Παράλληλες και κάθετες ευθείες
Ένα αίτημα, και όλες οι γωνίες που προκύπτουν από αυτό.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Α΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις εντός εναλλάξ και εντός εκτός επί τα αυτά γωνίες σε τέμνουσα.
- Να εξηγείς ποιες σχέσεις γωνιών χρειάζονται την παραλληλία και ποιες όχι.
- Να αποδεικνύεις ότι δύο ευθείες είναι παράλληλες, χρησιμοποιώντας το αντίστροφο κριτήριο.
Ένα αίτημα, και όλα όσα ακολουθούν
Δύο ευθείες του ίδιου επιπέδου λέγονται παράλληλες όταν δεν έχουν κανένα κοινό σημείο, όσο κι αν προεκταθούν. Γράφουμε .
Κάθετες είναι όταν τέμνονται σχηματίζοντας ορθή γωνία. Γράφουμε .
Το αίτημα της παραλληλίας λέει: από σημείο εκτός ευθείας περνάει μία μόνο παράλληλη προς αυτήν.
Δεν αποδεικνύεται. Το δεχόμαστε — και από αυτό κρέμεται όλη η γεωμετρία που ακολουθεί.
Η τέμνουσα και οι οκτώ γωνίες
Μια τρίτη ευθεία που κόβει δύο άλλες λέγεται τέμνουσα. Σχηματίζονται οκτώ γωνίες, τέσσερις σε κάθε τομή.
Τα ονόματα
Με τέμνουσα που κόβει δύο παράλληλες:
- εντός εναλλάξ — εκατέρωθεν της τέμνουσας, ανάμεσα στις παράλληλες: ίσες
- εντός εκτός και επί τα αυτά — ίδια πλευρά της τέμνουσας, μία μέσα μία έξω: ίσες
- εντός και επί τα αυτά — ίδια πλευρά, και οι δύο ανάμεσα: παραπληρωματικές ()
Το αντίστροφο: πώς αποδεικνύεις παραλληλία
Ως τώρα: αν είναι παράλληλες, τότε οι γωνίες είναι ίσες.
Ισχύει και ανάποδα — και αυτό είναι που το κάνει εργαλείο:
Αν μια τέμνουσα σχηματίζει ίσες εντός εναλλάξ γωνίες, τότε οι δύο ευθείες είναι παράλληλες.
Το ίδιο συμπέρασμα βγαίνει αν οι εντός εκτός και επί τα αυτά είναι ίσες, ή αν οι εντός και επί τα αυτά είναι παραπληρωματικές: κάθε μία από τις τρεις συνθήκες φέρνει τις άλλες δύο.
Έτσι η παραλληλία παύει να είναι κάτι που «φαίνεται» στο σχήμα και γίνεται κάτι που αποδεικνύεται με μέτρηση γωνιών.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δύο παράλληλες τέμνονται από ευθεία. Μία γωνία είναι 118°. Βρες την εντός εναλλάξ και την εντός και επί τα αυτά.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η εντός εναλλάξ είναι ίση με τη δοσμένη.
Η εντός και επί τα αυτά είναι παραπληρωματική της.
Επαλήθευση με άλλον δρόμο: στη δεύτερη τομή, η εντός εναλλάξ () και η εντός και επί τα αυτά είναι εφεξής, και οι άλλες πλευρές τους σχηματίζουν ευθεία. Άρα αθροίζουν , και . Συμφωνεί.
Ο πρακτικός κανόνας: σε τέμνουσα δύο παραλλήλων υπάρχουν μόνο δύο διαφορετικά μεγέθη γωνίας — εδώ και — και αθροίζουν σε .
Κάθε μία από τις οκτώ γωνίες είναι η μία ή η άλλη. Αυτό μόνο του λύνει τις περισσότερες ασκήσεις.
Παράδειγμα 2
Μια τέμνουσα σχηματίζει με δύο ευθείες εντός εναλλάξ γωνίες 3x + 10 και 5x − 30. Για ποιο x είναι παράλληλες;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οι ευθείες είναι παράλληλες ακριβώς όταν οι εντός εναλλάξ γίνουν ίσες. Αυτό είναι το αντίστροφο κριτήριο.
Ελέγχω και τις δύο γωνίες:
και . Ίσες.
Πρόσεξε τι έγινε εδώ. Δεν μας δόθηκε ότι οι ευθείες είναι παράλληλες — μας ζητήθηκε να βρούμε πότε γίνονται.
Για κάθε άλλο οι ευθείες τέμνονται κάπου. Μόνο για δεν συναντιούνται ποτέ.
Παράδειγμα 3
Οι ε₁ ∥ ε₂ και το Μ βρίσκεται ανάμεσά τους. Από το Μ φέρνεις τμήμα ΜΑ ως την ε₁ και τμήμα ΜΒ ως την ε₂, και τα δύο προς τα δεξιά. Το ΜΑ σχηματίζει με την ε₁ γωνία 35° και το ΜΒ με την ε₂ γωνία 50°, και οι δύο ανοιχτές προς τα αριστερά, προς το Μ. Πόση είναι η γωνία ΑΜΒ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το σχήμα μοιάζει με μύτη βέλους που δείχνει αριστερά, με κορυφή το . Καμία από τις δοσμένες γωνίες δεν βρίσκεται στο , οπότε χρειάζομαι μια ευθεία που να τις φέρει εκεί.
Από το φέρνω την ευθεία παράλληλη στην . Υπάρχει, και είναι μία μόνο, από το αίτημα της παραλληλίας. Αφού και , ισχύει και .
Η κόβει τη γωνία σε δύο κομμάτια.
Πάνω: οι τέμνονται από την , και το πάνω κομμάτι είναι εντός εναλλάξ με τη γωνία στο . Άρα είναι .
Κάτω: οι τέμνονται από την , και με τον ίδιο τρόπο το κάτω κομμάτι είναι .
Γιατί δούλεψε: η παραλληλία επιτρέπει να μετακινήσεις μια γωνία από τη μια ευθεία στην άλλη χωρίς να αλλάξει. Η βοηθητική παράλληλη τις μάζεψε στο .
Με την ίδια ιδέα αποδεικνύεται ότι το άθροισμα των γωνιών κάθε τριγώνου είναι — κάτι που θα δεις στην επόμενη ενότητα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Δύο παράλληλες τέμνονται από ευθεία. Μια γωνία είναι . Πόσο είναι η εντός εκτός και επί τα αυτά της;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις εντός εναλλάξ και εντός εκτός επί τα αυτά γωνίες σε τέμνουσα.
- Να εξηγείς ποιες σχέσεις γωνιών χρειάζονται την παραλληλία και ποιες όχι.
- Να αποδεικνύεις ότι δύο ευθείες είναι παράλληλες, χρησιμοποιώντας το αντίστροφο κριτήριο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.