Μετάβαση στο περιεχόμενο

Πραγματικοί αριθμοί, δυνάμεις και ρίζες

Η επανάληψη πριν από την άλγεβρα: αρνητικοί εκθέτες, √(x²) = |x|, και ρίζες που απλοποιούνται.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Γυμνασίου, §1.1

Θα μάθεις να

  1. Να κάνεις πράξεις με πραγματικούς αριθμούς και δυνάμεις με τη σωστή σειρά, χωρίς λάθη προσήμου.
  2. Να χρησιμοποιείς δυνάμεις με μηδενικό και αρνητικό εκθέτη και τις ιδιότητές τους.
  3. Να ξέρεις ότι √(x²) = |x| και να απλοποιείς ρίζες με τις ιδιότητες γινομένου και πηλίκου.
  4. Να γράφεις ένα κλάσμα με ρίζα στον παρονομαστή ως ισοδύναμο με ρητό παρονομαστή.

Τρία λάθη που κάνει όλη η τάξη

Πριν από τα πολυώνυμα και τις εξισώσεις της Γ΄, ένα γρήγορο τεστ. Πόσο κάνουν;

−322−316+9-3^2 \qquad 2^{-3} \qquad \sqrt{16 + 9}

Οι πιο συχνές απαντήσεις είναι 99, −8-8 και 77. Και οι τρεις είναι λάθος. Οι σωστές είναι −9-9, 18\frac{1}{8} και 55.

Δεν είναι λάθη άγνοιας. Είναι λάθη ανάγνωσης: ο εκθέτης διαβάστηκε σαν να ανήκει και στο πρόσημο, το πλην του εκθέτη σαν να ανήκει στη βάση, και η ρίζα σαν να μοιράζεται σε κάθε προσθετέο. Αυτή η ενότητα ξαναπερνά από τους αριθμούς που ήδη ξέρεις, με την προσοχή στραμμένη ακριβώς εκεί.

Είναι το √(x²) ίσο με x;

Άλλαξε το x και σύγκρινε τις τρεις στήλες. Για θετικά x συμφωνούν όλες. Πέρασε στα αρνητικά και δες ποια σταματά να συμφωνεί.

Τιμή

x=3
ΠαράστασηΑξία

√(x²)3

x3

|x|3

Και οι τρεις συμφωνούν εδώ — πάρε κι ένα αρνητικό x

Οι αριθμοί και οι πράξεις τους

Οι πραγματικοί αριθμοί είναι όλοι όσοι γνώρισες ως τώρα. Χωρίζονται σε δύο ομάδες:

  • Ρητοί: γράφονται ως κλάσμα μν\frac{\mu}{\nu} με ακέραιους όρους και ν≠0\nu \neq 0. Π.χ. −3-3, 0,25=140{,}25 = \frac{1}{4}, 0,333…=130{,}333\ldots = \frac{1}{3}.
  • Άρρητοι: δεν γράφονται ως κλάσμα. Π.χ. 2\sqrt{2}, 5\sqrt{5}, π\pi.

Η απόλυτη τιμή ∣α∣|\alpha| είναι η απόσταση του αριθμού από το 00 στον άξονα, άρα δεν είναι ποτέ αρνητική: ∣−7∣=7|-7| = 7, ∣7∣=7|7| = 7, ∣0∣=0|0| = 0.

Για την πρόσθεση και τον πολλαπλασιασμό ισχύουν οι ιδιότητες που χρησιμοποιείς κάθε μέρα, συχνά χωρίς να τις ονομάζεις:

ΙδιότηταΠρόσθεσηΠολλαπλασιασμός
αντιμεταθετικήα+β=β+α\alpha + \beta = \beta + \alphaαβ=βα\alpha\beta = \beta\alpha
προσεταιριστικήα+(β+γ)=(α+β)+γ\alpha + (\beta + \gamma) = (\alpha + \beta) + \gammaα(βγ)=(αβ)γ\alpha(\beta\gamma) = (\alpha\beta)\gamma
ουδέτερο στοιχείοα+0=α\alpha + 0 = \alphaα⋅1=α\alpha \cdot 1 = \alpha
αντίθετος, αντίστροφοςα+(−α)=0\alpha + (-\alpha) = 0α⋅1α=1\alpha \cdot \frac{1}{\alpha} = 1, αν α≠0\alpha \neq 0
επιμεριστικήα(β+γ)=αβ+αγ\alpha(\beta + \gamma) = \alpha\beta + \alpha\gamma

