Παραθετικά επιθέτων και επιρρημάτων

Το κείμενο: ο Σωκράτης μετράει τη σοφία του

Το μαντείο των Δελφών είχε πει ότι κανείς δεν είναι σοφότερος από τον Σωκράτη. Εκείνος δεν το πίστεψε, και πήγε να βρει κάποιον σοφότερο. Διάλεξε έναν πολιτικό με φήμη σοφού, του μίλησε, και έφυγε σκεπτικός:

πρὸς ἐμαυτὸν δ’ οὖν ἀπιὼν ἐλογιζόμην ὅτι τούτου μὲν τοῦ ἀνθρώπου ἐγὼ σοφώτερός εἰμι· κινδυνεύει μὲν γὰρ ἡμῶν οὐδέτερος οὐδὲν καλὸν κἀγαθὸν εἰδέναι, ἀλλ’ οὗτος μὲν οἴεταί τι εἰδέναι οὐκ εἰδώς, ἐγὼ δέ, ὥσπερ οὖν οὐκ οἶδα, οὐδὲ οἴομαι· ἔοικα γοῦν τούτου γε σμικρῷ τινι αὐτῷ τούτῳ σοφώτερος εἶναι, ὅτι ἃ μὴ οἶδα οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι.

Πλάτων, Ἀπολογία Σωκράτους 21d

Μετάφραση δική μας: Καθώς λοιπόν έφευγα, σκεφτόμουν μέσα μου ότι από αυτόν τον άνθρωπο εγώ είμαι σοφότερος. Γιατί μάλλον κανένας από τους δυο μας δεν ξέρει κάτι σπουδαίο· αλλά αυτός νομίζει ότι ξέρει κάτι ενώ δεν ξέρει, ενώ εγώ, όπως ακριβώς δεν ξέρω, έτσι ούτε νομίζω ότι ξέρω. Φαίνεται λοιπόν ότι είμαι πιο σοφός από αυτόν κατά κάτι μικρό, κατά τούτο ακριβώς: ότι όσα δεν ξέρω ούτε νομίζω ότι τα ξέρω.

Δύο φορές το ίδιο επίθετο, σοφώτερος, και δύο φορές μια γενική δίπλα του: τούτου τοῦ ἀνθρώπου, τούτου. Αυτό είναι το μάθημα: πώς φτιάχνεται ο βαθμός και πώς λέγεται «από ποιον».

Τρεις βαθμοί, δύο τρόποι

Όπως στα νέα ελληνικά, το επίθετο έχει θετικό, συγκριτικό και υπερθετικό βαθμό. Οι δύο τελευταίοι λέγονται παραθετικά, και σχηματίζονται με δύο τρόπους:

Τα περιφραστικά τα σχηματίζει κάθε επίθετο. Για μερικά είναι ο μόνος δρόμος: επίθετα που δηλώνουν ύλη (λίθινος), τόπο (θαλάσσιος), καταγωγή (πατρικός) ή μόνιμη κατάσταση (θνητός) δεν έχουν μονολεκτικά παραθετικά. Μια πέτρα δεν γίνεται «πιο πέτρινη».

-ότερος ή -ώτερος;

Στα νέα ελληνικά γράφουμε πάντα -ότερος: σοφότερος, νεότερος. Τα αρχαία ξεχωρίζουν, και ο κανόνας κοιτάζει την παραλήγουσα του θετικού:

Η σκέψη πίσω από τον κανόνα είναι ο ρυθμός: μετά από μακρά συλλαβή ακολουθεί βραχύ ο, μετά από βραχεία ακολουθεί μακρό ω, ώστε να μη μαζεύονται πολλές βραχείες στη σειρά.

Το δύσκολο είναι τα δίχρονα α, ι, υ, που δεν φαίνονται στη γραφή αν είναι μακρά ή βραχέα. Δύο βοήθειες:

• Βραχύ δίχρονο έχουν τα επίθετα σε -ιος, -ικος, -ιμος, -ινος, σε -ακος, -αλος, -ανος, -ατος και σε -αρος, -υρος: ἄξιος → ἀξιώτερος, δυνατός → δυνατώτερος.
• Μακρό δίχρονο έχουν λίγα, που αξίζει να τα θυμάσαι: ἰσχυρός → ἰσχυρότερος, ἀνιαρός → ἀνιαρότερος.

Τα τριτόκλιτα επίθετα της Β΄ τάξης έχουν δικές τους, πιο εύκολες καταλήξεις:

Με ο ή με ω;

Κάθε φορά εμφανίζεται ένα επίθετο στον θετικό βαθμό. Κοίτα την παραλήγουσα και διάλεξε την κατάληξη του συγκριτικού.

Ποια κατάληξη;

ἔνδοξος

-ότερος-ώτερος

0 / 11

Τα ανώμαλα: άλλη ρίζα στον συγκριτικό

Μερικά από τα πιο συχνά επίθετα αλλάζουν ρίζα, όπως στα νέα ελληνικά «καλός, καλύτερος, άριστος». Αυτά τα έξι αξίζει να τα ξέρεις απέξω:

Οι συγκριτικοί σε -ων, -ον κλίνονται όπως το σώφρων, σῶφρον: ὁ βελτίων, τοῦ βελτίονος, τὸν βελτίονα. Έχουν όμως και συνηρημένους τύπους, που στα κείμενα είναι πολύ συχνοί:

Από ποιο επίθετο;

Κάθε τύπος είναι συγκριτικός ή υπερθετικός ενός ανώμαλου επιθέτου. Βρες τον θετικό του.

Ποιος είναι ο θετικός;

μεῖζον

ἀγαθόςκακόςμέγαςπολύς

0 / 10

Τα παραθετικά των επιρρημάτων

Τα τροπικά επιρρήματα φτιάχνονται από το επίθετο, και τα παραθετικά τους από τα παραθετικά του επιθέτου:

Τα ανώμαλα ακολουθούν τα ανώμαλα επίθετα: εὖ, ἄμεινον, ἄριστα · κακῶς, χεῖρον, κάκιστα · καλῶς, κάλλιον, κάλλιστα · μάλα, μᾶλλον, μάλιστα. Από το τελευταίο έρχονται και το «μᾶλλον» και το «μάλιστα» των περιφραστικών.

Ο β΄ όρος της σύγκρισης

Όταν συγκρίνεις, χρειάζεσαι δύο όρους: ποιος είναι σοφότερος (α΄ όρος) και από ποιον (β΄ όρος). Ο β΄ όρος μπαίνει με δύο τρόπους:

1. Σε γενική, που λέγεται γενική συγκριτική: «τούτου τοῦ ἀνθρώπου ἐγὼ σοφώτερός εἰμι» (από αυτόν τον άνθρωπο).
2. Με το ἤ (= παρά), και τότε ο β΄ όρος βρίσκεται στην ίδια πτώση με τον α΄. Ο Σωκράτης λέει στους δικαστές του: «ἐάν με ἀποκτείνητε […] οὐκ ἐμὲ μείζω βλάψετε ἢ ὑμᾶς αὐτούς» (Πλάτων, Ἀπολογία 30c): αν με σκοτώσετε, δεν θα βλάψετε εμένα περισσότερο από εσάς τους ίδιους. Το ἐμέ είναι αιτιατική, και το ὑμᾶς αὐτούς μετά το ἤ είναι επίσης αιτιατική.

Ο υπερθετικός παίρνει συχνά μια γενική που δείχνει το σύνολο μέσα από το οποίο ξεχωρίζει κάτι. Λέγεται γενική διαιρετική: «οὗτος ὑμῶν, ὦ ἄνθρωποι, σοφώτατός ἐστιν» (Ἀπολογία 23b): αυτός είναι ο σοφότερος από εσάς.

Και ένα τρίτο, μικρό αλλά συχνό: πόσο είναι κάποιος ανώτερος. Αυτό το λέει μια δοτική, η δοτική του μέτρου (ή της διαφοράς): «σμικρῷ τινι σοφώτερος» = σοφότερος κατά κάτι λίγο· «πολλῷ κρείττων» = πολύ καλύτερος.

Παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση