Το υλικό του υπολογιστή
Επεξεργαστής, μνήμη, αποθήκευση και περιφερειακά — και ποιος κάνει τι.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις το υλικό από το λογισμικό ενός υπολογιστή.
- Να περιγράφεις τον υπολογιστή ως σύστημα εισόδου, επεξεργασίας, αποθήκευσης και εξόδου.
- Να εξηγείς τη διαφορά ανάμεσα στην κύρια μνήμη (RAM) και στις μονάδες αποθήκευσης.
- Να κατατάσσεις τα περιφερειακά σε μονάδες εισόδου, εξόδου ή και των δύο.
Ένα κουτί που κάνει τέσσερα πράγματα
Ένας υπολογιστής μπορεί να είναι ένας υπολογιστής γραφείου με πύργο και οθόνη, ένας φορητός, ένα tablet ή το κινητό στην τσέπη σου. Εξωτερικά μοιάζουν ελάχιστα. Μέσα τους όμως κάνουν ακριβώς τα ίδια τέσσερα πράγματα:
- Παίρνουν δεδομένα από τον έξω κόσμο: ένα πλήκτρο, ένα άγγιγμα, μια φωνή.
- Τα επεξεργάζονται: κάνουν υπολογισμούς και συγκρίσεις.
- Τα αποθηκεύουν, για να μη χαθούν.
- Δίνουν αποτελέσματα πίσω: μια εικόνα στην οθόνη, έναν ήχο, μια σελίδα από τον εκτυπωτή.
Αυτή η αλυσίδα λέγεται είσοδος → επεξεργασία → έξοδος, με την αποθήκευση δίπλα της. Κάθε κομμάτι του υπολογιστή που θα γνωρίσεις σε αυτή την ενότητα ανήκει σε έναν από αυτούς τους τέσσερις ρόλους.
Υλικό και λογισμικό
Ό,τι μπορείς να αγγίξεις σε έναν υπολογιστή λέγεται υλικό (hardware): ο επεξεργαστής, οι μνήμες, ο δίσκος, το πληκτρολόγιο, η οθόνη, τα καλώδια.
Τα προγράμματα που τρέχουν πάνω στο υλικό λέγονται λογισμικό (software): το λειτουργικό σύστημα, ο φυλλομετρητής, ένα παιχνίδι, ο επεξεργαστής κειμένου. Το λογισμικό δεν το αγγίζεις. Είναι οδηγίες, αποθηκευμένες ως δεδομένα.
Το ένα χωρίς το άλλο δεν κάνει τίποτα. Ένας υπολογιστής χωρίς λογισμικό είναι ένα ακριβό κουτί. Ένα πρόγραμμα χωρίς υλικό δεν έχει πού να τρέξει.
Η κεντρική μονάδα επεξεργασίας
Η κεντρική μονάδα επεξεργασίας (ΚΜΕ, ή CPU από το Central Processing Unit) είναι ο επεξεργαστής. Εκτελεί τις εντολές των προγραμμάτων εξαιρετικά γρήγορα: δισεκατομμύρια απλές πράξεις το δευτερόλεπτο.
Δύο στοιχεία περιγράφουν συνήθως έναν επεξεργαστή:
- τη συχνότητα του ρολογιού του, σε GHz (γιγαχέρτζ): πόσους κύκλους λειτουργίας κάνει κάθε δευτερόλεπτο,
- τους πυρήνες του: πόσους «μικρούς επεξεργαστές» έχει μέσα, που δουλεύουν παράλληλα.
Ο επεξεργαστής ζεσταίνεται πολύ όσο δουλεύει. Γι' αυτό έχει από πάνω του ψύκτρα και συχνά ανεμιστήρα.
Όλα τα κομμάτια συνδέονται πάνω σε μια μεγάλη πλακέτα, τη μητρική κάρτα (motherboard). Αυτή μεταφέρει τα δεδομένα από το ένα κομμάτι στο άλλο.
Μνήμη και αποθήκευση: δύο διαφορετικά πράγματα
Εδώ γίνεται το πιο συχνό μπέρδεμα. Ένας υπολογιστής έχει δύο είδη χώρου για δεδομένα, με εντελώς διαφορετικό ρόλο.
