Αναπαραγωγή και εφηβεία

Ένα κύτταρο που έγινε άνθρωπος

Κάθε άνθρωπος που ζει σήμερα ξεκίνησε ως ένα και μόνο κύτταρο, μικρότερο από την τελεία στο τέλος αυτής της πρότασης.

Εκείνο το κύτταρο δεν είχε ούτε καρδιά ούτε νευρώνες ούτε οστά. Είχε όμως όλες τις οδηγίες για να τα φτιάξει. Περίπου εννέα μήνες αργότερα είχε γίνει ένα μωρό με τρισεκατομμύρια κύτταρα.

Όλα τα συστήματα που μελέτησες φέτος — πεπτικό, κυκλοφορικό, νευρικό — εξυπηρετούν την επιβίωση ενός οργανισμού. Το αναπαραγωγικό σύστημα είναι το μόνο που δεν χρειάζεται για να ζήσεις εσύ. Χρειάζεται για να συνεχιστεί το είδος.

Γαμέτες: τα μισά κύτταρα

Σχεδόν όλα τα κύτταρα του σώματός σου έχουν στον πυρήνα τους 46 χρωμοσώματα, σε 23 ζεύγη. Τα χρωμοσώματα φέρουν τις γενετικές πληροφορίες· από κάθε ζεύγος, το ένα προήλθε από τη μητέρα σου και το άλλο από τον πατέρα σου.

Υπάρχει μία εξαίρεση: οι γαμέτες, τα κύτταρα της αναπαραγωγής. Έχουν μόνο 23 χρωμοσώματα — ένα από κάθε ζεύγος.

• Ο ανδρικός γαμέτης είναι το σπερματοζωάριο: μικροσκοπικό, με ένα κεφάλι που κουβαλάει τον πυρήνα και μια ουρά για να κολυμπάει. Μήκος περίπου $0{,}05$ mm.
• Ο γυναικείος γαμέτης είναι το ωάριο: σφαιρικό, ακίνητο, με αποθέματα θρεπτικών ουσιών. Διάμετρος περίπου $0{,}1$ mm — από τα μεγαλύτερα κύτταρα του σώματος, μόλις ορατό με γυμνό μάτι.

Όταν ένα σπερματοζωάριο και ένα ωάριο ενώνονται, οι πυρήνες τους συγχωνεύονται. Αυτό είναι η γονιμοποίηση, και το κύτταρο που προκύπτει λέγεται ζυγωτό:

$$23 + 23 = 46$$

Το ζυγωτό έχει ξανά τον πλήρη αριθμό χρωμοσωμάτων, με το μισό γενετικό υλικό από κάθε γονέα. Γι' αυτό μοιάζεις και στους δύο — αλλά όχι ακριβώς σε κανέναν. Τον τρόπο με τον οποίο φτιάχνονται οι γαμέτες, τη μείωση, θα τον μελετήσεις στη Γ΄ Γυμνασίου.

Το ανδρικό αναπαραγωγικό σύστημα

Γιατί οι όρχεις βρίσκονται έξω από την κοιλιά; Η παραγωγή σπερματοζωαρίων γίνεται καλύτερα σε θερμοκρασία περίπου $2$ με $3\;^\circ$C χαμηλότερη από τους $37\;^\circ$C του σώματος.

Από την εφηβεία και μετά, οι όρχεις παράγουν σπερματοζωάρια συνεχώς — εκατομμύρια κάθε μέρα.

Το γυναικείο αναπαραγωγικό σύστημα

Μια σημαντική διαφορά: ένα κορίτσι γεννιέται με όλα τα ωάρια που θα έχει ποτέ, σε ανώριμη μορφή — μερικές εκατοντάδες χιλιάδες. Από την εφηβεία, συνήθως ένα ωριμάζει και απελευθερώνεται κάθε μήνα. Αυτό λέγεται ωορρηξία.

Πού συμβαίνει;

Διάλεξε ένα γεγονός της αναπαραγωγής και μετά ένα όργανο. Θα δεις αν είναι το σωστό μέρος.

Γεγονός

Παράγονται σπερματοζωάριαΑπελευθερώνεται ένα ώριμο ωάριοΓονιμοποίησηΑναπτύσσεται το έμβρυο για εννέα μήνες

Όργανο

ΌρχειςΩοθήκηΩαγωγόςΜήτρα

Εδώ συμβαίνειΝαι. Οι όρχεις παράγουν σπερματοζωάρια συνεχώς από την εφηβεία.

Ο έμμηνος κύκλος

Κάθε μήνα, το σώμα μιας γυναίκας ετοιμάζεται για ενδεχόμενη εγκυμοσύνη. Αυτή η επανάληψη λέγεται έμμηνος κύκλος. Διαρκεί κατά μέσο όρο περίπου 28 ημέρες, αλλά ένας κύκλος από $21$ έως $35$ ημέρες θεωρείται φυσιολογικός — και στα πρώτα χρόνια μετά την εφηβεία είναι συχνά ακανόνιστος.

Τον κύκλο τον κατευθύνουν ορμόνες της υπόφυσης και των ωοθηκών.

Ο έμμηνος κύκλος σε τέσσερα στάδια

Πάτα «Επόμενο» και κάνε έναν γύρο. Οι ημέρες είναι για έναν κύκλο 28 ημερών· σε άλλους κύκλους αλλάζουν.

Διάλεξε στάδιο

Έμμηνος ρύσηΠροετοιμασίαΩορρηξίαΑναμονή

Έμμηνος ρύσηΗμέρες 1–5 περίπου. Το ενδομήτριο του προηγούμενου κύκλου αποβάλλεται μαζί με λίγο αίμα, από τον κόλπο. Η πρώτη μέρα της ρύσης μετράει ως η πρώτη μέρα του κύκλου.

Επόμενο

Αν γίνει γονιμοποίηση και το έμβρυο εμφυτευτεί, η προγεστερόνη μένει ψηλά, το ενδομήτριο δεν αποβάλλεται, και η έμμηνος ρύση σταματά για όλη την κύηση.

Γονιμοποίηση και κύηση

Τα σπερματοζωάρια, αφού εισέλθουν στον κόλπο, κολυμπούν μέσα από τη μήτρα προς τους ωαγωγούς. Από τα εκατομμύρια που ξεκινούν, μόνο λίγες εκατοντάδες φτάνουν κοντά στο ωάριο, και μόνο ένα το γονιμοποιεί. Μόλις μπει, η μεμβράνη του ωαρίου αλλάζει και δεν αφήνει να περάσει δεύτερο.

Στη συνέχεια, σε γενικές γραμμές:

1. Το ζυγωτό αρχίζει αμέσως να διαιρείται: $2$, $4$, $8$ κύτταρα… ενώ ταξιδεύει προς τη μήτρα.
2. Περίπου μία εβδομάδα μετά τη γονιμοποίηση, το έμβρυο εμφυτεύεται στο ενδομήτριο.
3. Σχηματίζεται ο πλακούντας, ένα όργανο όπου το αίμα της μητέρας και το αίμα του εμβρύου έρχονται πολύ κοντά χωρίς να αναμειγνύονται. Από εκεί περνούν οξυγόνο και θρεπτικές ουσίες προς το έμβρυο, και διοξείδιο του άνθρακα και άχρηστες ουσίες προς τη μητέρα.
4. Ο ομφάλιος λώρος συνδέει το έμβρυο με τον πλακούντα. Ο αφαλός σου είναι το σημάδι του.
5. Μέχρι τον τρίτο μήνα έχουν σχηματιστεί όλα τα κύρια όργανα. Τους υπόλοιπους μήνες το έμβρυο κυρίως μεγαλώνει και ωριμάζει.
6. Η κύηση διαρκεί περίπου 40 εβδομάδες, μετρημένες από την πρώτη μέρα της τελευταίας ρύσης. Στον τοκετό, οι μύες της μήτρας συστέλλονται και το μωρό γεννιέται από τον κόλπο — ή, όταν χρειάζεται, με καισαρική τομή.

Εφηβεία

Η εφηβεία είναι η περίοδος όπου το σώμα ωριμάζει και γίνεται ικανό για αναπαραγωγή. Ξεκινά όταν ο υποθάλαμος και η υπόφυση — θυμήσου τους ενδοκρινείς αδένες — στέλνουν σήμα στους όρχεις ή στις ωοθήκες να αρχίσουν να παράγουν ορμόνες.

Συνήθως αρχίζει κάπου ανάμεσα στα $8$ και $13$ χρόνια στα κορίτσια και στα $9$ και $14$ στα αγόρια, και διαρκεί μερικά χρόνια.

Η εφηβεία δεν αλλάζει μόνο το σώμα. Ο εγκέφαλος συνεχίζει να «αναδιοργανώνεται» μέχρι τα είκοσι και κάτι χρόνια — ιδιαίτερα οι περιοχές του φλοιού που σχετίζονται με τον προγραμματισμό και τον έλεγχο των παρορμήσεων.

Ας το κάνουμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση