Ζήτηση, προσφορά και τιμή ισορροπίας
Δύο καμπύλες και το σημείο όπου συναντιούνται.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να διατυπώνεις τον νόμο της ζήτησης και τον νόμο της προσφοράς, με την προϋπόθεση «όλα τα άλλα σταθερά».
- Να βρίσκεις την τιμή και την ποσότητα ισορροπίας από έναν πίνακα ζήτησης και προσφοράς.
- Να εξηγείς τι γίνεται όταν η τιμή είναι πάνω ή κάτω από την ισορροπία: πλεόνασμα ή έλλειμμα.
- Να προβλέπεις προς τα πού κινείται η τιμή όταν αλλάζει η ζήτηση ή η προσφορά, με το παράδειγμα του ελαιολάδου.
Γιατί ακρίβυνε το λάδι;
Ανάμεσα στο 2021 και στο 2024, η τιμή του ελαιολάδου στα ράφια των ελληνικών καταστημάτων υπερδιπλασιάστηκε: ανέβηκε περίπου 20% το 2022, 30% το 2023 και 41% το 2024. Το 2025 έπεσε περίπου 29% (Eurostat, εναρμονισμένος δείκτης τιμών καταναλωτή, ελαιόλαδο, Ελλάδα). Κανένας νόμος δεν όρισε αυτές τις τιμές. Τις διαμόρφωσε η αγορά, μέσα από δύο δυνάμεις: τη ζήτηση και την προσφορά.
Η ζήτηση
Ζήτηση ενός αγαθού είναι οι ποσότητες που οι αγοραστές θέλουν και μπορούν να αγοράσουν, σε κάθε τιμή. Και τα δύο χρειάζονται: αν θέλεις ένα ποδήλατο αλλά δεν έχεις χρήματα, δεν είσαι μέρος της ζήτησης.
Ο νόμος της ζήτησης λέει: όταν η τιμή ενός αγαθού ανεβαίνει, η ζητούμενη ποσότητα μειώνεται, και όταν η τιμή πέφτει, αυξάνεται, με όλους τους άλλους παράγοντες σταθερούς. Το λογικό είναι απλό: όταν κάτι ακριβαίνει, κάποιοι αγοράζουν λιγότερο, κάποιοι στρέφονται σε άλλο αγαθό (π.χ. σε σπορέλαιο αντί για ελαιόλαδο), κάποιοι δεν μπορούν πια να το αγοράσουν.
Η ζήτηση όμως δεν εξαρτάται μόνο από την τιμή. Αλλάζει, σε κάθε τιμή, όταν αλλάζουν:
- το εισόδημα των αγοραστών (με περισσότερα χρήματα αγοράζουν συνήθως περισσότερο),
- οι προτιμήσεις τους (μια μόδα, μια έρευνα για τη διατροφή),
- οι τιμές άλλων αγαθών (αν ακριβύνει το βούτυρο, κάποιοι στρέφονται στο λάδι),
- ο αριθμός των αγοραστών (το καλοκαίρι με τους τουρίστες, ένα νησί έχει πολύ περισσότερους).
Η προσφορά
Προσφορά ενός αγαθού είναι οι ποσότητες που οι πωλητές θέλουν και μπορούν να πουλήσουν, σε κάθε τιμή.
Ο νόμος της προσφοράς λέει: όταν η τιμή ανεβαίνει, η προσφερόμενη ποσότητα αυξάνεται, με όλους τους άλλους παράγοντες σταθερούς. Με υψηλότερη τιμή, οι παραγωγοί έχουν λόγο να παράγουν περισσότερο, και μπαίνουν στην αγορά και άλλοι.
Η προσφορά αλλάζει, σε κάθε τιμή, όταν αλλάζουν:
- το κόστος παραγωγής (ακριβότερα λιπάσματα ή καύσιμα σημαίνουν μικρότερη προσφορά),
- η τεχνολογία (μια καλύτερη μηχανή μεγαλώνει την προσφορά),
- ο καιρός, για τα αγροτικά προϊόντα (μια ξηρασία την κόβει).
Η τιμή ισορροπίας
Βάλε τη ζήτηση και την προσφορά στον ίδιο πίνακα. Σε μια τοπική αγορά φράουλας (φανταστικοί αριθμοί):
| Τιμή (€ το κιλό) | Ζητούμενη ποσότητα (κιλά) | Προσφερόμενη ποσότητα (κιλά) |
|---|---|---|
| 1 | 100 | 20 |
| 2 | 80 | 40 |
| 3 | 60 | 60 |
| 4 | 40 | 80 |
| 5 | 20 | 100 |
Σε μία μόνο τιμή, τα 3 €, όσα θέλουν να αγοράσουν οι αγοραστές είναι ακριβώς όσα θέλουν να πουλήσουν οι πωλητές: 60 κιλά. Αυτή είναι η τιμή ισορροπίας, και τα 60 κιλά η ποσότητα ισορροπίας.
Τι γίνεται σε άλλη τιμή;
- Πάνω από την ισορροπία, π.χ. 4 €: οι πωλητές φέρνουν 80 κιλά, οι αγοραστές παίρνουν 40. Μένουν 40 κιλά απούλητα: πλεόνασμα (ή περίσσεια προσφοράς). Για να μη σαπίσουν οι φράουλες, οι πωλητές κατεβάζουν την τιμή.
- Κάτω από την ισορροπία, π.χ. 2 €: οι αγοραστές θέλουν 80 κιλά, βρίσκουν μόνο 40. Λείπουν 40 κιλά: έλλειμμα (ή υπερβάλλουσα ζήτηση). Όσοι δεν βρίσκουν είναι πρόθυμοι να πληρώσουν περισσότερο, και η τιμή ανεβαίνει.
Και στις δύο περιπτώσεις η τιμή κινείται προς την ισορροπία. Γι' αυτό λέγεται ισορροπία: εκεί δεν υπάρχει πια λόγος να αλλάξει.
Δοκίμασέ το στο διάγραμμα. Η τιμή είναι στον κάθετο άξονα, η ποσότητα στον οριζόντιο. Η καμπύλη ζήτησης κατεβαίνει (νόμος της ζήτησης), η καμπύλη προσφοράς ανεβαίνει (νόμος της προσφοράς), και η ισορροπία είναι εκεί που τέμνονται.
Όταν μετακινείται μια καμπύλη
Τώρα μπορείς να εξηγήσεις το λάδι. Από το 2022 ως το 2024, ξηρασίες και καύσωνες στην Ισπανία, τον μεγαλύτερο παραγωγό ελαιολάδου στον κόσμο, και σε άλλες χώρες της Μεσογείου έκοψαν πολύ τις σοδειές. Λιγότερο λάδι σε κάθε τιμή σημαίνει ότι η προσφορά μειώθηκε: η καμπύλη μετακινήθηκε αριστερά. Στην παλιά τιμή υπήρχε έλλειμμα, και η τιμή ανέβηκε ώσπου να βρεθεί νέα ισορροπία, ψηλότερα. Όταν οι σοδειές του 2024–25 ήταν καλύτερες, η προσφορά μεγάλωσε ξανά και η τιμή έπεσε.
| Τι αλλάζει | Η καμπύλη | Τιμή ισορροπίας | Ποσότητα ισορροπίας |
|---|---|---|---|
| Αυξάνεται η ζήτηση (π.χ. εισόδημα, μόδα) | ζήτηση δεξιά | ανεβαίνει | αυξάνεται |
| Μειώνεται η ζήτηση | ζήτηση αριστερά | πέφτει | μειώνεται |
| Αυξάνεται η προσφορά (π.χ. καλή σοδειά, νέα μηχανή) | προσφορά δεξιά | πέφτει | αυξάνεται |
| Μειώνεται η προσφορά (π.χ. ξηρασία, ακριβά καύσιμα) | προσφορά αριστερά | ανεβαίνει | μειώνεται |
Ας το κάνουμε μαζί
Παράδειγμα 1
Σε μια σχολική εκδήλωση (φανταστικοί αριθμοί) πουλιούνται κουλουράκια. Σε τιμή 0,50 € ζητούνται 120 και προσφέρονται 40, σε 1 € ζητούνται 90 και προσφέρονται 60, σε 1,50 € ζητούνται 70 και προσφέρονται 70, σε 2 € ζητούνται 50 και προσφέρονται 90. Βρες την ισορροπία, και τι γίνεται στο 1 € και στα 2 €.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να διατυπώνεις τον νόμο της ζήτησης και τον νόμο της προσφοράς, με την προϋπόθεση «όλα τα άλλα σταθερά».
- Να βρίσκεις την τιμή και την ποσότητα ισορροπίας από έναν πίνακα ζήτησης και προσφοράς.
- Να εξηγείς τι γίνεται όταν η τιμή είναι πάνω ή κάτω από την ισορροπία: πλεόνασμα ή έλλειμμα.
- Να προβλέπεις προς τα πού κινείται η τιμή όταν αλλάζει η ζήτηση ή η προσφορά, με το παράδειγμα του ελαιολάδου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.