Η αιθανόλη

Ένα μόριο, πολλές δουλειές

Το αντισηπτικό που βάζεις σε ένα γδάρσιμο, το μπλε οινόπνευμα του γκαζιζέρ, ένα μέρος της βενζίνης στο πρατήριο, και το κρασί ή η μπίρα: όλα αυτά περιέχουν την ίδια ουσία, την αιθανόλη. Στην καθημερινή γλώσσα τη λέμε οινόπνευμα ή απλώς αλκοόλ.

Σε αυτό το μάθημα θα δεις τι είναι χημικά, πώς φτιάχνεται, και τι κάνει όταν μπαίνει στο σώμα.

Τι είναι η αιθανόλη

Ο τύπος της είναι $\text{CH}_3\text{CH}_2\text{OH}$, ή πιο σύντομα $\text{C}_2\text{H}_5\text{OH}$.

Μοιάζει με το αιθάνιο, $\text{CH}_3\text{CH}_3$, με μία διαφορά: στη θέση ενός υδρογόνου υπάρχει η ομάδα $-\text{OH}$, το υδροξύλιο. Όλες οι ενώσεις που έχουν υδροξύλιο δεμένο σε αλυσίδα ανθράκων λέγονται αλκοόλες, και το όνομά τους τελειώνει σε -όλη: μεθανόλη, αιθανόλη, προπανόλη.

Αυτή η μικρή ομάδα αλλάζει τα πάντα. Το αιθάνιο είναι αέριο που δεν ανακατεύεται με το νερό. Η αιθανόλη είναι υγρό που βράζει στους $78\ ^\circ\text{C}$ και αναμειγνύεται με το νερό σε οποιαδήποτε αναλογία. Είναι άχρωμη, με χαρακτηριστική οσμή, ελαφρύτερη από το νερό (πυκνότητα περίπου $0{,}79\ \text{g/mL}$), και καίγεται με γαλάζια φλόγα.

Η άκρη της αλυσίδας αποφασίζει

Η αρχή του μορίου μένει ίδια. Άλλαξε ό,τι κρέμεται στην άκρη και δες πώς από ένα αέριο καύσιμο φτάνεις στο οινόπνευμα και μετά στο ξίδι.

Τι υπάρχει στην άκρη

Χωρίς χαρακτηριστική ομάδαΥδροξύλιο (−OH)Καρβοξύλιο

CH₃−CH₃

Κατάληξη-άνιο

ΠαράδειγμαΑιθάνιο

ΤύποςCH₃CH₃

Υδρογονάνθρακας. Αέριο, δεν αναμειγνύεται με το νερό, καίγεται. Συστατικό του φυσικού αερίου.

Πώς φτιάχνεται: η αλκοολική ζύμωση

Στο μάθημα για τις αντιδράσεις της καθημερινής ζωής είδες τη ζύμωση. Η αλκοολική ζύμωση είναι η πιο παλιά χημική βιομηχανία του ανθρώπου: οι ζυμομύκητες (μαγιά), χωρίς οξυγόνο, μετατρέπουν τη γλυκόζη των φρούτων ή των δημητριακών σε αιθανόλη και διοξείδιο του άνθρακα. Οι ζυμομύκητες δίνουν τα ένζυμα της αντίδρασης, αλλά δεν γράφονται στην εξίσωση:

$$\text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6 \rightarrow 2\,\text{C}_2\text{H}_5\text{OH} + 2\,\text{CO}_2$$

Το $\text{CO}_2$ είναι οι φυσαλίδες που βλέπεις στον μούστο που «βράζει», και αυτό που φουσκώνει τη ζύμη του ψωμιού (εκεί η αιθανόλη εξατμίζεται στον φούρνο).

Η ζύμωση σταματά όταν η αιθανόλη φτάσει περίπου στο $15\%$, γιατί σε τόσο αλκοόλ οι ίδιοι οι ζυμομύκητες πεθαίνουν. Για πιο δυνατά ποτά χρειάζεται απόσταξη: η αιθανόλη βράζει στους $78\ ^\circ\text{C}$, πριν από το νερό, οπότε οι πρώτοι ατμοί είναι πλουσιότεροι σε αλκοόλ.

Οι αλκοολικοί βαθμοί

Ο αλκοολικός βαθμός ενός ποτού είναι τα mL αιθανόλης σε $100$ mL ποτού. Στην ετικέτα γράφεται π.χ. «$5\%\ \text{vol}$».

Τι κάνει η αιθανόλη στον οργανισμό

Η αιθανόλη απορροφάται γρήγορα από το στομάχι και το έντερο, περνά στο αίμα και φτάνει σε όλο το σώμα, και στον εγκέφαλο. Εκεί δρα ως κατασταλτικό του νευρικού συστήματος: επιβραδύνει τα αντανακλαστικά, θολώνει την κρίση, χαλάει τον συντονισμό των κινήσεων. Σε μεγάλη ποσότητα σε λίγο χρόνο μπορεί να προκαλέσει εμετό, απώλεια των αισθήσεων και αλκοολική δηλητηρίαση, που μπορεί να είναι θανατηφόρα.

Το ήπαρ (συκώτι) διασπά την αιθανόλη με αργό, σταθερό ρυθμό. Με τα χρόνια, η συχνή κατανάλωση βλάπτει το ήπαρ (μέχρι και κίρρωση), την καρδιά και το νευρικό σύστημα, και μπορεί να οδηγήσει σε εξάρτηση.

Τι λένε οι επίσημοι φορείς:

• Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (Ευρωπαϊκό Γραφείο, 2023) δηλώνει ότι δεν υπάρχει ασφαλής ποσότητα αλκοόλ για την υγεία. Η αιθανόλη είναι ταξινομημένη από τον Διεθνή Οργανισμό Έρευνας για τον Καρκίνο στην Ομάδα 1 των καρκινογόνων, μαζί με τον καπνό και τον αμίαντο, και συνδέεται με τουλάχιστον επτά είδη καρκίνου.
• Σύμφωνα με την έκθεση του ΠΟΥ του $2024$, με στοιχεία του $2019$, περίπου $2{,}6$ εκατομμύρια θάνατοι τον χρόνο στον κόσμο οφείλονται στο αλκοόλ, περίπου το $4{,}7\%$ όλων των θανάτων, από ασθένειες, τροχαία και βία.
• Ο εγκέφαλος των εφήβων αναπτύσσεται ακόμα, και γι' αυτό είναι πιο ευάλωτος στις βλάβες από το αλκοόλ.

Ο νόμος στην Ελλάδα. Απαγορεύεται η πώληση, η προσφορά και η διάθεση αλκοολούχων ποτών σε ανηλίκους, δηλαδή σε όσους είναι κάτω των $18$, καθώς και η κατανάλωσή τους από ανηλίκους σε δημόσιους χώρους (ν. 3730/2008, όπως τροποποιήθηκε με τον ν. 5216/2025, που έκανε την παραβίαση ποινικό αδίκημα). Για τους οδηγούς, το όριο αλκοόλ στο αίμα είναι $0{,}5$ g ανά λίτρο, και για τους νέους οδηγούς, τους μοτοσικλετιστές και τους επαγγελματίες οδηγούς $0{,}2$ g ανά λίτρο.

Η αιθανόλη ως καύσιμο

Η αιθανόλη καίγεται καθαρά, δίνοντας διοξείδιο του άνθρακα και νερό. Η βιοαιθανόλη, από τη ζύμωση φυτών όπως το ζαχαροκάλαμο και το καλαμπόκι, αναμειγνύεται με τη βενζίνη σε πολλές χώρες.

Ισοστάθμισε την καύση της αιθανόλης

Ξεκίνα από τον άνθρακα, μετά το υδρογόνο, και άφησε το οξυγόνο για το τέλος, αφού υπάρχει και μέσα στην αιθανόλη.

▲▼1C₂H₅OH+▲▼1O₂→▲▼1CO₂+▲▼1H₂O

Στοιχείο	Αντιδρώντα	Προϊόντα
Ζωντανή ενημέρωση
C	2	1✗
H	6	2✗
O	3	3✓

Δεν ισοσταθμίζεται ακόμα

Ας το κάνουμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση