Μετάβαση στο περιεχόμενο

Φυσική επιλογή

Η ιδέα του Δαρβίνου: ποικιλία, κληρονομικότητα, και ποιος αφήνει απογόνους.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ και Γ΄ Γυμνασίου, §7.1

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τα βήματα της φυσικής επιλογής: ποικιλία, κληρονομικότητα, υπερπαραγωγή, διαφορική επιβίωση και αναπαραγωγή.
  2. Να εξηγείς με τη φυσική επιλογή πραγματικά παραδείγματα, όπως τη σκοτεινή πεταλούδα και την αντοχή στα αντιβιοτικά.
  3. Να ξεχωρίζεις την εξήγηση του Δαρβίνου από συνηθισμένες παρανοήσεις, όπως ότι ο οργανισμός αλλάζει επειδή το χρειάζεται.

Η πεταλούδα που σκοτείνιασε

Στα δάση της Αγγλίας ζει μια νυχτοπεταλούδα, η Biston betularia. Τη μέρα ακουμπάει ακίνητη στους κορμούς των δέντρων. Τα περισσότερα άτομα είναι ανοιχτόχρωμα με μαύρες κουκκίδες, και πάνω στους ανοιχτόχρωμους λειχήνες των κορμών σχεδόν δεν φαίνονται.

Νυχτοπεταλούδα με ανοιχτά φτερά πάνω σε μπεζ επιφάνεια: φτερά και σώμα λευκά, πασπαλισμένα με μαύρες κουκκίδες και πιτσιλιές.
Η ανοιχτόχρωμη μορφή της Biston betularia. Φαντάσου τις λευκές και μαύρες πιτσιλιές της πάνω σε κορμό με γκριζοπράσινους λειχήνες: σχεδόν χάνεται.Φωτογραφία: Rob Farrow · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Υπάρχει όμως και μια σπάνια σκούρα μορφή, που οφείλεται σε ένα αλληλόμορφο. Στις αρχές του 19ου αιώνα σχεδόν κανείς δεν την είχε δει.

Μετά ήρθε η Βιομηχανική Επανάσταση. Ο καπνός από τα εργοστάσια με κάρβουνο σκότωσε τους λειχήνες και μαύρισε τους κορμούς γύρω από πόλεις όπως το Μάντσεστερ. Η σκούρα μορφή καταγράφηκε εκεί για πρώτη φορά γύρω στο 1848. Γύρω στο 1895, στην ίδια περιοχή, περίπου 9898 στις 100100 πεταλούδες ήταν σκούρες.

Σκούρα, σχεδόν μαύρη νυχτοπεταλούδα με ανοιχτά φτερά πάνω σε ανοιχτόχρωμο φλοιό με γκριζοπράσινους λειχήνες.
Η σκούρα μορφή του ίδιου είδους. Πάνω σε φλοιό με ανοιχτόχρωμους λειχήνες, όπως εδώ, φαίνεται αμέσως. Πάνω σε κορμό μαυρισμένο από καπνό, θα κρυβόταν αυτή καλύτερα.Φωτογραφία: Donald Hobern · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Και όταν, από τη δεκαετία του 1950, νόμοι για τον καθαρό αέρα μείωσαν τον καπνό και οι κορμοί ξαναβρήκαν το χρώμα τους, οι σκούρες πεταλούδες ξανάγιναν σπάνιες.

Καμία πεταλούδα δεν «αποφάσισε» να αλλάξει χρώμα. Τι έγινε λοιπόν;

Η ιδέα του Δαρβίνου

Ο Κάρολος Δαρβίνος (Charles Darwin) ταξίδεψε από το 1831 ως το 1836 γύρω από τον κόσμο με το πλοίο Beagle. Στα νησιά Γκαλάπαγκος, στον Ειρηνικό, πρόσεξε ότι ζώα όπως οι χελώνες και οι μιμόκιχλες διέφεραν από νησί σε νησί. Συνέλεξε και σπίνους, που στην Αγγλία ο ορνιθολόγος Τζον Γκουλντ έδειξε ότι ήταν πολλά συγγενικά είδη, με διαφορετικά ράμφη ανάλογα με την τροφή τους.

Χρειάστηκε πάνω από είκοσι χρόνια σκέψης, συλλογής στοιχείων και πειραμάτων για να διατυπώσει την εξήγησή του. Το 1858 ένας άλλος φυσιοδίφης, ο Άλφρεντ Ράσελ Γουάλας (Alfred Russel Wallace), του έστειλε ένα άρθρο με την ίδια ιδέα. Οι δύο παρουσιάστηκαν μαζί, και το 1859 ο Δαρβίνος εξέδωσε το βιβλίο Περί της καταγωγής των ειδών.

Η ιδέα λέγεται φυσική επιλογή, και στηρίζεται σε λίγες απλές παρατηρήσεις που μπορείς να ελέγξεις μόνος σου.

Η φυσική επιλογή, βήμα βήμα

  1. Ποικιλία. Τα άτομα ενός πληθυσμού δεν είναι ίδια: διαφέρουν σε μέγεθος, χρώμα, ταχύτητα, αντοχή. Μέρος αυτής της ποικιλίας έρχεται από τις μεταλλάξεις και από τους νέους συνδυασμούς αλληλόμορφων στη μείωση και τη γονιμοποίηση.
  2. Κληρονομικότητα. Πολλές από αυτές τις διαφορές κληρονομούνται από τους γονείς στους απογόνους.
  3. Υπερπαραγωγή. Κάθε είδος γεννάει πολύ περισσότερους απογόνους από όσους μπορούν να επιβιώσουν. Μια βελανιδιά ρίχνει χιλιάδες βελανίδια· ένα ψάρι γεννάει χιλιάδες αυγά. Η τροφή, ο χώρος, οι κρυψώνες δεν φτάνουν για όλους.
  4. Διαφορική επιβίωση και αναπαραγωγή. Όσα άτομα έχουν γνωρίσματα που τα βοηθούν σε αυτό το περιβάλλον επιβιώνουν συχνότερα και αφήνουν περισσότερους απογόνους.
  5. Αλλαγή του πληθυσμού. Τα ευνοϊκά γνωρίσματα γίνονται όλο και πιο συχνά από γενιά σε γενιά.

Και ο κύκλος ξαναρχίζει στην επόμενη γενιά, με έναν πληθυσμό λίγο διαφορετικό.

Μια γενιά φυσικής επιλογής

Ακολούθησε τις πεταλούδες του Μάντσεστερ γύρω από τον κύκλο. Πάτα «Το επόμενο στάδιο». Κάθε γύρος είναι μία γενιά.

Διάλεξε στάδιο

ΠοικιλίαΣτον πληθυσμό υπάρχουν ανοιχτόχρωμες και, λίγες, σκούρες πεταλούδες. Η διαφορά οφείλεται σε ένα γονίδιο.

Ο «καταλληλότερος» δεν είναι ο δυνατότερος

Συχνά ακούς τη φράση «επιβιώνει ο ισχυρότερος». Δεν είναι ακριβής. Στη Βιολογία καταλληλότερος είναι αυτός που αφήνει περισσότερους απογόνους σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον.

Μπορεί να είναι ο πιο γρήγορος, αλλά και ο πιο καλά κρυμμένος, αυτός που χρειάζεται λιγότερη τροφή, ή αυτός που αντέχει μια ξηρασία. Μια σκούρα πεταλούδα δεν είναι «καλύτερη» από μια ανοιχτόχρωμη — είναι καλύτερη πάνω σε σκούρο κορμό. Όταν το περιβάλλον αλλάξει, αλλάζει και το ποιος ευνοείται.

Μια προσαρμογή είναι ένα κληρονομούμενο γνώρισμα που βοηθά τον οργανισμό να επιβιώσει και να αναπαραχθεί στο περιβάλλον του: το χοντρό τρίχωμα της πολικής αρκούδας, τα αγκάθια του κάκτου, το ράμφος του σπίνου που σπάει σκληρούς σπόρους.

Μαύρο μικρό πουλί με κοντό, χοντρό ράμφος, όρθιο πάνω σε κοκκινωπό έδαφος με πέτρες.
Αρσενικός σπίνος του είδους Geospiza fortis, στο νησί Φλορεάνα των Γκαλάπαγκος. Κοίτα το ράμφος: κοντό και χοντρό, φτιαγμένο για να σπάει σπόρους. Είναι ένα από τα είδη που μελέτησαν οι Πίτερ και Ρόζμαρι Γκραντ.Φωτογραφία: Andrew Katsis · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Φυσική επιλογή μπροστά στα μάτια μας

Η φυσική επιλογή δεν είναι μόνο κάτι που έγινε στο μακρινό παρελθόν. Τη βλέπουμε και τη μετράμε σήμερα.

  • Οι σπίνοι του Δαρβίνου. Το 1977 μια μεγάλη ξηρασία έπληξε ένα νησάκι των Γκαλάπαγκος. Οι μικροί, μαλακοί σπόροι τελείωσαν και έμειναν μόνο μεγάλοι και σκληροί. Οι βιολόγοι Πίτερ και Ρόζμαρι Γκραντ, που μελετούσαν τους σπίνους εκεί εδώ και χρόνια, μέτρησαν ότι επιβίωσαν κυρίως όσοι είχαν μεγαλύτερα ράμφη. Στην επόμενη γενιά το μέσο ράμφος ήταν μετρήσιμα βαθύτερο — περίπου μισό χιλιοστό.
  • Αντοχή στα αντιβιοτικά. Σε έναν πληθυσμό βακτηρίων υπάρχουν, λόγω μεταλλάξεων, λίγα που αντέχουν σε ένα αντιβιοτικό. Το αντιβιοτικό σκοτώνει τα υπόλοιπα, και τα ανθεκτικά πολλαπλασιάζονται χωρίς ανταγωνισμό. Γι' αυτό η άσκοπη χρήση αντιβιοτικών — π.χ. σε ιώσεις, όπου δεν δρουν — βοηθά την εξάπλωση ανθεκτικών βακτηρίων, όπως είδες στην ενότητα για τα εμβόλια και τα αντιβιοτικά.
  • Έντομα και εντομοκτόνα. Με τον ίδιο τρόπο, κουνούπια και έντομα των καλλιεργειών αποκτούν ανθεκτικότητα στα εντομοκτόνα που χρησιμοποιούνται συχνά.

Όταν δύο πληθυσμοί του ίδιου είδους απομονωθούν, π.χ. σε διαφορετικά νησιά, η φυσική επιλογή και οι μεταλλάξεις τούς αλλάζουν ανεξάρτητα. Μετά από πάρα πολλές γενιές μπορεί να διαφέρουν τόσο, που δεν μπορούν πια να δώσουν γόνιμους απογόνους μεταξύ τους: έχουν γίνει δύο είδη. Έτσι εξηγείται η ποικιλία της ζωής που είδες στην προηγούμενη ενότητα.

Φυσική επιλογή ή παρανόηση;

Κάθε κάρτα είναι μια πρόταση για την εξέλιξη. Περιγράφει σωστά τη φυσική επιλογή, ή είναι μια συνηθισμένη παρανόηση;

Σωστή ή παρανόηση;

Οι καμηλοπαρδάλεις τέντωναν τον λαιμό τους και τα παιδιά τους γεννιόνταν με μακρύτερο λαιμό.

0 από 8

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Σε ένα πείραμα, ερευνητές άφησαν ίσο αριθμό ανοιχτόχρωμων και σκούρων πεταλούδων σε ένα καθαρό και σε ένα μαυρισμένο από καπνό δάσος, και μέτρησαν πόσες ξαναβρήκαν. Τι δείχνουν τα αποτελέσματα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Σε μια λοίμωξη υπάρχουν 1 000 000 βακτήρια, από τα οποία 10 είναι ανθεκτικά σε ένα αντιβιοτικό. Το αντιβιοτικό σκοτώνει όλα τα ευαίσθητα. Αν τα ανθεκτικά διαιρούνται κάθε 30 λεπτά, πόσα θα είναι σε 5 ώρες;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Εξήγησε με τη φυσική επιλογή γιατί οι πολικές αλεπούδες της Αρκτικής έχουν λευκό τρίχωμα τον χειμώνα.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ποια από τις παρακάτω είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να δράσει η φυσική επιλογή;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 4

Ποιος φυσιοδίφης κατέληξε στην ιδέα της φυσικής επιλογής ανεξάρτητα από τον Δαρβίνο;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τα βήματα της φυσικής επιλογής: ποικιλία, κληρονομικότητα, υπερπαραγωγή, διαφορική επιβίωση και αναπαραγωγή.
  • Να εξηγείς με τη φυσική επιλογή πραγματικά παραδείγματα, όπως τη σκοτεινή πεταλούδα και την αντοχή στα αντιβιοτικά.
  • Να ξεχωρίζεις την εξήγηση του Δαρβίνου από συνηθισμένες παρανοήσεις, όπως ότι ο οργανισμός αλλάζει επειδή το χρειάζεται.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;