Ηλεκτρικό φορτίο και δύναμη
Δύο είδη φορτίου, ένας νόμος, και όλα τα υπόλοιπα προκύπτουν.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τη φόρτιση ενός σώματος με τη μετακίνηση ηλεκτρονίων.
- Να προβλέπεις αν δύο φορτισμένα σώματα θα έλκονται ή θα απωθούνται.
- Να περιγράφεις πώς η δύναμη εξαρτάται από τα φορτία και την απόσταση.
Το χτένι που σηκώνει χαρτάκια
Τρίψε ένα πλαστικό χτένι στα μαλλιά σου και πλησίασέ το σε μικρά κομματάκια χαρτί. Θα τα σηκώσει.
Δεν έχεις δημιουργήσει φορτίο από το πουθενά. Έχεις μόνο μετακινήσει ηλεκτρόνια από τα μαλλιά σου σε αυτό.

Δύο είδη φορτίου
Στη φύση υπάρχουν δύο είδη ηλεκτρικού φορτίου: θετικό και αρνητικό.
Ένα ουδέτερο σώμα έχει ίσο αριθμό πρωτονίων και ηλεκτρονίων. Φορτίζεται όταν αυτή η ισορροπία σπάσει:
- Χάνει ηλεκτρόνια γίνεται θετικά φορτισμένο.
- Κερδίζει ηλεκτρόνια γίνεται αρνητικά φορτισμένο.
Πρόσεξε ότι κινούνται μόνο τα ηλεκτρόνια. Τα πρωτόνια είναι δεμένα στον πυρήνα και δεν φεύγουν σε κανένα από αυτά τα φαινόμενα.
Έλξη και άπωση
Ο κανόνας είναι σύντομος:
Ομώνυμα φορτία απωθούνται. Ετερώνυμα έλκονται.
Η δύναμη ανάμεσά τους εξαρτάται από δύο πράγματα: πόσο μεγάλα είναι τα φορτία και πόσο μακριά βρίσκονται.

Ο νόμος του Κουλόμπ
Η δύναμη είναι ανάλογη του γινομένου των δύο φορτίων και αντιστρόφως ανάλογη του τετραγώνου της απόστασης . Ο τύπος δίνει το μέτρο· αν είναι έλξη ή άπωση το λένε τα πρόσημα.
Το φορτίο μετριέται σε κουλόμπ (). Ένα κουλόμπ είναι τεράστιο φορτίο, περίπου ηλεκτρόνια· το τρίψιμο δίνει συνήθως κλάσματα του μικροκουλόμπ. Η σταθερά στον αέρα είναι περίπου .
Το τετράγωνο στον παρονομαστή είναι που κάνει την ηλεκτρική δύναμη να πέφτει τόσο γρήγορα: στη διπλάσια απόσταση μένει το ένα τέταρτο, στην τριπλάσια το ένα ένατο.
Η ίδια μορφή εμφανίζεται και στη βαρύτητα. Η διαφορά είναι ότι η βαρύτητα μόνο έλκει, ενώ η ηλεκτρική δύναμη κάνει και τα δύο.
Αγωγοί και μονωτές
Αγωγοί είναι τα υλικά μέσα στα οποία τα φορτία κινούνται εύκολα: στα μέταλλα και στον γραφίτη κινούνται ηλεκτρόνια, στο αλμυρό νερό ιόντα.
Μονωτές είναι εκείνα που τα κρατούν δεμένα: πλαστικό, γυαλί, ξύλο, καουτσούκ, ξηρός αέρας.
Γι' αυτό τα καλώδια είναι χάλκινα μέσα και πλαστικά απ' έξω: το ένα υλικό αφήνει το φορτίο να περάσει, το άλλο το εμποδίζει να φύγει.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τρίβεις μια γυάλινη ράβδο με μετάξι και το γυαλί φορτίζεται θετικά. Τι έγινε;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Θετικό φορτίο σημαίνει έλλειψη ηλεκτρονίων.
Άρα ηλεκτρόνια έφυγαν από το γυαλί και πήγαν στο μετάξι.
Το μετάξι, που κέρδισε αυτά τα ηλεκτρόνια, φορτίστηκε αρνητικά.
Και τα δύο φορτία έχουν το ίδιο μέτρο. Αν πλησιάσεις τα δύο σώματα, θα έλκονται.
Παράδειγμα 2
Δύο φορτία απωθούνται με δύναμη 8 μονάδων. Τι γίνεται αν τριπλασιάσεις την απόστασή τους;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η δύναμη είναι αντιστρόφως ανάλογη του τετραγώνου της απόστασης.
Τριπλάσια απόσταση σημαίνει διαίρεση με .
Τα φορτία εξακολουθούν να απωθούνται: η απόσταση αλλάζει το μέτρο της δύναμης, ποτέ την κατεύθυνσή της.
Αυτή καθορίζεται μόνο από τα πρόσημα των φορτίων.
Παράδειγμα 3
Γιατί ένα φορτισμένο μπαλόνι κολλάει στον τοίχο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το μπαλόνι, τριμμένο στα μαλλιά, έχει περίσσεια ηλεκτρονίων: είναι αρνητικά φορτισμένο.
Ο τοίχος είναι ουδέτερος. Όμως τα αρνητικά φορτία του μπαλονιού απωθούν τα ηλεκτρόνια της επιφάνειας του τοίχου προς τα μέσα.
Η επιφάνεια του τοίχου μένει με σχετική περίσσεια θετικού φορτίου, ακριβώς εκεί που ακουμπά το μπαλόνι.
Αντίθετα φορτία σε πολύ μικρή απόσταση σημαίνει ισχυρή έλξη — αρκετή για να νικήσει το βάρος του μπαλονιού.
Μετά από λίγη ώρα το μπαλόνι πέφτει: η υγρασία του αέρα παίρνει σταδιακά το περίσσιο φορτίο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Θετικά φορτισμένη ράβδος πλησιάζει αρνητικά φορτισμένο μπαλάκι. Έλκονται ή απωθούνται;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τη φόρτιση ενός σώματος με τη μετακίνηση ηλεκτρονίων.
- Να προβλέπεις αν δύο φορτισμένα σώματα θα έλκονται ή θα απωθούνται.
- Να περιγράφεις πώς η δύναμη εξαρτάται από τα φορτία και την απόσταση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.