Φυσικοί αριθμοί και διαιρετότητα
ΜΚΔ, ΕΚΠ και πρώτοι αριθμοί — τα δομικά υλικά.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Α΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να κρίνεις αν ένας αριθμός διαιρείται με το 2, 3, 4, 5, 9 ή 10 χωρίς να κάνεις τη διαίρεση.
- Να αναλύεις έναν αριθμό σε γινόμενο πρώτων παραγόντων.
- Να βρίσκεις ΜΚΔ και ΕΚΠ και να ξέρεις ποιο από τα δύο χρειάζεσαι σε ένα πρόβλημα.
Μοιράζεται ή δεν μοιράζεται;
Έχεις καραμέλες και παιδιά. Βγαίνει ίσα;
Θα μπορούσες να κάνεις τη διαίρεση. Αλλά για κάποιους αριθμούς υπάρχει τρόπος να το δεις κοιτάζοντας, χωρίς πράξη.
Λέμε ότι ο διαιρείται με τον όταν η διαίρεση δίνει υπόλοιπο . Το ίδιο πράγμα, από την άλλη μεριά: ο είναι διαιρέτης του , και ο είναι πολλαπλάσιο του .
Γιατί δουλεύουν τα κριτήρια
Δεν είναι κόλπα. Καθένα διαβάζει κάτι συγκεκριμένο από τον αριθμό.
Για το 2, 5 και 10 φταίει το ότι το διαιρείται και με τα τρία. Κάθε αριθμός σπάει σε «δεκάδες συν μονάδες»:
Το είναι πολλαπλάσιο του , άρα διαιρείται με και με . Ό,τι αποφασίσει λοιπόν η διαιρετότητα εξαρτάται μόνο από το τελευταίο ψηφίο.
Για το 4 η ίδια ιδέα, με το στη θέση του : το διαιρείται με , άρα και αρκεί να κοιτάξεις το . Το δεν διαιρείται με , άρα ούτε το .
Για το 3 και το 9 η αιτία είναι ότι το διαιρεί το , το , κάθε τέτοιον αριθμό:
Τα δύο πρώτα κομμάτια διαιρούνται σίγουρα με . Μένει το — το άθροισμα των ψηφίων. Γι' αυτό αρκεί να το κοιτάξεις.
Πρώτοι: οι αριθμοί που δεν σπάνε
Κάθε φυσικός αριθμός μεγαλύτερος από το έχει τουλάχιστον δύο διαιρέτες: το και τον εαυτό του.
Αν δεν έχει κανέναν άλλο, λέγεται πρώτος.
Αν έχει κι άλλους, λέγεται σύνθετος. Το φαίνεται πρώτος, αλλά .
Για να ελέγξεις αν ένας αριθμός είναι πρώτος, δοκιμάζεις να τον διαιρέσεις με τους πρώτους με τη σειρά. Σταματάς μόλις το τετράγωνο του πρώτου ξεπεράσει τον αριθμό: για το αρκεί να δοκιμάσεις ως το , γιατί . Αν υπήρχε μεγαλύτερος διαιρέτης, θα είχε για ζευγάρι έναν μικρότερο, που θα τον είχες ήδη βρει.
Ανάλυση σε πρώτους παράγοντες
Κάθε σύνθετος αριθμός γράφεται σαν γινόμενο πρώτων — και με έναν μόνο τρόπο, αν αγνοήσεις τη σειρά.
Ο τρόπος: διαιρείς διαδοχικά με τον μικρότερο πρώτο που χωράει, μέχρι να φτάσεις στο .
Αυτή η γραφή είναι το «DNA» του αριθμού. Από εκεί διαβάζεις τα πάντα — και τον ΜΚΔ και το ΕΚΠ.
ΜΚΔ και ΕΚΠ
Ο ΜΚΔ (μέγιστος κοινός διαιρέτης) είναι ο μεγαλύτερος αριθμός που διαιρεί και τους δύο.
Το ΕΚΠ (ελάχιστο κοινό πολλαπλάσιο) είναι ο μικρότερος αριθμός που διαιρείται και από τους δύο.
Από την ανάλυση σε πρώτους:
| ΜΚΔ | ΕΚΠ | |
|---|---|---|
| ποιους παράγοντες παίρνεις | τους κοινούς | όλους |
| με ποιον εκθέτη | τον μικρότερο | τον μεγαλύτερο |
Για και :
ΜΚΔ και ΕΚΠ .
Αν ο ΜΚΔ δύο αριθμών είναι , οι αριθμοί λέγονται πρώτοι μεταξύ τους: δεν έχουν κανέναν κοινό πρώτο παράγοντα, όπως το και το .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Διαιρείται το 4 716 με το 4 και με το 9;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Για το 4: κοιτάζω μόνο τα δύο τελευταία ψηφία, δηλαδή το .
, χωρίς υπόλοιπο. Άρα ναι.
Για το 9: προσθέτω τα ψηφία.
.
Το διαιρείται με . Άρα ναι, και το διαιρείται με .
Επειδή διαιρείται και με και με , και αυτοί οι δύο δεν μοιράζονται κανέναν πρώτο παράγοντα, διαιρείται και με .
Αυτό δεν θα ίσχυε για το και το : μοιράζονται το , οπότε δεν αρκεί.
Παράδειγμα 2
Ανάλυσε το 360 σε πρώτους παράγοντες.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Διαιρώ με τον μικρότερο πρώτο που χωράει, ξανά και ξανά.
, μετά .
Το είναι μονός — το δεν χωράει άλλο.
Πάω στο : , μετά .
Το είναι πρώτος: . Τελείωσα.
Παράδειγμα 3
Δύο λεωφορεία φεύγουν μαζί στις 8:00. Το ένα κάθε 12 λεπτά, το άλλο κάθε 18. Πότε ξαναφεύγουν μαζί;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
«Πότε ξανασυμπίπτουν» σημαίνει κοινό πολλαπλάσιο. Ψάχνω το ελάχιστο: ΕΚΠ.
και .
Παίρνω όλους τους παράγοντες με τον μεγαλύτερο εκθέτη: .
Κάθε λεπτά. Άρα στις 8:36.
Έλεγχος: δρομολόγια του πρώτου, του δεύτερου. Ακέραιοι και οι δύο — σωστό.
Αν το πρόβλημα ρωτούσε «σε πόσες ίσες ομάδες μπορώ να χωρίσω και άτομα», θα ήθελε ΜΚΔ, δηλαδή . Διάβασε πάντα τι ζητάει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Διαιρείται το με το ; Με το ;
Τα κατάφερες;
- Να κρίνεις αν ένας αριθμός διαιρείται με το 2, 3, 4, 5, 9 ή 10 χωρίς να κάνεις τη διαίρεση.
- Να αναλύεις έναν αριθμό σε γινόμενο πρώτων παραγόντων.
- Να βρίσκεις ΜΚΔ και ΕΚΠ και να ξέρεις ποιο από τα δύο χρειάζεσαι σε ένα πρόβλημα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.