Η τεχνολογία στην ιστορία
Από το εργαλείο από πέτρα στον ατμό και στο τσιπ: εφευρέσεις που άλλαξαν τη ζωή.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να τοποθετείς σε σειρά μεγάλους σταθμούς της τεχνολογίας, από τα πρώτα εργαλεία από πέτρα ως το τσιπ και τον Παγκόσμιο Ιστό.
- Να εξηγείς πώς μια εφεύρεση άλλαξε τη ζωή, την εργασία και την οικονομία των ανθρώπων.
- Να αναγνωρίζεις ότι κάθε τεχνολογία έχει και παρενέργειες: στο περιβάλλον, στην εργασία, στην υγεία.
- Να συγκρίνεις δύο λύσεις της ίδιας ανάγκης από διαφορετικές εποχές με πραγματικά στοιχεία.
Μια πέτρα που κόβει
Το 2015 μια ομάδα αρχαιολόγων δημοσίευσε στο περιοδικό Nature μια ανακάλυψη από τη Λομέκουι της Κένυας: πέτρες που κάποιος είχε χτυπήσει επίτηδες για να βγάλει κοφτερές φλούδες. Ήταν περίπου 3,3 εκατομμυρίων ετών, παλαιότερες από το ίδιο το γένος Homo. Τα πρώτα εργαλεία είναι λοιπόν πιο παλιά από τους ανθρώπους όπως τους ξέρουμε.
Από εκείνη την πέτρα ως το κινητό στην τσέπη σου η τεχνολογία δεν προχώρησε με σταθερό βήμα. Για εκατομμύρια χρόνια άλλαζε ελάχιστα. Τα τελευταία 250 χρόνια άλλαξε περισσότερο απ' ό,τι σε όλη την προηγούμενη ιστορία.
Οι μεγάλοι σταθμοί
| Εποχή | Τι άλλαξε | Τι έγινε δυνατό |
|---|---|---|
| Εργαλεία από πέτρα, φωτιά | κόβω, σπάω, ζεσταίνομαι, μαγειρεύω | κυνήγι, επιβίωση στο κρύο |
| Γεωργία και μέταλλα | καλλιέργεια, ζώα, χαλκός, ορείχαλκος, σίδηρος | μόνιμα χωριά, πόλεις, εμπόριο |
| Αρχαίοι μηχανικοί | τροχός, υδραγωγεία, γρανάζια, μοχλοί | μεγάλα έργα, μέτρηση του χρόνου και του ουρανού |
| Τυπογραφία | κινητά στοιχεία | φτηνό βιβλίο, διάδοση της γνώσης |
| Βιομηχανική επανάσταση | ατμομηχανή, εργοστάσιο, σιδηρόδρομος | μαζική παραγωγή, πόλεις με εργοστάσια |
| Ηλεκτρισμός και μεταφορές | λάμπα, μοτέρ, αυτοκίνητο, αεροπλάνο | φως τη νύχτα, γρήγορα ταξίδια |
| Ψηφιακή εποχή | τρανζίστορ, τσιπ, υπολογιστής, διαδίκτυο | πληροφορία παντού και αμέσως |
Η Ελλάδα έχει τη δική της θέση σε αυτή την ιστορία. Το Ευπαλίνειο όρυγμα στη Σάμο, ένα τούνελ υδραγωγείου μήκους m, σκάφτηκε τον 6ο αιώνα π.Χ. από τις δύο άκρες ταυτόχρονα, και τα δύο συνεργεία συναντήθηκαν σχεδόν στη μέση. Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων, από τα τέλη του 2ου αιώνα π.Χ., έχει περίπου 30 ορατά χάλκινα γρανάζια και υπολόγιζε τις θέσεις του Ήλιου και της Σελήνης και τις εκλείψεις.


Η τεχνολογία αλλάζει την κοινωνία
Μια εφεύρεση δεν αλλάζει μόνο το αντικείμενο. Αλλάζει τον τρόπο που ζουν οι άνθρωποι.
- Η τυπογραφία έκανε το βιβλίο φτηνό. Περισσότεροι έμαθαν να διαβάζουν, και οι ιδέες ταξίδευαν πιο γρήγορα από ποτέ.
- Η ατμομηχανή έβγαλε την παραγωγή από το σπίτι και το εργαστήρι και την έβαλε στο εργοστάσιο. Οι άνθρωποι μετακόμισαν από τα χωριά στις πόλεις.
- Ο ηλεκτρικός φωτισμός έκανε τη νύχτα χρήσιμη: δουλειά, διάβασμα, βάρδιες.
- Το κινητό έκανε την επικοινωνία στιγμιαία, αλλά έφερε και νέα προβλήματα, από τα ηλεκτρονικά απόβλητα ως τον χρόνο μπροστά στην οθόνη.
Και η κοινωνία αλλάζει την τεχνολογία. Μια ανάγκη ή ένας νόμος σπρώχνει την εφεύρεση: η ανάγκη να αντλείται νερό από τα ορυχεία έφερε τις πρώτες ατμομηχανές, και οι κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ενέργεια έβγαλαν σιγά σιγά από την αγορά τις λάμπες πυρακτώσεως.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Μια λάμπα πυρακτώσεως 60 W και μια λάμπα LED 9 W δίνουν περίπου το ίδιο φως. Αν ανάβουν 4 ώρες τη μέρα για έναν χρόνο, πόση ενέργεια ξοδεύει η καθεμιά, και πόσο λιγότερη ξοδεύει η LED;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ώρες λειτουργίας τον χρόνο: ώρες.
Πυρακτώσεως: Wh, δηλαδή περίπου kWh.
LED: Wh, δηλαδή περίπου kWh.
Η LED ξοδεύει της ενέργειας, δηλαδή περίπου 85% λιγότερη. Ταιριάζει με το «τουλάχιστον 75% λιγότερη» που δίνει το Υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ. Η διαφορά πήγαινε σε θερμότητα: τη χαμένη έξοδο της παλιάς λάμπας.
Παράδειγμα 2
Αξιολόγησε την τυπογραφία με τις τρεις ερωτήσεις της βασικής ιδέας.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ανάγκη: αντίγραφα κειμένων. Πριν, κάθε βιβλίο το αντέγραφε με το χέρι ένας γραφέας, για μήνες. Τα βιβλία ήταν σπάνια και ακριβά, για λίγους.
Κόστος: μεγάλη αρχική επένδυση σε πρέσα και μεταλλικά στοιχεία. Μετά όμως κάθε επιπλέον αντίτυπο κόστιζε ελάχιστα: το κόστος μοιράζεται σε πολλά αντίτυπα.
Παρενέργειες: οι γραφείς έχασαν τη δουλειά τους. Μαζί με τη γνώση διαδίδονταν πιο εύκολα και φήμες ή ψέματα — ένα πρόβλημα που ξαναβλέπουμε σήμερα με το διαδίκτυο.
Το έργο σου: η βιογραφία ενός αντικειμένου
Διάλεξε μια ανάγκη που έχεις κάθε μέρα: φως, γραφή, μεταφορά νερού, μέτρηση του χρόνου, ακρόαση μουσικής. Βρες πέντε σταθμούς της, από τον πιο παλιό στον πιο καινούριο (για το φως: δαδί, λυχνάρι, κερί, λάμπα πυρακτώσεως, LED). Φτιάξε μια χρονογραμμή σε μια λωρίδα χαρτονιού, με μια μικρή ζωγραφιά και μία πρόταση για τον καθένα: τι άλλαξε σε σχέση με τον προηγούμενο, και τι νέο πρόβλημα έφερε. Γράψε κάτω από κάθε ημερομηνία πού τη βρήκες.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια χρονιά πήρε ο Τζέιμς Βατ δίπλωμα για τη βελτιωμένη ατμομηχανή του;
Τα κατάφερες;
- Να τοποθετείς σε σειρά μεγάλους σταθμούς της τεχνολογίας, από τα πρώτα εργαλεία από πέτρα ως το τσιπ και τον Παγκόσμιο Ιστό.
- Να εξηγείς πώς μια εφεύρεση άλλαξε τη ζωή, την εργασία και την οικονομία των ανθρώπων.
- Να αναγνωρίζεις ότι κάθε τεχνολογία έχει και παρενέργειες: στο περιβάλλον, στην εργασία, στην υγεία.
- Να συγκρίνεις δύο λύσεις της ίδιας ανάγκης από διαφορετικές εποχές με πραγματικά στοιχεία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.