Η κύρια μνήμη (RAM)
Η RAM είναι ο «πάγκος εργασίας» του επεξεργαστή. Εκεί φορτώνονται τα προγράμματα που είναι ανοιχτά τώρα και τα δεδομένα που χρησιμοποιούν: το έγγραφο που γράφεις, η σελίδα που διαβάζεις, το παιχνίδι που παίζεις.
- Είναι πολύ γρήγορη, πολύ πιο γρήγορη από κάθε δίσκο.
- Είναι προσωρινή: όταν κόβεται το ρεύμα, σβήνεται ολόκληρη. Γι' αυτό λέγεται και πτητική.
- Είναι σχετικά μικρή, π.χ. 8 ή 16 GB σε έναν σημερινό υπολογιστή.
Υπάρχει και η ROM, μια μικρή μνήμη μόνο για ανάγνωση, που δεν σβήνεται. Κρατά το πρόγραμμα που ξεκινά τον υπολογιστή μόλις πατήσεις το κουμπί. Στους σημερινούς υπολογιστές αυτή η μνήμη είναι συνήθως ένα μικρό τσιπ μνήμης flash: ο χρήστης δεν γράφει τίποτα εκεί, αλλά ο κατασκευαστής μπορεί σπάνια να στείλει ενημέρωση.
Οι μονάδες αποθήκευσης
Οι μονάδες αποθήκευσης κρατούν τα αρχεία σου μόνιμα, και όταν ο υπολογιστής είναι σβηστός:
| Μονάδα | Πώς δουλεύει | Τι πρέπει να ξέρεις |
|---|---|---|
| Σκληρός δίσκος (HDD) | μαγνητικοί δίσκοι που γυρίζουν | φθηνός ανά GB, πιο αργός, ευαίσθητος σε χτυπήματα |
| Δίσκος SSD | μνήμη flash, χωρίς κινούμενα μέρη | πολύ πιο γρήγορος, αθόρυβος |
| Στικάκι USB, κάρτα SD | μνήμη flash | μικρά και φορητά |
| Αποθήκευση στο «νέφος» | δίσκοι σε κάποιον διακομιστή | χρειάζεται σύνδεση στο διαδίκτυο |
Τα περιφερειακά
Ό,τι συνδέεται στον υπολογιστή για να επικοινωνεί με τον έξω κόσμο λέγεται περιφερειακή μονάδα. Τα περιφερειακά χωρίζονται ανάλογα με την κατεύθυνση που ταξιδεύουν τα δεδομένα:
- Μονάδες εισόδου: στέλνουν δεδομένα προς τον υπολογιστή. Πληκτρολόγιο, ποντίκι, μικρόφωνο, κάμερα, σαρωτής.
- Μονάδες εξόδου: παίρνουν αποτελέσματα από τον υπολογιστή. Οθόνη, ηχεία, ακουστικά, εκτυπωτής, προβολέας.
- Μονάδες εισόδου και εξόδου: κάνουν και τα δύο. Η οθόνη αφής σε δείχνει εικόνα και ταυτόχρονα νιώθει το δάχτυλό σου. Ένα πολυμηχάνημα τυπώνει και σαρώνει.
Οι μονάδες αποθήκευσης, όπως ένα στικάκι USB, μετρούν κι αυτές ως μονάδες εισόδου και εξόδου: ο υπολογιστής και διαβάζει από αυτές και γράφει σε αυτές.
Πώς συνδέονται
Τα περιφερειακά συνδέονται στις θύρες του υπολογιστή ή ασύρματα:
- USB (και η νεότερη, συμμετρική υποδοχή USB-C): για σχεδόν τα πάντα.
- HDMI ή DisplayPort: για οθόνες και προβολείς.
- Bluetooth: ασύρματα, για ποντίκια, πληκτρολόγια, ακουστικά σε μικρή απόσταση.
