Η ερευνητική διαδικασία
Από την περιέργεια στο ερώτημα, στο σχέδιο, στο πείραμα και στο συμπέρασμα.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τα βήματα της ερευνητικής διαδικασίας, από την παρατήρηση ως την παρουσίαση.
- Να ξεχωρίζεις την έρευνα πηγών από την πειραματική έρευνα, και να ξέρεις πότε χρειάζεται η καθεμιά.
- Να εξηγείς γιατί η έρευνα γυρίζει συχνά πίσω σε προηγούμενο βήμα.
- Να μοιράζεις ρόλους σε μια ερευνητική ομάδα, ώστε κάθε μέλος να έχει δουλειά.
Ένα ποτήρι που κρυώνει
Παίρνεις ένα ζεστό τσάι σε χάρτινο ποτήρι για τον δρόμο. Μέχρι να φτάσεις στο σχολείο έχει κρυώσει. Ο φίλος σου τυλίγει το δικό του ποτήρι σε ένα μάλλινο κασκόλ και λέει ότι το δικό του κρατάει πιο πολύ. Έχει δίκιο; Ή απλώς του φαίνεται;
Υπάρχουν δύο τρόποι να το μάθεις. Να ψάξεις τι έχουν ήδη βρει άλλοι, ή να το δοκιμάσεις με τρόπο που να πείθει και κάποιον που δεν σε πιστεύει. Ο δεύτερος δρόμος είναι η πειραματική έρευνα, και είναι το αντικείμενο της Τεχνολογίας της Γ΄ Γυμνασίου: όλη η χρονιά είναι ένα ερευνητικό έργο σε ομάδες, με κατασκευή, δοκιμές, γραπτή εργασία και παρουσίαση.
Σε αυτές τις έξι ενότητες θα ακολουθήσουμε ένα φανταστικό πρότζεκτ μιας τάξης, του Γ2, που ξεκίνησε ακριβώς από το ποτήρι με το τσάι: ποιο περιτύλιγμα κρατά πιο ζεστό το νερό σε ένα χάρτινο ποτήρι; Οι μετρήσεις του Γ2 είναι επινοημένες, αλλά λογικές· μπορείς να κάνεις το ίδιο πείραμα και να βγάλεις τις δικές σου.
Τα βήματα της έρευνας
Κάθε έρευνα, από το εργαστήριο του σχολείου ως ένα πανεπιστήμιο, περνά από τα ίδια βήματα:
- Παρατήρηση και περιέργεια. Κάτι σου κάνει εντύπωση ή σε ενοχλεί: το τσάι κρυώνει γρήγορα.
- Έρευνα πηγών. Τι ξέρουμε ήδη; Βιβλία, αξιόπιστες ιστοσελίδες, ένας καθηγητής Φυσικής. Εδώ μαθαίνεις, για παράδειγμα, ότι ο αέρας που μένει παγιδευμένος είναι κακός αγωγός της θερμότητας.
- Ερευνητικό ερώτημα και υπόθεση. Ένα ερώτημα που απαντιέται με μετρήσεις, και μια πρόβλεψη για την απάντηση.
- Σχεδιασμός. Τι θα αλλάξεις, τι θα μετρήσεις, τι θα κρατήσεις ίδιο, με ποια όργανα, πόσες φορές, ποιος θα κάνει τι. Και πώς θα δουλέψετε με ασφάλεια.
- Πείραμα και μετρήσεις. Κάνεις όσα σχεδίασες και γράφεις ό,τι βλέπεις, τη στιγμή που το βλέπεις.
- Ανάλυση. Πίνακες, μέσες τιμές, γραφήματα: τι λένε οι αριθμοί;
- Συμπέρασμα. Επιβεβαιώθηκε η υπόθεση ή όχι; Πόσο σίγουρος είσαι, και τι δεν έλεγξες;
- Παρουσίαση. Γραπτή εργασία και παρουσίαση στην τάξη, ώστε άλλοι να μπορούν να ελέγξουν και να επαναλάβουν τη δουλειά σου.
Τα βήματα δεν είναι σκάλα που την ανεβαίνεις μία φορά. Στο πρώτο δοκιμαστικό πείραμα του Γ2, το νερό στα ποτήρια χωρίς καπάκι έχανε θερμότητα από πάνω τόσο γρήγορα που οι διαφορές ανάμεσα στα περιτυλίγματα σχεδόν χάνονταν. Η ομάδα γύρισε στο βήμα 4 και ξανασχεδίασε. Αυτό δεν είναι αποτυχία· είναι ο κανονικός τρόπος που δουλεύει η έρευνα.
Έρευνα πηγών ή πείραμα;
Δεν απαντιούνται όλα τα ερωτήματα με πείραμα στο σχολικό εργαστήριο.
| Έρευνα πηγών | Πειραματική έρευνα |
|---|---|
| διαβάζεις τι βρήκαν άλλοι | παράγεις δικά σου δεδομένα |
| «Πώς δουλεύει ένα θερμός;» | «Πόσο ζεστό μένει το νερό σε 20 λεπτά με κάθε περιτύλιγμα;» |
| χρειάζεσαι αξιόπιστες πηγές και να γράφεις από πού πήρες τι | χρειάζεσαι όργανα, υλικά, χρόνο και ασφάλεια |
Μια καλή εργασία έχει και τα δύο: η έρευνα πηγών σού λέει τι αξίζει να δοκιμάσεις, και σου εξηγεί μετά γιατί βγήκε αυτό που βγήκε.
Η ομάδα
Στη Γ΄ Γυμνασίου η έρευνα γίνεται σε ομάδες. Μια ομάδα δουλεύει καλά όταν ο καθένας ξέρει τι κάνει. Συνηθισμένοι ρόλοι σε ένα πείραμα:
- Συντονιστής: κρατά το σχέδιο και τον χρόνο, φροντίζει να μη μείνει βήμα στη μέση.
- Υπεύθυνος μετρήσεων: διαβάζει τα όργανα, πάντα με τον ίδιο τρόπο.
- Καταγραφέας: γράφει τις μετρήσεις και κάθε απρόοπτο στο ημερολόγιο της ομάδας.
- Υπεύθυνος υλικών και ασφάλειας: ετοιμάζει τα υλικά, ελέγχει ότι όλα είναι ίδια εκεί που πρέπει, και ότι τηρούνται οι κανόνες.
Οι ρόλοι μπορούν να αλλάζουν από δοκιμή σε δοκιμή, αλλά σε κάθε δοκιμή κάποιος έχει την ευθύνη για το καθένα.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Η Δανάη παρατηρεί ότι το ποδήλατό της πάει πιο αργά όταν τα λάστιχα είναι μισοξεφούσκωτα. Πώς γίνεται αυτή η παρατήρηση ερευνητικό έργο για μια ομάδα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Παρατήρηση: με λιγότερο αέρα στα λάστιχα, το ποδήλατο φαίνεται πιο «βαρύ». Είναι όμως εντύπωση ή γεγονός;
Πηγές: η ομάδα διαβάζει ότι το λάστιχο με χαμηλή πίεση παραμορφώνεται περισσότερο στο έδαφος, και ότι αυτό λέγεται αντίσταση κύλισης. Βρίσκει επίσης την πίεση που γράφει ο κατασκευαστής πάνω στο λάστιχο.
Ερώτημα και υπόθεση: «Πόσο μακριά κυλά το ποδήλατο, αν το αφήσουμε από την ίδια ράμπα, με τρεις διαφορετικές πιέσεις;» Υπόθεση: με μεγαλύτερη πίεση θα κυλά πιο μακριά.
Σχεδιασμός: ίδια ράμπα, ίδιο σημείο εκκίνησης, ίδιο ποδήλατο, χωρίς ποδηλάτη (για να μη σπρώχνει κανείς), μέτρηση της απόστασης με μετροταινία, τρεις επαναλήψεις για κάθε πίεση. Ρόλοι: ένας φουσκώνει και ελέγχει την πίεση, ένας αφήνει το ποδήλατο, ένας μετρά, ένας γράφει.
Μετά: μέσες τιμές, ένα γράφημα, και ένα συμπέρασμα που λέει και τι δεν ελέγχθηκε (π.χ. μόνο σε άσφαλτο, όχι σε χώμα). Η παρατήρηση έγινε έρευνα που μπορεί να την επαναλάβει οποιαδήποτε άλλη ομάδα.
Παράδειγμα 2
Η ομάδα του Γ2 έκανε την πρώτη δοκιμή με ποτήρια χωρίς καπάκι. Σε 20 λεπτά όλα τα ποτήρια είχαν σχεδόν την ίδια θερμοκρασία, με ή χωρίς περιτύλιγμα. Τι κάνει τώρα η ομάδα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Δεν βγάζει συμπέρασμα ακόμη. Το «όλα ίδια» μπορεί να σημαίνει ότι τα περιτυλίγματα δεν κάνουν τίποτα, μπορεί όμως να σημαίνει ότι κάτι άλλο κρύβει τη διαφορά.
Ψάχνει την αιτία στις σημειώσεις και στις πηγές. Το ζεστό νερό χάνει πολλή θερμότητα από την ανοιχτή επιφάνεια, με την εξάτμιση. Τα περιτυλίγματα σκεπάζουν μόνο τα πλάγια.
Γυρίζει στον σχεδιασμό: όλα τα ποτήρια θα έχουν από εδώ και πέρα το ίδιο καπάκι, με μια τρύπα για το θερμόμετρο. Η απόφαση γράφεται στο ημερολόγιο, μαζί με το γιατί.
Αποτέλεσμα: η πρώτη δοκιμή δεν πήγε χαμένη. Έδειξε κάτι για το πείραμα που η ομάδα δεν ήξερε, και θα γραφτεί στην εργασία ως μέρος της πορείας.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιο βήμα της ερευνητικής διαδικασίας έρχεται ανάμεσα στο «πείραμα και μετρήσεις» και στο «συμπέρασμα»;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τα βήματα της ερευνητικής διαδικασίας, από την παρατήρηση ως την παρουσίαση.
- Να ξεχωρίζεις την έρευνα πηγών από την πειραματική έρευνα, και να ξέρεις πότε χρειάζεται η καθεμιά.
- Να εξηγείς γιατί η έρευνα γυρίζει συχνά πίσω σε προηγούμενο βήμα.
- Να μοιράζεις ρόλους σε μια ερευνητική ομάδα, ώστε κάθε μέλος να έχει δουλειά.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.