Ο άνθρακας: διαμάντι, γραφίτης, κάρβουνο
Ένα στοιχείο σε πολύ διαφορετικές μορφές, από τους φυσικούς γαιάνθρακες ως τον ενεργό άνθρακα.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς το διαμάντι και ο γραφίτης, από το ίδιο στοιχείο, έχουν τόσο διαφορετικές ιδιότητες.
- Να διακρίνεις τους φυσικούς από τους τεχνητούς άνθρακες και να ξέρεις πώς σχηματίζονται.
- Να συνδέεις κάθε μορφή του άνθρακα με τη χρήση της.
Το ίδιο στοιχείο, δύο κόσμοι
Η μύτη του μολυβιού σου είναι μαλακή, γκρίζα και αφήνει σημάδι στο χαρτί. Ένα διαμάντι είναι διάφανο, λαμπερό, και το σκληρότερο φυσικό υλικό που ξέρουμε: χαράζει το γυαλί.
Κι όμως, και τα δύο είναι φτιαγμένα από ένα και μόνο στοιχείο: τον άνθρακα. Αν κάψεις ένα διαμάντι σε καθαρό οξυγόνο, που χρειάζεται πολύ υψηλή θερμοκρασία, δεν μένει τίποτα· βγαίνει μόνο διοξείδιο του άνθρακα, ακριβώς όπως από τον γραφίτη.
Οι διαφορετικές μορφές του ίδιου στοιχείου λέγονται αλλοτροπικές μορφές. Τι κάνει τη διαφορά; Όχι τα άτομα, αλλά ο τρόπος που δένονται μεταξύ τους.
Διαμάντι και γραφίτης
Από την ενότητα των υδρογονανθράκων ξέρεις ότι ο άνθρακας σχηματίζει τέσσερις δεσμούς και δένεται εύκολα με τον εαυτό του. Στις καθαρές του μορφές δένεται μόνο με άλλα άτομα άνθρακα.
Στο διαμάντι, κάθε άτομο είναι δεμένο με τέσσερα γειτονικά, προς όλες τις κατευθύνσεις του χώρου. Το αποτέλεσμα είναι ένα συμπαγές τρισδιάστατο πλέγμα, χωρίς κανένα αδύναμο σημείο. Γι' αυτό είναι τόσο σκληρό. Και επειδή όλα τα ηλεκτρόνια είναι «δεσμευμένα» σε δεσμούς, δεν άγει τον ηλεκτρισμό.
Στον γραφίτη, κάθε άτομο είναι δεμένο με τρία γειτονικά, σε επίπεδα φύλλα με εξάγωνα σαν κηρήθρα. Τα φύλλα είναι γερά, αλλά συγκρατούνται μεταξύ τους πολύ χαλαρά και γλιστρούν το ένα πάνω στο άλλο. Γι' αυτό ο γραφίτης είναι μαλακός και αφήνει γραμμή στο χαρτί: κάθε φορά που γράφεις, ξεκολλάς φύλλα. Το τέταρτο ηλεκτρόνιο κάθε ατόμου μένει ελεύθερο να κινείται κατά μήκος των φύλλων, και έτσι ο γραφίτης άγει τον ηλεκτρισμό, παρόλο που είναι αμέταλλο.
| Διαμάντι | Γραφίτης | |
|---|---|---|
| Δεσμοί κάθε ατόμου | , προς όλες τις κατευθύνσεις | , μέσα σε επίπεδο φύλλο |
| Σκληρότητα | Το σκληρότερο φυσικό υλικό | Μαλακός, γλιστράει |
| Ηλεκτρική αγωγιμότητα | Δεν άγει | Άγει |
| Χρήσεις | Κοσμήματα, κοπτικά εργαλεία για γυαλί και πέτρα | Μολύβια, λιπαντικό, ηλεκτρόδια |


Τον 20ό αιώνα βρέθηκαν και νέες μορφές. Το φουλερένιο (1985) είναι ένα μόριο από άτομα σε σχήμα μπάλας ποδοσφαίρου. Το γραφένιο είναι ένα μόνο φύλλο γραφίτη, πάχους ενός ατόμου· η απομόνωσή του χάρισε στους Αντρέ Γκέιμ και Κονσταντίν Νοβοσέλοφ το Νόμπελ Φυσικής του 2010.
Φυσικοί άνθρακες: φυτά θαμμένα για εκατομμύρια χρόνια
Οι φυσικοί άνθρακες (ή γαιάνθρακες) σχηματίστηκαν από φυτά που θάφτηκαν σε βάλτους, χωρίς αέρα. Κάτω από στρώματα χώματος, με πίεση και θερμότητα, έχασαν σιγά σιγά νερό και άλλα στοιχεία, και έμειναν όλο και πιο πλούσια σε άνθρακα.
