Οι ενδοκρινείς αδένες

Η καρδιά χτυπάει ακόμα

Περπατάς σε ένα σκοτεινό δρόμο και κάτι πετάγεται μπροστά σου. Είναι μια γάτα. Το καταλαβαίνεις σε μισό δευτερόλεπτο και ησυχάζεις.

Η καρδιά σου όμως συνεχίζει να χτυπάει δυνατά για λίγα λεπτά ακόμα. Τα χέρια σου τρέμουν. Αναπνέεις γρήγορα.

Ο εγκέφαλος έχει ήδη αλλάξει γνώμη. Το σώμα όχι. Κάτι κυκλοφορεί ακόμα μέσα σου και λέει «κίνδυνος» — και δεν μπορείς να το ανακαλέσεις αμέσως, όπως ένα νευρικό σήμα. Αυτό το κάτι είναι μια ορμόνη: η αδρεναλίνη.

Αδένες και ορμόνες

Αδένας είναι ένα όργανο που παράγει και εκκρίνει μια ουσία. Υπάρχουν δύο είδη:

• Οι εξωκρινείς αδένες ρίχνουν το έκκριμά τους μέσα από έναν πόρο, σε μια κοιλότητα ή έξω από το σώμα. Παραδείγματα: οι σιελογόνοι (σάλιο στο στόμα), οι ιδρωτοποιοί (ιδρώτας στο δέρμα), το ήπαρ (χολή στο έντερο).
• Οι ενδοκρινείς αδένες δεν έχουν πόρο. Ρίχνουν το έκκριμά τους κατευθείαν στο αίμα.

Το έκκριμα ενός ενδοκρινούς αδένα λέγεται ορμόνη. Είναι ένας χημικός αγγελιοφόρος: ταξιδεύει με το αίμα σε όλο το σώμα, αλλά επιδρά μόνο σε κύτταρα που έχουν τον κατάλληλο υποδοχέα γι' αυτήν — τα κύτταρα-στόχους. Σαν γράμμα που φτάνει σε όλα τα σπίτια της πόλης, αλλά ανοίγει μόνο στο σπίτι που έχει το σωστό κλειδί.

Όλοι οι ενδοκρινείς αδένες μαζί αποτελούν το ενδοκρινικό σύστημα.

Δύο τρόποι να δίνεις εντολές

Το σώμα έχει δύο συστήματα ελέγχου, και συνεργάζονται:

Γι' αυτό η καρδιά σου συνέχισε να χτυπάει γρήγορα μετά τη γάτα: η αδρεναλίνη χρειάζεται λίγα λεπτά για να διασπαστεί και να φύγει από το αίμα.

Οι κύριοι ενδοκρινείς αδένες

Η υπόφυση λέγεται συχνά «αρχηγός» του συστήματος, επειδή οι ορμόνες της ελέγχουν τον θυρεοειδή, τα επινεφρίδια και τις γονάδες. Κι αυτή όμως παίρνει εντολές από μια περιοχή του εγκεφάλου ακριβώς από πάνω της, τον υποθάλαμο. Εκεί συναντιούνται τα δύο συστήματα ελέγχου.

Το πάγκρεας είναι ιδιαίτερο: είναι και εξωκρινής αδένας (ρίχνει πεπτικά ένζυμα στο έντερο, όπως είδες στην πέψη) και ενδοκρινής. Οι ορμόνες του φτιάχνονται σε μικρές ομάδες κυττάρων σκορπισμένες μέσα του, τα νησίδια του Langerhans.

Ποιος αδένας φταίει;

Κάθε περίπτωση περιγράφει τι συμβαίνει όταν ένας αδένας δουλεύει πολύ ή λίγο. Διάλεξε τον αδένα που ταιριάζει.

Τι συμβαίνει

Κούραση, κρύο, βάρος που ανεβαίνει, αργοί ρυθμοίΥψηλή γλυκόζη στο αίμα, δίψα, πολλά ούραΈνα παιδί ψηλώνει πολύ πιο αργά από ό,τι αναμένεταιΠριν από έναν αγώνα: γρήγορη καρδιά, ξερό στόμα, «πεταλούδες» στο στομάχι

Αδένας

ΥπόφυσηΘυρεοειδήςΠάγκρεαςΕπινεφρίδια

Όχι αυτόςΗ υπόφυση ελέγχει τον θυρεοειδή, οπότε μπορεί να εμπλέκεται. Αλλά η ορμόνη που λείπει εδώ είναι η θυροξίνη.

Η γλυκόζη του αίματος: ένας θερμοστάτης

Τα κύτταρά σου, και κυρίως του εγκεφάλου, χρειάζονται συνεχώς γλυκόζη. Αν πέσει πολύ, ζαλίζεσαι και δεν συγκεντρώνεσαι. Αν μείνει ψηλά για χρόνια, καταστρέφει αγγεία, νεφρούς, μάτια.

Γι' αυτό το σώμα την κρατάει σε στενά όρια: νηστικός, ένας υγιής άνθρωπος έχει περίπου $70$ με $100$ mg γλυκόζη σε κάθε $100$ mL αίματος (οι γιατροί το γράφουν $70$–$100$ mg/dL).

Το πάγκρεας τη ρυθμίζει με δύο ορμόνες που δουλεύουν αντίθετα:

Γλυκόζη: ανεβαίνει, κατεβαίνει, επιστρέφει

Πάτα «Επόμενο» και ακολούθησε μια μέρα με γεύματα. Πρόσεξε ότι κάθε αλλαγή προκαλεί την αντίθετη διόρθωση.

Διάλεξε στάδιο

ΓεύμαΙνσουλίνηΑποθήκευσηΝηστείαΓλυκαγόνη

ΓεύμαΗ πέψη σπάει τους υδατάνθρακες σε γλυκόζη, που περνάει από το έντερο στο αίμα. Η γλυκόζη του αίματος ανεβαίνει.

Επόμενο

Αυτός ο μηχανισμός λέγεται αρνητική ανάδραση: η αλλαγή προκαλεί μια αντίδραση που την ακυρώνει. Είναι ο ίδιος τρόπος με τον οποίο ένας θερμοστάτης ανάβει το καλοριφέρ όταν κρυώνει το δωμάτιο και το σβήνει όταν ζεσταθεί. Είναι η ομοιόσταση σε δράση.

Ο σακχαρώδης διαβήτης

Όταν αυτός ο μηχανισμός χαλάσει, η γλυκόζη μένει ψηλά. Αυτό είναι ο σακχαρώδης διαβήτης, και έχει δύο κύριους τύπους:

• Τύπου 1. Το ανοσοποιητικό σύστημα καταστρέφει κατά λάθος τα κύτταρα που φτιάχνουν ινσουλίνη. Εμφανίζεται συχνά σε παιδιά και νέους. Δεν οφείλεται στη διατροφή ούτε σε κάτι που έκανε το άτομο. Αντιμετωπίζεται με ινσουλίνη, με ενέσεις ή αντλία, και μέτρηση της γλυκόζης.
• Τύπου 2. Το πάγκρεας φτιάχνει ινσουλίνη, αλλά τα κύτταρα δεν ανταποκρίνονται καλά σε αυτήν. Είναι ο πιο συχνός τύπος και συνδέεται με κληρονομικότητα, λίγη κίνηση και αυξημένο βάρος.

Και στους δύο τύπους, με σωστή παρακολούθηση από γιατρό, οι άνθρωποι ζουν ενεργή, γεμάτη ζωή — παίζουν μπάλα, ταξιδεύουν, σπουδάζουν.

Ας το κάνουμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση