιατί κανόνες που αποφασίστηκαν από κοινού (ποιος κυκλοφορεί πού, ποιος πληρώνει τι) ρύθμισαν όλη αυτή τη συνεργασία.
Ο Αριστοτέλης το είπε πριν από 2.300 χρόνια με δύο λέξεις: ο άνθρωπος είναι «πολιτικὸν ζῷον», ον που ζει από τη φύση του μέσα σε πόλη. Η Πολιτική Παιδεία ξεκινά ακριβώς από εδώ: κοινωνία, οικονομία και πολιτική δεν είναι τρία διαφορετικά μαθήματα, είναι τρεις πλευρές της ίδιας ζωής.
Το κοινωνικό ον
Ο άνθρωπος γεννιέται με ορισμένα βιολογικά χαρακτηριστικά: φύλο, χρώμα ματιών, σωματική κατασκευή, κάποιες κλίσεις. Η γλώσσα του όμως, οι γνώσεις, οι αξίες, ο τρόπος που σκέφτεται και συμπεριφέρεται διαμορφώνονται μέσα στην κοινωνία. Παλιότερα κυριαρχούσε η ιδέα ότι η συμπεριφορά καθορίζεται κυρίως από ό,τι είναι έμφυτο. Σήμερα οι κοινωνικές επιστήμες τονίζουν τη διαρκή αλληλεπίδραση του βιολογικού με το κοινωνικό: δεν υπάρχει άνθρωπος χωρίς κοινωνία, ούτε κοινωνία χωρίς ανθρώπους. Γι' αυτό το ερώτημα «τι υπήρξε πρώτο, ο άνθρωπος ή η κοινωνία;» δεν έχει νόημα· διαμορφώνονται μαζί.
Και η σχέση δεν είναι μονόδρομος. Το άτομο είναι δέκτης: δέχεται κανόνες, αξίες, πρότυπα. Είναι όμως και πομπός: τα προσαρμόζει, τα απορρίπτει, στέλνει δικά του μηνύματα πίσω. Μια λέξη της αργκό που επινόησε μια παρέα και κατέληξε στις διαφημίσεις, ένα ντύσιμο που κάποτε σόκαρε και σήμερα πουλιέται παντού: έτσι το άτομο αλλάζει την κοινωνία. Ο άνθρωπος είναι δημιουργός και δημιούργημα της κοινωνίας του.
Δεν είναι όμως κάθε σύνολο ανθρώπων κοινωνία. Οι επιβάτες ενός λεωφορείου δεν είναι. Μια κοινωνία έχει πέντε χαρακτηριστικά:
| Χαρακτηριστικό | Τι σημαίνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Οργάνωση | τα μέλη συνδέονται με σχέσεις που ρυθμίζονται από γραπτούς και άγραφους κανόνες | νόμοι, αλλά και το «καλημέρα» στον γείτονα |
| Αυτοτέλεια | έχει όρια που την ξεχωρίζουν από άλλες, και μέσα της μικρότερα σύνολα | οικογένειες, ομάδες, επαγγέλματα |
| Διάρκεια | συνεχίζει να υπάρχει ενώ τα μέλη της αλλάζουν | η ελληνική κοινωνία ζει περισσότερο από κάθε Έλληνα |
| Ταυτότητα | έχει συνείδηση ότι είναι ένα ξεχωριστό σύνολο | γλώσσα, μνήμη, γιορτές |
| Διαφοροποίηση | δεν είναι ομοιογενής: ομάδες με διαφορετικά, και αντίθετα, συμφέροντα | εργοδότες και εργαζόμενοι, ενοικιαστές και ιδιοκτήτες |
Το τελευταίο χαρακτηριστικό αξίζει προσοχή: σε μια κοινωνία δεν υπάρχει μόνο συνεργασία. Υπάρχει και ανταγωνισμός, και σύγκρουση συμφερόντων. Γι' αυτό χρειάζεται η πολιτική.
Το οικονομικό και το πολιτικό ον
Ο άνθρωπος έχει ανάγκες, από την τροφή και τη στέγη ως τη μόρφωση και τη διασκέδαση, και τα μέσα για να τις καλύψει είναι περιορισμένα. Για να ζήσει πρέπει να παράγει, να ανταλλάσσει, να επιλέγει τι θα θυσιάσει για τι. Αυτό τον κάνει οικονομικό ον.
Επειδή όμως οι άνθρωποι παράγουν και ανταλλάσσουν μαζί, πρέπει να αποφασίσουν και μαζί με ποιους κανόνες: ποιος πληρώνει φόρους και πόσους, τι δεν επιτρέπεται να πουληθεί, ποιος φροντίζει όποιον δεν μπορεί να δουλέψει. Η λέξη «πολιτικός» βγαίνει από την πόλη: πολιτικό ον είναι αυτό που συμμετέχει στις κοινές αποφάσεις της κοινότητάς του. Δεν σημαίνει «επαγγελματίας πολιτικός» ούτε «μέλος κόμματος».
Κοινωνία, πολιτεία, οικονομία: δρόμος διπλής κατεύθυνσης
Κάθε τομέας της κοινωνίας, μια επιχείρηση, ένα αθλητικό σωματείο, ένα θέατρο, ρυθμίζει τα δικά του θέματα. Το πλαίσιο όμως για όλους το ορίζει η πολιτική εξουσία με τους νόμους, και η ίδια δεσμεύεται από το Σύνταγμα. Άρα η πολιτική ορίζει το πλαίσιο της οικονομίας: φόρους, μισθούς, κανόνες ανταγωνισμού, προστασία του καταναλωτή.
Ισχύει όμως και το αντίστροφο. Χωρίς μια οικονομία που παράγει, η πολιτεία δεν έχει έσοδα για σχολεία, νοσοκομεία και συντάξεις. Και η οικονομική δύναμη επηρεάζει την πολιτική: μεγάλες επιχειρήσεις και τράπεζες που δρουν σε πολλές χώρες ξεφεύγουν συχνά από τον έλεγχο μιας εθνικής κυβέρνησης.
Πολλοί κοινωνικοί επιστήμονες θεωρούν ότι σήμερα η οικονομία κυριαρχεί στην πολιτική. Ο Γερμανός φιλόσοφος Γιούργκεν Χάμπερμας μίλησε για «αποικιοποίηση»: η λογική του «κόστους και οφέλους» μπαίνει παντού, ακόμα και εκεί που δεν ανήκει. «Τι θα κερδίσω αν πάω στη συνέλευση της γειτονιάς;» Όταν σκεφτόμαστε μόνο ως καταναλωτές, παύουμε να ενεργούμε ως πολίτες, και οι αλλαγές σε μια κοινωνία τις κάνουν οι πολίτες.
Το αντίθετο άκρο δεν είναι λύση. Όταν η πολιτική ελέγχει τα πάντα, την οικονομία, την τέχνη, τον αθλητισμό, την επιστήμη, καταλήγει στον ολοκληρωτισμό. Κάθε τομέας χρειάζεται ελευθερία για να αναπτυχθεί. Το ζητούμενο είναι μια ισορροπία όπου πολιτική και οικονομία υπηρετούν την κοινωνία, και όχι το αντίστροφο.
Από τον οίκο στην πόλη
Στις αρχαίες αγροτικές κοινωνίες το κέντρο της ζωής ήταν ο οίκος, το νοικοκυριό. Κάθε οικογένεια παρήγαγε σχεδόν ό,τι κατανάλωνε. Αν περίσσευε λάδι και έλειπε μαλλί, έδινε το ένα για να πάρει το άλλο: ανταλλαγή προϊόντος με προϊόν, χωρίς χρήμα, ο αντιπραγματισμός.
Ο αντιπραγματισμός έχει ένα πρακτικό πρόβλημα. Για να γίνει η ανταλλαγή, πρέπει αυτός που έχει μαλλί να θέλει ακριβώς λάδι, και την ίδια στιγμή. Το χρήμα το λύνει: γίνεται κοινό μέτρο της αξίας και μέσο ανταλλαγής που όλοι δέχονται. Τα πρώτα νομίσματα, κομμάτια από ήλεκτρο (κράμα χρυσού και αργύρου), κόπηκαν τον 7ο αιώνα π.Χ. στη Μικρά Ασία, και γρήγορα πέρασαν στις ελληνικές πόλεις.
Με το χρήμα το εμπόριο απλώνεται, και ο καταμερισμός της εργασίας βαθαίνει: το νοικοκυριό δεν φτιάχνει πια τα πάντα, παράγει λίγα πράγματα και τα υπόλοιπα τα αγοράζει. Ο τόπος όπου γίνεται αυτό είναι η αγορά, και γύρω της μεγαλώνει η πόλη. Η πόλη μεγαλώνει την αγορά, η αγορά την πόλη. Έτσι, σιγά σιγά, η οικονομία του οίκου γίνεται οικονομία της πόλης, και μαζί αλλάζει η κοινωνία.
Η πηγή: ο Αριστοτέλης για την πόλη
Στο πρώτο βιβλίο των Πολιτικών ο Αριστοτέλης περιγράφει πώς από τον οίκο προκύπτει το χωριό (η «κώμη»), και από πολλά χωριά η πόλη. Σε δική μας μετάφραση:
Η πόλη γεννήθηκε για να μπορούν οι άνθρωποι να ζουν, υπάρχει όμως για να ζουν καλά. […] Είναι λοιπόν φανερό ότι η πόλη ανήκει σε όσα υπάρχουν από τη φύση, και ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του ον πολιτικό. […] Όποιος δεν μπορεί να ζει μαζί με άλλους, ή δεν χρειάζεται τίποτα γιατί αρκεί στον εαυτό του, δεν είναι μέρος της πόλης· είναι ή θηρίο ή θεός.
Αριστοτέλης, Πολιτικά Α΄, 1252b 29–30, 1253a 2–3 και 1253a 27–29
Πρόσεξε τη διάκριση στην πρώτη πρόταση: το «ζῆν» (να επιβιώσεις) και το «εὖ ζῆν» (να ζεις καλά). Η επιβίωση χρειάζεται οικονομία. Η καλή ζωή χρειάζεται και πόλη: δικαιοσύνη, κοινές αποφάσεις, πολιτισμό.
Παράδειγμα 1
Ο Δήμος κλείνει τον κεντρικό δρόμο της πόλης για τα αυτοκίνητα και τον κάνει πεζόδρομο. Δείξε πώς η απόφαση αγγίζει την κοινωνία, την οικονομία και την πολιτική.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πολιτική πλευρά. Είναι μια κοινή απόφαση που δεσμεύει όλους. Την παίρνει το δημοτικό συμβούλιο, που το εξέλεξαν οι κάτοικοι, και μπορεί να προηγηθεί διαβούλευση. Όποιος διαφωνεί έχει θεσμικούς δρόμους: να διαμαρτυρηθεί, να ψηφίσει αλλιώς στις επόμενες εκλογές.
Η οικονομική πλευρά. Κάποια καταστήματα μπορεί να κερδίσουν, γιατί περνούν περισσότεροι πεζοί· άλλα να χάσουν, γιατί οι πελάτες τους ήθελαν να παρκάρουν μπροστά. Αλλάζουν οι αξίες των ακινήτων, το κόστος των διανομών, τα έξοδα του Δήμου.
Η κοινωνική πλευρά. Αλλάζει η καθημερινότητα: πού συναντιούνται οι άνθρωποι, πόσο ασφαλή νιώθουν τα παιδιά, πώς θα φτάνει στο κέντρο ένας ηλικιωμένος ή ένας άνθρωπος με αναπηρία.
Η αλληλεπίδραση. Οι τρεις πλευρές επηρεάζουν η μία την άλλη. Αν οι έμποροι χάσουν πολλά, θα πιέσουν πολιτικά για να αλλάξει η απόφαση. Αν οι κάτοικοι αγαπήσουν τον πεζόδρομο, η πίεση θα πάει ανάποδα.
Το συμπέρασμα. Μια απόφαση που φαίνεται «τεχνική» είναι ταυτόχρονα κοινωνική, οικονομική και πολιτική. Γι' αυτό ο πολίτης που την κρίνει πρέπει να βλέπει και τις τρεις.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται η ανταλλαγή ενός προϊόντος με ένα άλλο, χωρίς τη μεσολάβηση χρήματος;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί ο άνθρωπος είναι ταυτόχρονα κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό ον, με τη διατύπωση του Αριστοτέλη.
- Να αναγνωρίζεις τα πέντε χαρακτηριστικά μιας κοινωνίας και τη διαρκή αλληλεπίδραση ατόμου και κοινωνίας.
- Να περιγράφεις τις αμφίδρομες σχέσεις κοινωνίας, πολιτείας και οικονομίας, και τον κίνδυνο να κυριαρχήσει η μία στις άλλες.
- Να εξηγείς το πέρασμα από την οικονομία του οίκου στην οικονομία της πόλης: αντιπραγματισμός, χρήμα, καταμερισμός εργασίας, αγορά.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.