Η εξέλιξη του ανθρώπου

Ένα κρανίο στη Χαλκιδική

Το $1960$, κάτοικοι της Πετράλωνας Χαλκιδικής βρήκαν σε μια σπηλιά ένα ανθρώπινο κρανίο, κολλημένο στο τοίχωμα με ασβεστολιθική κρούστα. Δεν έμοιαζε με κανέναν σημερινό άνθρωπο: χαμηλό μέτωπο, βαριά φρύδια σαν γείσο, μεγάλο πρόσωπο.

Για δεκαετίες οι επιστήμονες διαφωνούσαν για την ηλικία του. Το $2025$, μια νέα χρονολόγηση της κρούστας που σχηματίστηκε πάνω στο κρανίο έδειξε ότι είναι τουλάχιστον $277\,000$ ετών, πιθανότατα γύρω στις $300\,000$. Ανήκει σε ένα αρχαίο είδος ανθρώπου που δεν είναι ούτε το δικό μας ούτε οι Νεάντερταλ.

Πριν από λίγες εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, λοιπόν, στη Γη ζούσαν περισσότερα από ένα είδη ανθρώπων. Σήμερα έχει μείνει μόνο ένα: εμείς. Πώς φτάσαμε ως εδώ;

Ο κοινός πρόγονος

Στο μάθημα για τα τεκμήρια της εξέλιξης είδες ότι ο άνθρωπος δεν κατάγεται από τον χιμπατζή. Άνθρωπος και χιμπατζής έχουν έναν κοινό πρόγονο, που έζησε στην Αφρική πριν από περίπου $6$–$7$ εκατομμύρια χρόνια. Από εκεί και πέρα οι δύο γραμμές χώρισαν.

Η ομάδα που περιλαμβάνει τον σημερινό άνθρωπο και όλους τους εξαφανισμένους συγγενείς του που είναι πιο κοντά σε εμάς παρά στον χιμπατζή λέγεται ανθρωπίνοι (ή ομινίνοι). Το πρώτο τους γνώρισμα δεν ήταν ο μεγάλος εγκέφαλος, όπως θα περίμενε κανείς, αλλά η όρθια βάδιση στα δύο πόδια.

Οι αυστραλοπίθηκοι

Οι αυστραλοπίθηκοι έζησαν στην Ανατολική και τη Νότια Αφρική, περίπου από $4$ ως $2$ εκατομμύρια χρόνια πριν. Ο πιο γνωστός σκελετός είναι η Λούσι: ένα θηλυκό του είδους Australopithecus afarensis, ηλικίας περίπου $3{,}2$ εκατομμυρίων ετών, που βρέθηκε στην Αιθιοπία το $1974$. Σώζεται περίπου το $40\%$ του σκελετού της.

Η λεκάνη και τα πόδια της Λούσι δείχνουν ότι περπατούσε όρθια. Τα χέρια της όμως ήταν μακριά και τα δάχτυλα καμπύλα, κατάλληλα και για σκαρφάλωμα σε δέντρα. Ο εγκέφαλός της ήταν μικρός, περίπου στο μέγεθος του εγκεφάλου ενός χιμπατζή.

Στη Λαετόλι της Τανζανίας σώζονται πατημασιές σε ηφαιστειακή στάχτη, ηλικίας περίπου $3{,}6$ εκατομμυρίων ετών. Είναι ίχνη ανθρωπίνων που περπατούσαν στα δύο πόδια, με τον τρόπο που περπατάς κι εσύ.

Τα είδη Homo

Πριν από περίπου $2{,}5$ εκατομμύρια χρόνια εμφανίζονται τα πρώτα είδη του γένους Homo. Με τον χρόνο, ο εγκέφαλος μεγαλώνει, τα εργαλεία γίνονται πιο σύνθετα, και το σώμα παίρνει αναλογίες σαν τις δικές μας.

• Ο Homo habilis είναι από τα αρχαιότερα είδη Homo και συνδέεται με απλά λίθινα εργαλεία: πέτρες σπασμένες ώστε να έχουν κοφτερή ακμή.
• Ο Homo erectus, από περίπου $1{,}9$ εκατομμύρια χρόνια πριν, είχε ψηλό σώμα με μακριά πόδια, κατάλληλο για μεγάλες αποστάσεις. Έφτιαχνε συμμετρικούς λίθινους πελέκεις, και κάποια στιγμή άρχισε να χρησιμοποιεί τη φωτιά. Είναι ο πρώτος άνθρωπος που βγήκε από την Αφρική: στο Ντμανίσι της Γεωργίας βρέθηκαν κρανία ηλικίας περίπου $1{,}8$ εκατομμυρίων ετών.
• Οι Νεάντερταλ (Homo neanderthalensis) έζησαν στην Ευρώπη και τη Δυτική Ασία, από περίπου $400\,000$ ως $40\,000$ χρόνια πριν. Είχαν εγκέφαλο τόσο μεγάλο όσο ο δικός μας, έθαβαν τους νεκρούς τους και έφτιαχναν περίτεχνα εργαλεία. Δεν ήταν οι άξεστοι «σπηλαιάνθρωποι» των παλιών εικόνων.

Αυστραλοπίθηκος ή Homo sapiens;

Κάθε γνώρισμα ανήκει στο ένα από τα δύο. Σκέψου τη Λούσι και σκέψου τον εαυτό σου.

Σε ποιον ανήκει;

Πρόσωπο που προεξέχει πολύ μπροστά

ΑυστραλοπίθηκοςHomo sapiens

0 / 7

Ο Homo sapiens και η έξοδος από την Αφρική

Τα παλαιότερα γνωστά απολιθώματα του δικού μας είδους, του Homo sapiens, βρέθηκαν στο Τζεμπέλ Ιρούντ του Μαρόκου και είναι ηλικίας περίπου $300\,000$ ετών. Το είδος μας, δηλαδή, εμφανίστηκε στην Αφρική.

Μικρές ομάδες βγήκαν από την Αφρική αρκετές φορές. Η μεγάλη εξάπλωση, από την οποία κατάγονται σχεδόν όλοι οι σημερινοί άνθρωποι εκτός Αφρικής, έγινε πριν από περίπου $60\,000$ χρόνια. Μέσα σε λίγες δεκάδες χιλιάδες χρόνια, ο Homo sapiens έφτασε στην Ασία, την Αυστραλία, την Ευρώπη και τελικά στην Αμερική.

Στην Ελλάδα, στο σπήλαιο Απήδημα της Μάνης, βρέθηκε ένα κομμάτι κρανίου που, κατά μια μελέτη του $2019$, ανήκει στο είδος μας και είναι περίπου $210\,000$ ετών. Αν ισχύει, είναι από τα αρχαιότερα ίχνη του Homo sapiens έξω από την Αφρική. Άλλοι επιστήμονες όμως αμφισβητούν και την ταύτιση και τη χρονολόγηση, και η συζήτηση συνεχίζεται. Έτσι δουλεύει η επιστήμη: ένα νέο εύρημα ελέγχεται ξανά και ξανά, πριν γίνει αποδεκτό.

Τι είπε το αρχαίο DNA. Ο Σουηδός γενετιστής Σβάντε Πέμπο διάβασε το DNA των Νεάντερταλ από οστά δεκάδων χιλιάδων ετών, και γι' αυτό πήρε το Νόμπελ Ιατρικής του $2022$. Βρέθηκε ότι οι σημερινοί άνθρωποι με καταγωγή εκτός Αφρικής έχουν περίπου $1$–$4\%$ DNA των Νεάντερταλ. Άρα, όταν συναντήθηκαν, τα δύο είδη απέκτησαν κοινούς απογόνους.

Επτά εκατομμύρια χρόνια σε μια γραμμή

Πάτα κάθε σημείο για να διαβάσεις τι ξέρουμε. Πρόσεξε πόσο στριμώχνεται το δικό μας είδος στο τέλος. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

SahelanthropusΑρντιπίθηκοςΛούσιΛίθινα εργαλείαHomo erectusΈξω από την ΑφρικήHomo sapiensΗ μεγάλη εξάπλωση

Sahelanthropus · περίπου 7 εκατομμύρια χρόνια πρινΈνα κρανίο από το Τσαντ, από τους αρχαιότερους πιθανούς ανθρωπίνους. Έζησε κοντά στην εποχή του κοινού προγόνου με τον χιμπατζή.

Ας το κάνουμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση