Πνευματικά δικαιώματα και προσωπικά δεδομένα

Ό,τι δημιουργείς είναι δικό σου

Τη στιγμή που τραβάς μια φωτογραφία, γράφεις ένα ποίημα ή φτιάχνεις ένα τραγούδι, γίνεσαι ο δημιουργός του, και ο νόμος σού δίνει πνευματική ιδιοκτησία (copyright) πάνω του. Δεν χρειάζεται να το δηλώσεις πουθενά ούτε να βάλεις το σύμβολο ©. Η προστασία ξεκινά αυτόματα.

Η πνευματική ιδιοκτησία δίνει στον δημιουργό δύο ειδών δικαιώματα:

• Περιουσιακά: μόνο αυτός αποφασίζει ποιος θα αντιγράψει, θα μοιράσει, θα δημοσιεύσει ή θα αλλάξει το έργο του, και αν θα πληρωθεί γι' αυτό.
• Ηθικά: να αναφέρεται το όνομά του ως δημιουργού, και να μην παραμορφώνεται το έργο του με τρόπο που τον προσβάλλει.

Στην Ελλάδα και σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση η προστασία κρατά όσο ζει ο δημιουργός και 70 χρόνια μετά τον θάνατό του. Μετά το έργο γίνεται κοινό κτήμα (public domain) και το χρησιμοποιεί ελεύθερα ο καθένας. Γι' αυτό μπορείς να ανεβάσεις ελεύθερα μια φωτογραφία ενός πίνακα του Βαν Γκογκ, που πέθανε το 1890, αλλά όχι ένα τραγούδι που κυκλοφόρησε πέρυσι.

Creative Commons: άδειες που δίνονται από πριν

Πολλοί δημιουργοί θέλουν να χρησιμοποιηθεί το έργο τους, αλλά με όρους. Οι άδειες Creative Commons (CC) τους επιτρέπουν να πουν από πριν «μπορείς να το χρησιμοποιήσεις, αρκεί…», χωρίς να χρειάζεται να τους ρωτάει ο καθένας.

Κάθε άδεια CC φτιάχνεται από τέσσερα «τουβλάκια»:

Από τους συνδυασμούς βγαίνουν έξι άδειες, από την πιο ελεύθερη στην πιο αυστηρή:

Το SA και το ND δεν συνδυάζονται ποτέ: το SA λέει πώς μοιράζεσαι τις αλλαγές, ενώ το ND απαγορεύει τις αλλαγές.

Υπάρχει και το CC0 («CC Zero»): ο δημιουργός παραιτείται από όσα δικαιώματα μπορεί, και το έργο χρησιμοποιείται σχεδόν σαν κοινό κτήμα, χωρίς όρους. Ακόμα κι εκεί, το να γράψεις από πού το πήρες είναι καλή πρακτική.

Πώς γράφεται η αναφορά

Μια καλή αναφορά λέει τέσσερα πράγματα: Τίτλο, Δημιουργό, Πηγή, Άδεια.

«Ηλιοβασίλεμα στη Μονεμβασιά» – Ν. Παππάς, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Αν το άλλαξες, π.χ. το έκοψες ή έβαλες κείμενο πάνω του, το λες: «διασκευή από…».

Μπορώ να το χρησιμοποιήσω;

Μπορώ να το χρησιμοποιήσω;

Διάλεξε μια περίπτωση και μετά την απάντησή σου. Η εξήγηση λέει γιατί.

Η περίπτωση

Φωτογραφία CC BY σε σχολική εργασίαΦωτογραφία CC BY-NC σε μπλουζάκια που πουλάει η τάξηΕικόνα CC BY-ND, αλλά θέλεις να αλλάξεις τα χρώματα και να γράψεις από πάνωΦωτογραφία ενός πίνακα του Βαν Γκογκ, σημειωμένη ως κοινό κτήμαΈνα γνωστό τραγούδι ως μουσική σε βίντεο που ανεβάζεις δημόσιαΕικονίδιο με άδεια CC0 σε ιστοσελίδα

Τι ισχύει;

Ναι, ελεύθεραΝαι, με αναφοράΌχι χωρίς άδεια

Όχι ακριβώςΣχεδόν. Επιτρέπεται, αλλά όχι «ελεύθερα»: το BY σημαίνει ότι η αναφορά του δημιουργού είναι υποχρεωτική.

Προσωπικά δεδομένα

Προσωπικό δεδομένο είναι κάθε πληροφορία που αφορά έναν άνθρωπο που μπορεί να αναγνωριστεί: το όνομά σου, η φωτογραφία σου, η φωνή σου, η διεύθυνση και το τηλέφωνό σου, η θέση σου στον χάρτη, οι βαθμοί σου, ακόμα κι ένα ψευδώνυμο αν μπορεί να συνδεθεί μαζί σου. Κάποια είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα, όπως τα δεδομένα υγείας ή οι θρησκευτικές πεποιθήσεις, και προστατεύονται ακόμα πιο αυστηρά.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση τα προστατεύει ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων, γνωστός ως GDPR, που εφαρμόζεται από το 2018. Στην Ελλάδα την εφαρμογή του επιβλέπει η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα.

Μερικά από τα δικαιώματα που σου δίνει:

• Ενημέρωση και πρόσβαση: να μάθεις ποια δεδομένα σου κρατάει μια εταιρεία και γιατί.
• Διόρθωση: να διορθωθούν αν είναι λάθος.
• Διαγραφή («δικαίωμα στη λήθη»): να σβηστούν, σε πολλές περιπτώσεις.
• Ανάκληση της συγκατάθεσης: αν συμφώνησες σε κάτι, μπορείς να αλλάξεις γνώμη, και αυτό πρέπει να είναι τόσο εύκολο όσο ήταν να συμφωνήσεις.

Πόσο χρονών πρέπει να είσαι;

Όταν μια διαδικτυακή υπηρεσία, όπως ένα κοινωνικό δίκτυο ή μια εφαρμογή, επεξεργάζεται τα δεδομένα σου επειδή συμφώνησες, ο GDPR αφήνει κάθε χώρα να ορίσει από ποια ηλικία μπορεί ένα παιδί να συμφωνήσει μόνο του, από 13 ως 16. Στην Ελλάδα το όριο είναι τα 15 χρόνια (νόμος 4624/2019). Κάτω από τα 15, τη συγκατάθεση τη δίνει ή την εγκρίνει ο γονέας ή ο κηδεμόνας.

Αυτό είναι άλλο από το ελάχιστο όριο ηλικίας που βάζει η ίδια η εφαρμογή στους όρους χρήσης της (συχνά τα 13). Πρέπει να ισχύουν και τα δύο.

Το ψηφιακό αποτύπωμα

Ό,τι κάνεις στο διαδίκτυο αφήνει ίχνη. Όλα μαζί λέγονται ψηφιακό αποτύπωμα (digital footprint):

• ενεργό: όσα δημοσιεύεις εσύ, αναρτήσεις, σχόλια, φωτογραφίες, «μου αρέσει»·
• παθητικό: όσα καταγράφονται χωρίς να το σκεφτείς, τι έψαξες, πού βρισκόσουν, πόση ώρα είδες ένα βίντεο.

Το αποτύπωμα είναι δύσκολο να σβηστεί. Μια ανάρτηση που διέγραψες μπορεί να έχει ήδη αντιγραφεί ή να έχει τραβηχτεί στιγμιότυπο οθόνης. Πριν δημοσιεύσεις κάτι, αναρωτήσου: «Θα με πείραζε να το δει ο καθηγητής μου; Η γιαγιά μου; Εγώ σε πέντε χρόνια;»

Πρακτικά:

• Κράτα τους λογαριασμούς σου ιδιωτικούς και έλεγξε ποιος βλέπει τι.
• Μη δημοσιεύεις τη διεύθυνσή σου, το σχολείο σου μαζί με το πρόγραμμά σου, ή τη θέση σου τη στιγμή που είσαι κάπου.
• Κλείσε την πρόσβαση στην τοποθεσία για εφαρμογές που δεν τη χρειάζονται.

Λυμένα παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση