Χημικοί δεσμοί
Ιοντικός και ομοιοπολικός: ποιος δίνει και ποιος μοιράζεται.
24 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Α΄ Λυκείου, §2.3
Θα μάθεις να
- Να προβλέπεις τον τύπο δεσμού από τη διαφορά ηλεκτραρνητικότητας.
- Να εξηγείς τον ιοντικό δεσμό ως μεταφορά και τον ομοιοπολικό ως μοίρασμα.
- Να γράφεις τον χημικό τύπο μιας ιοντικής ένωσης από τα φορτία.
- Να συνδέεις το είδος δεσμού με ιδιότητες: σημείο τήξης, αγωγιμότητα, διαλυτότητα.
Όλα για μια πλήρη στιβάδα
Τα άτομα σχηματίζουν δεσμούς για έναν λόγο: να αποκτήσουν πλήρη εξωτερική στιβάδα — τη διαμόρφωση ευγενούς αερίου. Αυτό λέγεται κανόνας της οκτάδας.
Υπάρχουν δύο τρόποι να το πετύχουν, και ποιον θα διαλέξουν το κρίνει η διαφορά ηλεκτραρνητικότητας.
| Διαφορά | Δεσμός | Τι συμβαίνει |
|---|---|---|
| Μεγάλη (πάνω από ) | Ιοντικός | το ένα αρπάζει το ηλεκτρόνιο |
| Μικρή, μη μηδενική | Πολικός ομοιοπολικός | μοιράζονται άνισα |
| Μηδενική | Μη πολικός ομοιοπολικός | μοιράζονται ίσα |
Ιοντικός δεσμός
Το νάτριο () δίνει το μοναδικό του ηλεκτρόνιο σθένους. Το χλώριο () το παίρνει.
Και τα δύο ιόντα έχουν τώρα πλήρη στιβάδα. Η ηλεκτροστατική έλξη ανάμεσα στα αντίθετα φορτία είναι ο ιοντικός δεσμός.

Ομοιοπολικός δεσμός
Όταν και τα δύο άτομα «θέλουν» ηλεκτρόνια, κανένα δεν υποχωρεί — άρα μοιράζονται.
Στο κάθε υδρογόνο φέρνει ένα ηλεκτρόνιο, και το ζεύγος ανήκει και στα δύο. Έτσι το καθένα «βλέπει» δύο ηλεκτρόνια: πλήρη στιβάδα K.
- Απλός δεσμός: ένα κοινό ζεύγος (, ).
- Διπλός: δύο ζεύγη ().
- Τριπλός: τρία ζεύγη () — γι' αυτό το άζωτο είναι τόσο αδρανές και αποτελεί το του αέρα χωρίς να αντιδρά.
Όταν τα δύο άτομα είναι διαφορετικά, το πιο ηλεκτραρνητικό τραβάει το ζεύγος πιο κοντά του: ο δεσμός γίνεται πολικός και εμφανίζονται μερικά φορτία. Στο νερό, το οξυγόνο τραβάει περισσότερο από τα υδρογόνα — και σχεδόν όλες οι παράξενες ιδιότητες του νερού ξεκινούν από εκεί.
Ιδιότητες: γιατί έχει σημασία ο τύπος δεσμού
| Ιδιότητα | Ιοντικές ενώσεις | Ομοιοπολικές (μοριακές) |
|---|---|---|
| Σημείο τήξης | πολύ υψηλό | συνήθως χαμηλό |
| Κατάσταση σε | στερεές | συχνά υγρά ή αέρια |
| Αγωγιμότητα | μόνο λιωμένες ή σε διάλυμα | δεν άγουν |
| Διαλυτότητα στο νερό | συνήθως καλή | ποικίλλει |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τι δεσμό σχηματίζουν το Mg και το O ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δομήσεις: είναι και είναι .
Το μαγνήσιο είναι μέταλλο (αριστερά), το οξυγόνο αμέταλλο (δεξιά).
Μέταλλο + αμέταλλο → ιοντικός δεσμός.
Το χάνει ηλεκτρόνια → με δόμηση (νέο).
Το παίρνει ηλεκτρόνια → με δόμηση (νέο).
Τα φορτία είναι και , άρα αναλογία :
Είναι εξαιρετικά σταθερό — σημείο τήξης πάνω από — ακριβώς επειδή τα διπλά φορτία έλκονται πολύ ισχυρότερα από τα μονά του .
Παράδειγμα 2
Γράψε τον τύπο της ένωσης αργιλίου και οξυγόνου .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η ένωση πρέπει να είναι ηλεκτρικά ουδέτερη: τα θετικά φορτία να ισούνται με τα αρνητικά.
Ψάχνω τον μικρότερο συνδυασμό. Ε.Κ.Π.:
Χρειάζομαι θετικά → ιόντα . Χρειάζομαι αρνητικά → ιόντα .
Ο γρήγορος κανόνας: το φορτίο του ενός γίνεται δείκτης του άλλου, «σταυρωτά».
και → ✓ Θυμήσου μόνο να απλοποιήσεις αν οι δείκτες έχουν κοινό διαιρέτη.
Παράδειγμα 3
Γιατί το είναι τόσο αδρανές;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το άζωτο έχει δόμηση : του λείπουν τρία ηλεκτρόνια για την οκτάδα.
Δύο άτομα αζώτου μοιράζονται τρία ζεύγη ηλεκτρονίων — τριπλός δεσμός, .
Ο τριπλός δεσμός είναι από τους ισχυρότερους που υπάρχουν: χρειάζεται τεράστια ενέργεια για να σπάσει.
Γι' αυτό το αποτελεί το της ατμόσφαιρας και δεν αντιδρά σχεδόν με τίποτα.
Και γι' αυτό η βιομηχανική δέσμευση του αζώτου για λιπάσματα (μέθοδος Haber) απαιτεί και τεράστιες πιέσεις — και καταναλώνει περίπου το της παγκόσμιας ενέργειας.
Παράδειγμα 4
Δύο στερεά: το ένα λιώνει στους , το άλλο στους .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το σημείο τήξης μετράει πόσο ισχυρές είναι οι δυνάμεις που κρατούν τα σωματίδια μαζί.
→ πολύ ισχυρές δυνάμεις → ιοντικό πλέγμα.
Για να λιώσει, πρέπει να σπάσουν εκατομμύρια ηλεκτροστατικές έλξεις ταυτόχρονα. (Είναι όντως το .)
→ ασθενείς δυνάμεις ανάμεσα στα μόρια → μοριακή ένωση. (Είναι ο πάγος.)
Η λεπτομέρεια που ξεχνιέται: όταν λιώνει ο πάγος, οι ομοιοπολικοί δεσμοί μέσα στα μόρια δεν σπάνε καθόλου.
Σπάνε μόνο οι ασθενείς δυνάμεις μεταξύ των μορίων. Γι' αυτό το νερό είναι ακόμα νερό αφού λιώσει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Τι είδους δεσμό σχηματίζουν το θείο και το οξυγόνο στο ;
Τα κατάφερες;
- Να προβλέπεις τον τύπο δεσμού από τη διαφορά ηλεκτραρνητικότητας.
- Να εξηγείς τον ιοντικό δεσμό ως μεταφορά και τον ομοιοπολικό ως μοίρασμα.
- Να γράφεις τον χημικό τύπο μιας ιοντικής ένωσης από τα φορτία.
- Να συνδέεις το είδος δεσμού με ιδιότητες: σημείο τήξης, αγωγιμότητα, διαλυτότητα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.