- Wi-Fi και θύρα δικτύου (Ethernet): για τη σύνδεση στο δίκτυο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γράφεις μια εργασία και την τυπώνεις. Ποια κομμάτια του υπολογιστή δουλεύουν, και με ποια σειρά;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Είσοδος. Πατάς πλήκτρα στο πληκτρολόγιο. Κάθε πάτημα στέλνεται στον υπολογιστή ως δεδομένο.
Επεξεργασία. Ο επεξεργαστής παίρνει κάθε πάτημα και ενημερώνει το έγγραφο, που βρίσκεται φορτωμένο στη RAM μαζί με το πρόγραμμα επεξεργασίας κειμένου.
Έξοδος στην οθόνη. Μετά από κάθε αλλαγή, το αποτέλεσμα σχεδιάζεται στην οθόνη, ώστε να βλέπεις τι έγραψες.
Αποθήκευση. Πατάς «Αποθήκευση»: το έγγραφο αντιγράφεται από τη RAM στον δίσκο ως αρχείο.
Έξοδος στο χαρτί. Πατάς «Εκτύπωση»: ο υπολογιστής στέλνει τη σελίδα στον εκτυπωτή. Όλη η αλυσίδα ήταν είσοδος → επεξεργασία → αποθήκευση → έξοδος.
Παράδειγμα 2
Γράφεις μισή ώρα χωρίς να αποθηκεύσεις και κόβεται το ρεύμα. Τι έχει χαθεί και τι όχι;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ό,τι έγραψες από την τελευταία αποθήκευση υπήρχε μόνο στη RAM.
Η RAM είναι πτητική: χωρίς ρεύμα σβήνεται ολόκληρη. Αυτές οι αλλαγές χάθηκαν.
Ό,τι είχε αποθηκευτεί νωρίτερα στον δίσκο είναι ακόμη εκεί. Ο δίσκος κρατά τα δεδομένα και χωρίς ρεύμα. Το ίδιο και όλα τα άλλα αρχεία σου και τα εγκατεστημένα προγράμματα.
Συμπέρασμα: αποθήκευε συχνά (π.χ. με Ctrl+S). Πολλά προγράμματα κάνουν και αυτόματη αποθήκευση κάθε λίγα λεπτά, αλλά μην βασίζεσαι μόνο σε αυτήν. Ένας φορητός υπολογιστής αντέχει στη διακοπή ρεύματος μόνο επειδή έχει μπαταρία.
Παράδειγμα 3
Ένα κατάστημα γράφει: «Επεξεργαστής 8 πυρήνων, 3,2 GHz, 16 GB RAM, SSD 1 TB, οθόνη 15,6 ιντσών». Σε ποιον ρόλο ανήκει το καθένα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Επεξεργασία: «8 πυρήνων, 3,2 GHz». Λέει πόσους πυρήνες έχει ο επεξεργαστής και πόσο γρήγορα χτυπά το ρολόι του.
Κύρια μνήμη: «16 GB RAM». Ο πάγκος εργασίας: πόσα προγράμματα και δεδομένα μπορούν να είναι ανοιχτά μαζί χωρίς να αργεί ο υπολογιστής.
Αποθήκευση: «SSD 1 TB». Το μόνιμο ντουλάπι για τα αρχεία, γρήγορο γιατί είναι SSD και όχι μαγνητικός δίσκος.
Έξοδος: «οθόνη 15,6 ιντσών». Η διαγώνιος της οθόνης. (Τι ακριβώς σημαίνουν τα GB και τα TB θα το δούμε στην επόμενη ενότητα.)
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Κατάταξε σε μονάδες εισόδου και εξόδου: ποντίκι, εκτυπωτής, σαρωτής, ακουστικά.
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις το υλικό από το λογισμικό ενός υπολογιστή.
- Να περιγράφεις τον υπολογιστή ως σύστημα εισόδου, επεξεργασίας, αποθήκευσης και εξόδου.
- Να εξηγείς τη διαφορά ανάμεσα στην κύρια μνήμη (RAM) και στις μονάδες αποθήκευσης.
- Να κατατάσσεις τα περιφερειακά σε μονάδες εισόδου, εξόδου ή και των δύο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.