Ανάλογα με το πόσο «ψήθηκαν», από τον νεότερο και φτωχότερο στον παλαιότερο και πλουσιότερο σε άνθρακα:
τύρφη → λιγνίτης → λιθάνθρακας → ανθρακίτης
Ο ανθρακίτης έχει πάνω από άνθρακα και δίνει την περισσότερη θερμότητα. Ο λιγνίτης είναι πολύ φτωχότερος και έχει πολύ νερό. Στην Ελλάδα υπάρχει άφθονος λιγνίτης, κυρίως στην περιοχή Κοζάνης–Πτολεμαΐδας και στη Μεγαλόπολη, και για δεκαετίες έδινε το μεγαλύτερο μέρος του ηλεκτρισμού της χώρας. Σήμερα οι λιγνιτικοί σταθμοί κλείνουν σταδιακά, γιατί η καύση του λιγνίτη βγάζει πολύ διοξείδιο του άνθρακα για κάθε μονάδα ενέργειας.

Τεχνητοί άνθρακες: θέρμανση χωρίς αέρα
Αν θερμάνεις ένα υλικό που περιέχει άνθρακα χωρίς αέρα, δεν καίγεται. Χάνει τα πτητικά του συστατικά, και μένει ένα στερεό πολύ πλούσιο σε άνθρακα. Έτσι φτιάχνονται οι τεχνητοί άνθρακες:
- Κοκ: από λιθάνθρακα. Χρησιμοποιείται στις υψικαμίνους, για να πάρουμε σίδηρο από τα ορυκτά του.
- Ξυλάνθρακας: από ξύλο. Είναι το κάρβουνο της ψησταριάς.
- Αιθάλη: η μαύρη καπνιά από ατελή καύση. Δίνει το μαύρο χρώμα στα ελαστικά των αυτοκινήτων και στα μελάνια.
- Ενεργός άνθρακας: άνθρακας με τεράστιο πλήθος μικροσκοπικών πόρων. Ένα μόνο γραμμάριο έχει εσωτερική επιφάνεια εκατοντάδων τετραγωνικών μέτρων, όπου «κολλάνε» (προσροφώνται) ουσίες. Χρησιμοποιείται σε φίλτρα νερού, σε μάσκες αερίων και στα νοσοκομεία σε ορισμένες δηλητηριάσεις.
Όταν ο άνθρακας καίγεται
Όλες οι μορφές του άνθρακα καίγονται. Με αρκετό οξυγόνο δίνουν διοξείδιο του άνθρακα:
Με λίγο οξυγόνο, η καύση είναι ατελής και δίνει μονοξείδιο του άνθρακα:
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα πείραμα: βάζεις σε ένα κύκλωμα με λαμπάκι πρώτα μια μύτη μολυβιού και μετά ένα διαμάντι. Τι θα δεις, και γιατί;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Με τη μύτη του μολυβιού, το λαμπάκι ανάβει, αμυδρά. Ο γραφίτης άγει.
Με το διαμάντι, το λαμπάκι μένει σβηστό.
Η εξήγηση είναι στους δεσμούς. Στον γραφίτη κάθε άτομο χρησιμοποιεί τρία από τα τέσσερα ηλεκτρόνιά του σε δεσμούς, και το τέταρτο κινείται ελεύθερα. Στο διαμάντι και τα τέσσερα είναι σε δεσμούς, οπότε δεν μένει κανένα ελεύθερο φορτίο να μεταφέρει το ρεύμα.
Το λαμπάκι ανάβει αμυδρά, και όχι δυνατά, γιατί η μύτη έχει και άργιλο, που δεν άγει.
Παράδειγμα 2
Ένα υποθετικό δείγμα ανθρακίτη έχει 90% άνθρακα και ένα δείγμα λιγνίτη, όπως βγαίνει από το ορυχείο, 30%. Πόσο άνθρακα έχουν 50 kg από το καθένα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ανθρακίτης:
Λιγνίτης:
Ο ίδιος σωρός ανθρακίτη έχει τριπλάσιο άνθρακα. Το μεγαλύτερο μέρος του λιγνίτη είναι νερό και άλλες ουσίες που δεν δίνουν ενέργεια, και γι' αυτό καίγεται κοντά στο ορυχείο: δεν συμφέρει να μεταφέρεις τόσο νερό.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος τεχνητός άνθρακας χρησιμοποιείται στις υψικαμίνους για την παραγωγή σιδήρου;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς το διαμάντι και ο γραφίτης, από το ίδιο στοιχείο, έχουν τόσο διαφορετικές ιδιότητες.
- Να διακρίνεις τους φυσικούς από τους τεχνητούς άνθρακες και να ξέρεις πώς σχηματίζονται.
- Να συνδέεις κάθε μορφή του άνθρακα με τη χρήση της.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.