Η αφαίρεση είναι πρόσθεση του αντιθέτου (α−β=α+(−β)\alpha - \beta = \alpha + (-\beta)) και η διαίρεση πολλαπλασιασμός με τον αντίστροφο. Γι' αυτό δεν έχουν δικές τους ιδιότητες: το 5−35 - 3 δεν είναι ίσο με το 3−53 - 5.

Δυνάμεις με ακέραιο εκθέτη

Για φυσικό ν≥2\nu \geq 2, η δύναμη αν\alpha^\nu είναι γινόμενο ν\nu παραγόντων ίσων με α\alpha. Ορίζουμε ακόμη, για α≠0\alpha \neq 0:

α1=αα0=1α−ν=1αν\alpha^1 = \alpha \qquad \alpha^0 = 1 \qquad \alpha^{-\nu} = \frac{1}{\alpha^\nu}

Ο αρνητικός εκθέτης δεν κάνει τον αριθμό αρνητικό. Τον αντιστρέφει: 2−3=123=182^{-3} = \frac{1}{2^3} = \frac{1}{8} και (23)−2=(32)2=94\left(\frac{2}{3}\right)^{-2} = \left(\frac{3}{2}\right)^2 = \frac{9}{4}.

Οι ιδιότητες ισχύουν για κάθε ακέραιο εκθέτη, όταν οι δυνάμεις ορίζονται:

ΚανόναςΠαράδειγμα
αμ⋅αν=αμ+ν\alpha^\mu \cdot \alpha^\nu = \alpha^{\mu + \nu}x5⋅x−2=x3x^5 \cdot x^{-2} = x^3
αμ:αν=αμ−ν\alpha^\mu : \alpha^\nu = \alpha^{\mu - \nu}32:35=3−33^2 : 3^5 = 3^{-3}
(αμ)ν=αμν(\alpha^\mu)^\nu = \alpha^{\mu\nu}(x−2)3=x−6(x^{-2})^3 = x^{-6}
(αβ)ν=ανβν(\alpha\beta)^\nu = \alpha^\nu \beta^\nu(2x)3=8x3(2x)^3 = 8x^3
(αβ)ν=ανβν\left(\frac{\alpha}{\beta}\right)^\nu = \frac{\alpha^\nu}{\beta^\nu}(x3)2=x29\left(\frac{x}{3}\right)^2 = \frac{x^2}{9}

Και η σειρά των πράξεων: πρώτα οι παρενθέσεις, μετά οι δυνάμεις, μετά πολλαπλασιασμοί και διαιρέσεις από αριστερά προς τα δεξιά, τέλος προσθέσεις και αφαιρέσεις.

Η τετραγωνική ρίζα

Για x≥0x \geq 0, η x\sqrt{x} είναι ο μη αρνητικός αριθμός που, στο τετράγωνο, δίνει xx. Έτσι 25=5\sqrt{25} = 5 και όχι −5-5, αν και (−5)2=25(-5)^2 = 25 επίσης. Αρνητικός αριθμός δεν έχει τετραγωνική ρίζα, γιατί κανένα τετράγωνο δεν είναι αρνητικό.

Από τον ορισμό βγαίνουν δύο σχέσεις που μοιάζουν, αλλά δεν είναι ίδιες:

(α)2=αx2=∣x∣\left(\sqrt{\alpha}\right)^2 = \alpha \qquad\qquad \sqrt{x^2} = |x|

Η πρώτη θέλει α≥0\alpha \geq 0, για να έχει νόημα η ρίζα. Η δεύτερη ισχύει για κάθε xx.

Η δεύτερη είναι αυτή που έδειξε το πείραμα πάνω: (−4)2=16=4=∣−4∣\sqrt{(-4)^2} = \sqrt{16} = 4 = |-4|, όχι −4-4.

Για α,β≥0\alpha, \beta \geq 0 (και β≠0\beta \neq 0 στο πηλίκο) ισχύουν:

α⋅β=αβαβ=αβ\sqrt{\alpha} \cdot \sqrt{\beta} = \sqrt{\alpha\beta} \qquad\qquad \frac{\sqrt{\alpha}}{\sqrt{\beta}} = \sqrt{\frac{\alpha}{\beta}}

Η απόδειξη είναι μια γραμμή: τα αβ\sqrt{\alpha}\sqrt{\beta} και αβ\sqrt{\alpha\beta} είναι και τα δύο μη αρνητικά και έχουν το ίδιο τετράγωνο, το αβ\alpha\beta. Άρα είναι ίσα.

Για την πρόσθεση δεν υπάρχει τέτοια ιδιότητα: 16+9=4+3=7\sqrt{16} + \sqrt{9} = 4 + 3 = 7, ενώ 16+9=25=5\sqrt{16 + 9} = \sqrt{25} = 5.

Ρίζες που απλοποιούνται

Η ιδιότητα του γινομένου διαβάζεται και ανάποδα. Αν μέσα στη ρίζα κρύβεται ένα τέλειο τετράγωνο, βγαίνει έξω:

20=4⋅5=4⋅5=25\sqrt{20} = \sqrt{4 \cdot 5} = \sqrt{4} \cdot \sqrt{5} = 2\sqrt{5}

Γενικά α2β=αβ\sqrt{\alpha^2 \beta} = \alpha\sqrt{\beta} για α,β≥0\alpha, \beta \geq 0. Μετά από αυτό, ρίζες με το ίδιο υπόρριζο προστίθενται σαν όμοιοι όροι: 35+25=553\sqrt{5} + 2\sqrt{5} = 5\sqrt{5}, όπως 3x+2x=5x3x + 2x = 5x.

Ένα κλάσμα με ρίζα στον παρονομαστή, όπως το 63\frac{6}{\sqrt{3}}, γράφεται με ρητό παρονομαστή αν πολλαπλασιάσεις αριθμητή και παρονομαστή με την ίδια ρίζα:

63=6⋅33⋅3=633=23\frac{6}{\sqrt{3}} = \frac{6 \cdot \sqrt{3}}{\sqrt{3} \cdot \sqrt{3}} = \frac{6\sqrt{3}}{3} = 2\sqrt{3}

Το κλάσμα δεν αλλάζει τιμή, γιατί πολλαπλασιάστηκε με 33=1\frac{\sqrt{3}}{\sqrt{3}} = 1. Αλλάζει μορφή, και η νέα μορφή συγκρίνεται και προστίθεται πολύ ευκολότερα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Υπολόγισε: A = (−3)² − 2·(−2)³ + 4⁰ − 2⁻¹·6

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Αν x²y = 5, πόσο κάνει η A = x³·(xy)²·x⁻¹;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Απλοποίησε: √50 − √18 + √8

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Γράψε με ρητό παρονομαστή και απλοποίησε: 15/√5 − √45

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πόσο είναι το −42-4^2;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Υπολόγισε: (−2)3+3−1⋅6−50(-2)^3 + 3^{-1} \cdot 6 - 5^0

Τα κατάφερες;

  • Να κάνεις πράξεις με πραγματικούς αριθμούς και δυνάμεις με τη σωστή σειρά, χωρίς λάθη προσήμου.
  • Να χρησιμοποιείς δυνάμεις με μηδενικό και αρνητικό εκθέτη και τις ιδιότητές τους.
  • Να ξέρεις ότι √(x²) = |x| και να απλοποιείς ρίζες με τις ιδιότητες γινομένου και πηλίκου.
  • Να γράφεις ένα κλάσμα με ρίζα στον παρονομαστή ως ισοδύναμο με ρητό παρονομαστή.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;