Μετάβαση στο περιεχόμενο

Φυσικοί αριθμοί και διαιρετότητα

ΜΚΔ, ΕΚΠ και πρώτοι αριθμοί — τα δομικά υλικά.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Α΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να κρίνεις αν ένας αριθμός διαιρείται με το 2, 3, 4, 5, 9 ή 10 χωρίς να κάνεις τη διαίρεση.
  2. Να αναλύεις έναν αριθμό σε γινόμενο πρώτων παραγόντων.
  3. Να βρίσκεις ΜΚΔ και ΕΚΠ και να ξέρεις ποιο από τα δύο χρειάζεσαι σε ένα πρόβλημα.

Μοιράζεται ή δεν μοιράζεται;

Έχεις 9191 καραμέλες και 77 παιδιά. Βγαίνει ίσα;

Θα μπορούσες να κάνεις τη διαίρεση. Αλλά για κάποιους αριθμούς υπάρχει τρόπος να το δεις κοιτάζοντας, χωρίς πράξη.

Λέμε ότι ο aa διαιρείται με τον bb όταν η διαίρεση a:ba : b δίνει υπόλοιπο 00. Το ίδιο πράγμα, από την άλλη μεριά: ο bb είναι διαιρέτης του aa, και ο aa είναι πολλαπλάσιο του bb.

Κριτήρια διαιρετότητας

Άλλαξε τον αριθμό και δες ποια κριτήρια περνάνε. Κοίτα τι διαβάζει το καθένα.

342Άθροισμα ψηφίων 3 + 4 + 2 = 9Τελευταίο ψηφίο 2

  • 2ΝαιΤο τελευταίο ψηφίο είναι ζυγό
  • 3ΝαιΤο άθροισμα των ψηφίων διαιρείται με 3
  • 4ΌχιΤα δύο τελευταία ψηφία σχηματίζουν αριθμό που διαιρείται με 4
  • 5ΌχιΤο τελευταίο ψηφίο είναι 0 ή 5
  • 9ΝαιΤο άθροισμα των ψηφίων διαιρείται με 9
  • 10ΌχιΤο τελευταίο ψηφίο είναι 0

Αριθμός

Γιατί δουλεύουν τα κριτήρια

Δεν είναι κόλπα. Καθένα διαβάζει κάτι συγκεκριμένο από τον αριθμό.

Για το 2, 5 και 10 φταίει το ότι το 1010 διαιρείται και με τα τρία. Κάθε αριθμός σπάει σε «δεκάδες συν μονάδες»:

342=340+2342 = 340 + 2

Το 340340 είναι πολλαπλάσιο του 1010, άρα διαιρείται με 22 και με 55. Ό,τι αποφασίσει λοιπόν η διαιρετότητα εξαρτάται μόνο από το τελευταίο ψηφίο.

Για το 4 η ίδια ιδέα, με το 100100 στη θέση του 1010: το 100100 διαιρείται με 44, άρα 342=300+42342 = 300 + 42 και αρκεί να κοιτάξεις το 4242. Το 4242 δεν διαιρείται με 44, άρα ούτε το 342342.

Για το 3 και το 9 η αιτία είναι ότι το 99 διαιρεί το 9999, το 999999, κάθε τέτοιον αριθμό:

342=3×100+4×10+2=3×99+4×9+(3+4+2)\begin{aligned} 342 &= 3 \times 100 + 4 \times 10 + 2 \\ &= 3 \times 99 + 4 \times 9 + (3 + 4 + 2) \end{aligned}

Τα δύο πρώτα κομμάτια διαιρούνται σίγουρα με 99. Μένει το 3+4+2=93 + 4 + 2 = 9 — το άθροισμα των ψηφίων. Γι' αυτό αρκεί να το κοιτάξεις.

Πρώτοι: οι αριθμοί που δεν σπάνε

Κάθε φυσικός αριθμός μεγαλύτερος από το 11 έχει τουλάχιστον δύο διαιρέτες: το 11 και τον εαυτό του.

Αν δεν έχει κανέναν άλλο, λέγεται πρώτος.

2,  3,  5,  7,  11,  13,  17,  19,  23,  29,…2, \; 3, \; 5, \; 7, \; 11, \; 13, \; 17, \; 19, \; 23, \; 29, \ldots

Αν έχει κι άλλους, λέγεται σύνθετος. Το 9191 φαίνεται πρώτος, αλλά 91=7×1391 = 7 \times 13.

Για να ελέγξεις αν ένας αριθμός είναι πρώτος, δοκιμάζεις να τον διαιρέσεις με τους πρώτους 2,3,5,7,…2, 3, 5, 7, \ldots με τη σειρά. Σταματάς μόλις το τετράγωνο του πρώτου ξεπεράσει τον αριθμό: για το 9191 αρκεί να δοκιμάσεις ως το 77, γιατί 11×11=121>9111 \times 11 = 121 > 91. Αν υπήρχε μεγαλύτερος διαιρέτης, θα είχε για ζευγάρι έναν μικρότερο, που θα τον είχες ήδη βρει.

Ανάλυση σε πρώτους παράγοντες

Κάθε σύνθετος αριθμός γράφεται σαν γινόμενο πρώτων — και με έναν μόνο τρόπο, αν αγνοήσεις τη σειρά.

180=2×2×3×3×5=22×32×5180 = 2 \times 2 \times 3 \times 3 \times 5 = 2^2 \times 3^2 \times 5

Ο τρόπος: διαιρείς διαδοχικά με τον μικρότερο πρώτο που χωράει, μέχρι να φτάσεις στο 11.

Αυτή η γραφή είναι το «DNA» του αριθμού. Από εκεί διαβάζεις τα πάντα — και τον ΜΚΔ και το ΕΚΠ.

ΜΚΔ και ΕΚΠ

Κοινοί διαιρέτες, κοινά πολλαπλάσια

Άλλαξε τους δύο αριθμούς. Οι κοινοί διαιρέτες είναι σημειωμένοι — ο ΜΚΔ είναι ο μεγαλύτερος από αυτούς. Στα πολλαπλάσια σημειώνονται τα κοινά — το ΕΚΠ είναι το μικρότερο από αυτά.

Πρώτος αριθμός 12 — Διαιρέτες

1234612

Δεύτερος αριθμός 18 — Διαιρέτες

1236918

Πρώτος αριθμός 12 — Πολλαπλάσια

122436 (ΕΚΠ)486072

Δεύτερος αριθμός 18 — Πολλαπλάσια

1836 (ΕΚΠ)5472

ΜΚΔ6ΕΚΠ36

Πρώτος αριθμός

12

Δεύτερος αριθμός

18

Ο ΜΚΔ (μέγιστος κοινός διαιρέτης) είναι ο μεγαλύτερος αριθμός που διαιρεί και τους δύο.

Το ΕΚΠ (ελάχιστο κοινό πολλαπλάσιο) είναι ο μικρότερος αριθμός που διαιρείται και από τους δύο.

Από την ανάλυση σε πρώτους:

ΜΚΔΕΚΠ
ποιους παράγοντες παίρνειςτους κοινούςόλους
με ποιον εκθέτητον μικρότεροτον μεγαλύτερο

Για 12=22×312 = 2^2 \times 3 και 18=2×3218 = 2 \times 3^2:

ΜΚΔ =21×31=6= 2^1 \times 3^1 = 6 και ΕΚΠ =22×32=36= 2^2 \times 3^2 = 36.

Αν ο ΜΚΔ δύο αριθμών είναι 11, οι αριθμοί λέγονται πρώτοι μεταξύ τους: δεν έχουν κανέναν κοινό πρώτο παράγοντα, όπως το 88 και το 1515.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Διαιρείται το 4 716 με το 4 και με το 9;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Ανάλυσε το 360 σε πρώτους παράγοντες.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Δύο λεωφορεία φεύγουν μαζί στις 8:00. Το ένα κάθε 12 λεπτά, το άλλο κάθε 18. Πότε ξαναφεύγουν μαζί;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Διαιρείται το 5 2475\,247 με το 33;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Διαιρείται το 85268526 με το 33; Με το 99;

Τα κατάφερες;

  • Να κρίνεις αν ένας αριθμός διαιρείται με το 2, 3, 4, 5, 9 ή 10 χωρίς να κάνεις τη διαίρεση.
  • Να αναλύεις έναν αριθμό σε γινόμενο πρώτων παραγόντων.
  • Να βρίσκεις ΜΚΔ και ΕΚΠ και να ξέρεις ποιο από τα δύο χρειάζεσαι σε ένα πρόβλημα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;