Άνθρωπος, κοινωνία, πολιτισμός

«Ή θηρίο ή θεός»

Στο πρώτο βιβλίο των Πολιτικών (1253a) ο Αριστοτέλης γράφει ότι ο άνθρωπος είναι «φύσει πολιτικόν ζῷον»: από τη φύση του ζει σε κοινότητα, στην πόλη. Και προσθέτει, σε δική μας απόδοση: όποιος δεν μπορεί να ζήσει μαζί με άλλους, ή δεν τους χρειάζεται επειδή αρκεί στον εαυτό του, δεν είναι μέρος της πόλης· είναι ή θηρίο ή θεός.

Η κοινωνιολογία, η επιστήμη που μελετά τις κοινωνίες, συμφωνεί με μια διαφορά. Ο Αριστοτέλης μιλούσε για τη φύση. Ο σύγχρονος κοινωνιολόγος τονίζει κάτι ακόμα: ο άνθρωπος γεννιέται λιγότερο έτοιμος από κάθε άλλο ζώο. Δεν ξέρει να μιλά, να μαγειρεύει, να συμπεριφέρεται. Όλα αυτά τα μαθαίνει από τους άλλους. Χωρίς κοινωνία δεν επιβιώνει, και δεν γίνεται αυτό που λέμε άνθρωπος.

Τι είναι κοινωνία

Κοινωνία είναι ένα σύνολο ανθρώπων που ζουν σε ορισμένο χώρο, έχουν διαρκείς σχέσεις και εξαρτώνται ο ένας από τον άλλον, μοιράζονται κανόνες, θεσμούς και πολιτισμό, και αναπαράγονται από γενιά σε γενιά.

Τέσσερις άνθρωποι που περιμένουν στην ίδια στάση λεωφορείου δεν είναι κοινωνία. Βρίσκονται απλώς στο ίδιο σημείο. Κι όμως, ακόμα κι εκεί ακολουθούν κανόνες που δεν τους έγραψε κανείς: στέκονται σε απόσταση, δεν κοιτάζουν επίμονα ο ένας τον άλλον, μπαίνουν με τη σειρά. Τους κανόνες αυτούς τους έφεραν μαζί τους από την κοινωνία στην οποία μεγάλωσαν.

Η αλληλεξάρτηση μεγαλώνει όσο μια κοινωνία γίνεται πιο σύνθετη. Ένας αγρότης του 1900 έφτιαχνε μόνος του ένα μεγάλο μέρος από όσα χρειαζόταν. Ένας κάτοικος πόλης σήμερα δεν φτιάχνει σχεδόν τίποτα από όσα τρώει, φοράει ή χρησιμοποιεί.

Ο πολιτισμός με την κοινωνιολογική έννοια

Στην καθημερινή γλώσσα «πολιτισμός» σημαίνει συχνά τέχνη, μουσεία, «καλούς τρόπους». Στην κοινωνιολογία η λέξη είναι πολύ πλατύτερη. Ο Βρετανός ανθρωπολόγος Έντουαρντ Τάιλορ την όρισε το 1871, σε ελεύθερη απόδοση, ως το σύνθετο σύνολο από γνώσεις, πεποιθήσεις, τέχνη, ηθική, δίκαιο, έθιμα και κάθε άλλη ικανότητα και συνήθεια που αποκτά ο άνθρωπος ως μέλος της κοινωνίας.

Δύο πράγματα κρατάμε από τον ορισμό: ο πολιτισμός μαθαίνεται (δεν κληρονομείται με τα γονίδια) και μοιράζεται (δεν είναι ιδιοκτησία ενός). Με αυτή την έννοια κάθε κοινωνία έχει πολιτισμό, και δεν υπάρχουν «απολίτιστοι» λαοί.

Τα δύο δεν ζουν χωριστά. Ένα κινητό τηλέφωνο είναι υλικό αντικείμενο· οι κανόνες για το πότε είναι αγένεια να το κοιτάς είναι άυλος πολιτισμός.

Υλικός ή άυλος πολιτισμός;

Κάθε κάρτα είναι ένα στοιχείο πολιτισμού. Είναι κάτι που φτιάχτηκε και αγγίζεται, ή ιδέα, κανόνας, σύμβολο;

Πού ανήκει;

Ο κανόνας «δεν διακόπτουμε όποιον μιλά»

ΥλικόςΆυλος

0 / 8

Οι πολιτισμοί διαφέρουν

Κάθε κοινωνία λύνει τα ίδια προβλήματα (τι τρώμε, πώς χαιρετάμε, πώς γιορτάζουμε, πώς θάβουμε τους νεκρούς) με δικό της τρόπο. Στην ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση μιλιούνται 24 επίσημες γλώσσες, και οι διαφορές στο φαγητό, στις γιορτές ή στο ωράριο της ημέρας είναι μεγάλες: στη Βόρεια Ευρώπη το βραδινό τρώγεται συχνά πριν από τις 7, στην Ελλάδα και στην Ισπανία πολύ αργότερα.

Απέναντι σε αυτές τις διαφορές υπάρχουν δύο στάσεις:

• Εθνοκεντρισμός: κρίνεις τους άλλους πολιτισμούς με μέτρο τον δικό σου, και τον δικό σου τον θεωρείς αυτονόητα ανώτερο. Τον όρο τον καθιέρωσε ο Αμερικανός κοινωνιολόγος Γουίλιαμ Σάμνερ το 1906.
• Πολιτισμικός σχετικισμός: προσπαθείς να καταλάβεις μια πρακτική μέσα από τον πολιτισμό στον οποίο ανήκει, πριν την κρίνεις.

Ατομική και κοινωνική συμπεριφορά

Ο Γερμανός κοινωνιολόγος Μαξ Βέμπερ (1864–1920) έβαλε ένα κριτήριο για το πότε μια πράξη είναι κοινωνική: όταν αυτός που πράττει λαμβάνει υπόψη του τη συμπεριφορά άλλων και προσανατολίζεται σε αυτήν. Το παράδειγμά του, σε ελεύθερη απόδοση: όταν αρχίζει να βρέχει και πολλοί άνθρωποι στον δρόμο ανοίγουν ταυτόχρονα ομπρέλα, αυτό δεν είναι κοινωνική πράξη. Ο καθένας αντιδρά στη βροχή, όχι στους άλλους.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Τα περισσότερα που κάνουμε σε μια μέρα είναι κοινωνική συμπεριφορά: να μιλάμε, να ψωνίζουμε, να ντυνόμαστε, να γράφουμε ένα μήνυμα. Ακόμα και η πράξη που μοιάζει ατομική, όπως το τι θα φάμε, είναι γεμάτη πολιτισμό: κανείς δεν αποφασίζει μόνος του ότι το σαλιγκάρι ή το χταπόδι είναι φαγητό.