Υδατάνθρακες, πρωτεΐνες, λίπη
Οι οργανικές ενώσεις της τροφής μας: από τι αποτελούνται και τι κάνουν στον οργανισμό.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να κατατάσσεις τους υδατάνθρακες σε μονοσακχαρίτες, δισακχαρίτες και πολυσακχαρίτες, με παραδείγματα.
- Να περιγράφεις τις πρωτεΐνες ως αλυσίδες αμινοξέων και να αναφέρεις τι κάνουν στον οργανισμό.
- Να ξεχωρίζεις λίπη και έλαια και να εξηγείς τη βιολογική τους αξία.
- Να υπολογίζεις την ενέργεια ενός τροφίμου από την ετικέτα του.
Η τροφή είναι καύσιμο, και υλικό
Η φράση «το αυτοκίνητο τρώει πολλή βενζίνη» λέει κάτι αληθινό. Οι υδρογονάνθρακες της βενζίνης είναι αποθήκες ενέργειας, και ο κινητήρας τους καίει. Ο οργανισμός σου κάνει κάτι παρόμοιο με την τροφή: «καίει» αργά και ελεγχόμενα τις οργανικές ενώσεις της, μέσα στα κύτταρα.
Η τροφή όμως δεν είναι μόνο καύσιμο. Από τα ίδια μόρια χτίζονται οι μύες, το δέρμα, τα ένζυμα και τα αντισώματα.
Ότι πρόκειται για οργανικές ενώσεις φαίνεται με ένα πείραμα επίδειξης. Λίγες σταγόνες πυκνού θειικού οξέος, που αφαιρεί το νερό, πάνω σε ζάχαρη: η ζάχαρη μαυρίζει, φουσκώνει και γίνεται κάτι σαν κάρβουνο. Αυτό που μένει είναι άνθρακας.
Θρεπτικά συστατικά
Θρεπτικά συστατικά είναι οι ουσίες της τροφής που χρειάζεται ο οργανισμός για να αναπτυχθεί και να συντηρηθεί. Κάνουν τρεις δουλειές: δίνουν ενέργεια, δίνουν πρώτες ύλες για τους ιστούς, και ρυθμίζουν τις αντιδράσεις των κυττάρων.
- Μακροθρεπτικά, που δίνουν ενέργεια: οι υδατάνθρακες, οι πρωτεΐνες και τα λίπη.
- Μικροθρεπτικά, που δεν δίνουν ενέργεια αλλά χωρίς αυτά ο οργανισμός δεν λειτουργεί: οι βιταμίνες και τα ανόργανα άλατα.
Η ενέργεια της τροφής μετριέται σε μεγάλες θερμίδες, kcal, όπως γράφουν οι ετικέτες: kcal kJ.

Υδατάνθρακες
Οι υδατάνθρακες περιέχουν άνθρακα, υδρογόνο και οξυγόνο. Το όνομα βγαίνει από το «ύδωρ» και τον «άνθρακα», γιατί σε πολλούς από αυτούς υδρογόνο και οξυγόνο είναι σε αναλογία προς , όπως στο νερό. Είναι η πιο διαδεδομένη κατηγορία θρεπτικών ουσιών και η κύρια πηγή ενέργειας.
Τους φτιάχνουν τα φυτά με τη φωτοσύνθεση: με την ενέργεια του φωτός ενώνουν διοξείδιο του άνθρακα και νερό σε γλυκόζη, και η ενέργεια του ήλιου μένει αποθηκευμένη στους χημικούς δεσμούς της.
Οι υδατάνθρακες χωρίζονται σε κατηγορίες ανάλογα με το πόσα μικρά μόρια σακχάρου έχουν ενωθεί:
| Κατηγορία | Παραδείγματα | Πού τους βρίσκεις |
|---|---|---|
| μονοσακχαρίτες, απλά σάκχαρα | γλυκόζη, φρουκτόζη ( και οι δύο) | φρούτα, μέλι |
| δισακχαρίτες, από δύο απλά σάκχαρα | σακχαρόζη (η ζάχαρη), λακτόζη | ζαχαροκάλαμο και τεύτλα, γάλα |
| πολυσακχαρίτες, από χιλιάδες μόρια γλυκόζης | άμυλο, γλυκογόνο, κυτταρίνη | πατάτα, ψωμί, ρύζι· ήπαρ και μύες· τοιχώματα των φυτικών κυττάρων |
Όταν ενώνονται δύο απλά σάκχαρα, φεύγει ένα μόριο νερού: γλυκόζη + φρουκτόζη → σακχαρόζη + νερό. Με τον ίδιο τρόπο, χιλιάδες μόρια γλυκόζης ενώνονται σε έναν πολυσακχαρίτη.
Οι μονοσακχαρίτες και οι δισακχαρίτες είναι γλυκοί. Οι πολυσακχαρίτες όχι.
Οι τρεις πολυσακχαρίτες είναι φτιαγμένοι από την ίδια γλυκόζη, αλλά κάνουν άλλη δουλειά. Το άμυλο είναι η αποθήκη γλυκόζης των φυτών. Το γλυκογόνο είναι η αποθήκη των ζώων και του ανθρώπου, στο ήπαρ και στους μύες. Η κυτταρίνη είναι οικοδομικό υλικό: χτίζει τα τοιχώματα των φυτικών κυττάρων και είναι η πιο διαδεδομένη οργανική ένωση στη Γη. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να τη χωνέψει, αλλά ως φυτικές ίνες βοηθάει το έντερο.
Πρωτεΐνες
Το όνομα έρχεται από το «πρώτος», για τον πρωταρχικό ρόλο τους στο κύτταρο. Οι πρωτεΐνες περιέχουν πάντα άνθρακα, υδρογόνο, οξυγόνο και άζωτο, και συχνά θείο.
Είναι τεράστια μόρια, φτιαγμένα από μικρότερα, τα αμινοξέα. Κάθε αμινοξύ έχει δύο χαρακτηριστικές ομάδες:
- την καρβοξυλομάδα, ,
- την αμινομάδα, .
Στις πρωτεΐνες συμμετέχουν περίπου αμινοξέα. Δένονται σε αλυσίδες, και κάθε πρωτεΐνη έχει τη δική της, μοναδική σειρά. Όπως με τα γράμματα γράφεις κάθε λέξη, έτσι με τα αμινοξέα χτίζονται χιλιάδες διαφορετικές πρωτεΐνες. Μερικά αμινοξέα ο οργανισμός δεν μπορεί να τα φτιάξει μόνος του και πρέπει να τα πάρει από την τροφή.
Ο οργανισμός χρειάζεται πρωτεΐνες κάθε μέρα, για να:
- χτίζει και να επισκευάζει τους ιστούς, μύες, δέρμα, μαλλιά,
- φτιάχνει ένζυμα, που επιταχύνουν τις αντιδράσεις στα κύτταρα, και ορμόνες,
- φτιάχνει αντισώματα, που αντιμετωπίζουν τους εισβολείς,
- μεταφέρει ουσίες, όπως η αιμοσφαιρίνη μεταφέρει το οξυγόνο.
Ενέργεια δίνουν μόνο έμμεσα, όταν λείπουν οι άλλες πηγές ή σε πολύ έντονη άσκηση.

Λίπη και έλαια
Τα λίπη και τα έλαια ανήκουν στα λιπίδια. Χημικά είναι ενώσεις της γλυκερίνης με λιπαρά οξέα. Η διαφορά τους είναι η κατάσταση σε θερμοκρασία δωματίου:
- λίπη, όταν είναι στερεά: βούτυρο, λαρδί, το λίπος του κρέατος,
- έλαια, όταν είναι υγρά: ελαιόλαδο, ηλιέλαιο, σπορέλαια, ιχθυέλαια.
Τα περισσότερα ζωικά είναι λίπη και τα περισσότερα φυτικά είναι έλαια, αλλά υπάρχουν εξαιρέσεις, όπως το λάδι του ψαριού και το βούτυρο κακάο.
Οι λιπαρές ουσίες χρειάζονται στον οργανισμό γιατί:
- δίνουν πολλή ενέργεια, πάνω από διπλάσια ανά γραμμάριο από τις άλλες δύο κατηγορίες,
- δίνουν απαραίτητα λιπαρά οξέα, που ο οργανισμός δεν φτιάχνει μόνος του,
- μεταφέρουν τις βιταμίνες A, D, E και K, που διαλύονται μόνο σε λίπος,
- σχηματίζουν κάτω από το δέρμα στρώμα που κρατάει τη θερμότητα του σώματος.
Ο κύκλος του άνθρακα
Ο άνθρακας των τροφών δεν χάνεται. Γυρίζει σε κύκλο ανάμεσα στην ατμόσφαιρα, στα φυτά, στα ζώα και στο έδαφος:
- Τα φυτά παίρνουν από τον αέρα και με τη φωτοσύνθεση φτιάχνουν υδατάνθρακες.
- Τα ζώα τρώνε τα φυτά, και ο άνθρακας γίνεται μέρος των δικών τους ενώσεων.
- Με την αναπνοή φυτά και ζώα «καίνε» τις ενώσεις αυτές και επιστρέφουν στον αέρα.
- Όταν πεθαίνουν, οι μικροοργανισμοί τα αποσυνθέτουν και ελευθερώνουν ξανά .
Ο άνθρωπος προσθέτει στον κύκλο έναν επιπλέον δρόμο: καίει ορυκτά καύσιμα, άνθρακα που ήταν θαμμένος για εκατομμύρια χρόνια. Έτσι το του αέρα αυξάνεται πιο γρήγορα από όσο το απορροφούν τα φυτά και οι ωκεανοί.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στα 100 mL γάλακτος υπάρχουν 3,2 g πρωτεΐνες, 4,6 g υδατάνθρακες και 3,5 g λιπαρά. Πόση ενέργεια παίρνεις από ένα ποτήρι 250 mL;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ενέργεια στα mL, κατηγορία κατηγορία:
πρωτεΐνες kcal, υδατάνθρακες kcal, λιπαρά kcal.
Σύνολο στα mL: kcal.
Το ποτήρι είναι φορές τα mL:
Παρατήρηση: τα λιπαρά είναι τα λιγότερα σε γραμμάρια, αλλά δίνουν σχεδόν τη μισή ενέργεια, γιατί κάθε γραμμάριό τους δίνει kcal.
Παράδειγμα 2
Ένα άγνωστο λευκό στερεό, όταν καεί, δίνει μεταξύ άλλων και ενώσεις του αζώτου. Σε ποια από τις τρεις κατηγορίες μπορεί να ανήκει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οι υδατάνθρακες έχουν μόνο C, H, O. Αποκλείονται.
Τα λίπη και τα έλαια έχουν επίσης μόνο C, H, O. Αποκλείονται κι αυτά.
Από τις τρεις, μόνο οι πρωτεΐνες περιέχουν πάντα άζωτο, στην αμινομάδα των αμινοξέων τους.
Άρα από τις τρεις κατηγορίες, είναι πρωτεΐνη, ή κάποιο από τα αμινοξέα της.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιοι είναι οι τρεις πολυσακχαρίτες της ενότητας, και από ποιο απλό σάκχαρο φτιάχνονται;
Τα κατάφερες;
- Να κατατάσσεις τους υδατάνθρακες σε μονοσακχαρίτες, δισακχαρίτες και πολυσακχαρίτες, με παραδείγματα.
- Να περιγράφεις τις πρωτεΐνες ως αλυσίδες αμινοξέων και να αναφέρεις τι κάνουν στον οργανισμό.
- Να ξεχωρίζεις λίπη και έλαια και να εξηγείς τη βιολογική τους αξία.
- Να υπολογίζεις την ενέργεια ενός τροφίμου από την ετικέτα του.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.