Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ηλεκτρικό φορτίο και δύναμη

Δύο είδη φορτίου, ένας νόμος, και όλα τα υπόλοιπα προκύπτουν.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τη φόρτιση ενός σώματος με τη μετακίνηση ηλεκτρονίων.
  2. Να προβλέπεις αν δύο φορτισμένα σώματα θα έλκονται ή θα απωθούνται.
  3. Να περιγράφεις πώς η δύναμη εξαρτάται από τα φορτία και την απόσταση.

Το χτένι που σηκώνει χαρτάκια

Τρίψε ένα πλαστικό χτένι στα μαλλιά σου και πλησίασέ το σε μικρά κομματάκια χαρτί. Θα τα σηκώσει.

Δεν έχεις δημιουργήσει φορτίο από το πουθενά. Έχεις μόνο μετακινήσει ηλεκτρόνια από τα μαλλιά σου σε αυτό.

Ένα χέρι κρατά ένα κόκκινο μπαλόνι λίγο πάνω από ένα κεφάλι με καστανά μαλλιά. Πολλές τρίχες έχουν σηκωθεί και τεντώνονται προς το μπαλόνι.
Τρίβεις ένα μπαλόνι στα μαλλιά και το απομακρύνεις λίγο. Οι τρίχες σηκώνονται και το ακολουθούν. Με το τρίψιμο ηλεκτρόνια πέρασαν από τα μαλλιά στο μπαλόνι: το μπαλόνι φορτίστηκε αρνητικά, τα μαλλιά θετικά, και τα ετερώνυμα φορτία έλκονται.Φωτογραφία: MikeRun · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Δύο είδη φορτίου

Στη φύση υπάρχουν δύο είδη ηλεκτρικού φορτίου: θετικό και αρνητικό.

Ένα ουδέτερο σώμα έχει ίσο αριθμό πρωτονίων και ηλεκτρονίων. Φορτίζεται όταν αυτή η ισορροπία σπάσει:

  • Χάνει ηλεκτρόνια ⇒\Rightarrow γίνεται θετικά φορτισμένο.
  • Κερδίζει ηλεκτρόνια ⇒\Rightarrow γίνεται αρνητικά φορτισμένο.

Πρόσεξε ότι κινούνται μόνο τα ηλεκτρόνια. Τα πρωτόνια είναι δεμένα στον πυρήνα και δεν φεύγουν σε κανένα από αυτά τα φαινόμενα.

Έλξη και άπωση

Ο κανόνας είναι σύντομος:

Ομώνυμα φορτία απωθούνται. Ετερώνυμα έλκονται.

Η δύναμη ανάμεσά τους εξαρτάται από δύο πράγματα: πόσο μεγάλα είναι τα φορτία και πόσο μακριά βρίσκονται.

Δύο κίτρινα μπαλόνια κρέμονται από λεπτές κλωστές μπροστά σε πράσινο πίνακα. Οι κλωστές δεν είναι κατακόρυφες αλλά ανοίγουν προς τα κάτω, και τα μπαλόνια στέκονται σε απόσταση το ένα από το άλλο.
Δύο μπαλόνια, φορτισμένα με τον ίδιο τρόπο, κρέμονται από κλωστές. Αν δεν είχαν φορτίο, θα κρέμονταν κατακόρυφα και θα ακουμπούσαν. Πρόσεξε τις κλωστές: ανοίγουν, γιατί τα ομώνυμα φορτία απωθούνται.Φωτογραφία: MikeRun · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Δύο φορτία, μία δύναμη

Άλλαξε τα πρόσημα και δες τι γίνονται τα βέλη. Μετά κράτα τα φορτία σταθερά και κούνησε μόνο την απόσταση: το μήκος των βελών είναι ανάλογο της δύναμης, οπότε πρόσεξε πόσο γρήγορα κονταίνουν όσο απομακρύνεις τα φορτία.

Έλκονται — ετερώνυμα φορτίαΔύναμη: 0,44 μονάδεςΔιπλάσια απόσταση σημαίνει τέσσερις φορές μικρότερη δύναμη.

Ο νόμος του Κουλόμπ

F=k∣q1∣⋅∣q2∣r2F = k \frac{|q_1| \cdot |q_2|}{r^2}

Η δύναμη είναι ανάλογη του γινομένου των δύο φορτίων και αντιστρόφως ανάλογη του τετραγώνου της απόστασης rr. Ο τύπος δίνει το μέτρο· αν είναι έλξη ή άπωση το λένε τα πρόσημα.

Το φορτίο μετριέται σε κουλόμπ (C\text{C}). Ένα κουλόμπ είναι τεράστιο φορτίο, περίπου 6,2×10186{,}2 \times 10^{18} ηλεκτρόνια· το τρίψιμο δίνει συνήθως κλάσματα του μικροκουλόμπ. Η σταθερά kk στον αέρα είναι περίπου 9×109 N⋅m2/C29 \times 10^9 \ \text{N} \cdot \text{m}^2/\text{C}^2.

Το τετράγωνο στον παρονομαστή είναι που κάνει την ηλεκτρική δύναμη να πέφτει τόσο γρήγορα: στη διπλάσια απόσταση μένει το ένα τέταρτο, στην τριπλάσια το ένα ένατο.

Η ίδια μορφή εμφανίζεται και στη βαρύτητα. Η διαφορά είναι ότι η βαρύτητα μόνο έλκει, ενώ η ηλεκτρική δύναμη κάνει και τα δύο.

Αγωγοί και μονωτές

Αγωγοί είναι τα υλικά μέσα στα οποία τα φορτία κινούνται εύκολα: στα μέταλλα και στον γραφίτη κινούνται ηλεκτρόνια, στο αλμυρό νερό ιόντα.

Μονωτές είναι εκείνα που τα κρατούν δεμένα: πλαστικό, γυαλί, ξύλο, καουτσούκ, ξηρός αέρας.

Γι' αυτό τα καλώδια είναι χάλκινα μέσα και πλαστικά απ' έξω: το ένα υλικό αφήνει το φορτίο να περάσει, το άλλο το εμποδίζει να φύγει.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Τρίβεις μια γυάλινη ράβδο με μετάξι και το γυαλί φορτίζεται θετικά. Τι έγινε;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Δύο φορτία απωθούνται με δύναμη 8 μονάδων. Τι γίνεται αν τριπλασιάσεις την απόστασή τους;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Γιατί ένα φορτισμένο μπαλόνι κολλάει στον τοίχο;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ένα σώμα φορτίζεται θετικά. Τι έχει συμβεί;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Θετικά φορτισμένη ράβδος πλησιάζει αρνητικά φορτισμένο μπαλάκι. Έλκονται ή απωθούνται;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τη φόρτιση ενός σώματος με τη μετακίνηση ηλεκτρονίων.
  • Να προβλέπεις αν δύο φορτισμένα σώματα θα έλκονται ή θα απωθούνται.
  • Να περιγράφεις πώς η δύναμη εξαρτάται από τα φορτία και την απόσταση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;