Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το νευρικό σύστημα

Νευρώνες, εγκέφαλος, νωτιαίος μυελός, και τα αντανακλαστικά.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Γυμνασίου, §7.4

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τα μέρη ενός νευρώνα και πώς ένα σήμα περνάει από τον έναν νευρώνα στον άλλο.
  2. Να ξεχωρίζεις το κεντρικό από το περιφερικό νευρικό σύστημα και τον ρόλο των μερών του εγκεφάλου.
  3. Να εξηγείς τη διαδρομή ενός αντανακλαστικού και γιατί είναι τόσο γρήγορο.

Το χέρι φεύγει πριν πονέσεις

Ακουμπάς κατά λάθος ένα καυτό μάτι της κουζίνας. Το χέρι σου τινάζεται πίσω — και μετά νιώθεις τον πόνο.

Η σειρά δεν είναι τυχαία. Η απόφαση να τραβήξεις το χέρι πάρθηκε πριν το μήνυμα προλάβει να φτάσει εκεί όπου γίνεται η αίσθηση του πόνου. Ποιος την πήρε, και πώς;

Για να απαντήσεις, χρειάζεσαι το σύστημα που συντονίζει όλα τα άλλα: το νευρικό σύστημα.

Ο νευρώνας

Η μονάδα του νευρικού συστήματος είναι ένα ειδικό κύτταρο, ο νευρώνας. Ο εγκέφαλός σου έχει περίπου 8686 δισεκατομμύρια νευρώνες.

Ο νευρώνας έχει σχήμα που δεν μοιάζει με κανένα άλλο κύτταρο:

  • Το κυτταρικό σώμα, με τον πυρήνα και τα περισσότερα οργανίδια.
  • Τους δενδρίτες, κοντές διακλαδώσεις που δέχονται σήματα από άλλους νευρώνες.
  • Τον άξονα, μια μακριά απόφυση που μεταφέρει το σήμα μακριά από το σώμα. Ο άξονας ενός νευρώνα που φτάνει από τη μέση ως τα δάχτυλα του ποδιού ξεπερνά το ένα μέτρο.
  • Τις νευρικές απολήξεις στην άκρη του άξονα, που παραδίδουν το σήμα στο επόμενο κύτταρο.
Μικροσκόπιο, μωβ σε ανοιχτό φόντο: ένα μεγάλο σκούρο κύτταρο με πολλές μακριές απολήξεις προς όλες τις μεριές, ανάμεσα σε δεκάδες μικρές σκούρες κουκκίδες.
Ένας κινητικός νευρώνας από νωτιαίο μυελό, βαμμένος. Το μεγάλο σκούρο σώμα στη μέση είναι το κυτταρικό σώμα με τον πυρήνα του, και από αυτό ξεκινούν μακριές αποφύσεις. Οι μικρές σκούρες κουκκίδες γύρω είναι πυρήνες των κυττάρων που στηρίζουν τους νευρώνες.Φωτογραφία: Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Wikimedia Commons

Πολλοί άξονες τυλίγονται από ένα λιπαρό περίβλημα, το έλυτρο μυελίνης. Λειτουργεί σαν μονωτικό σε καλώδιο και κάνει το σήμα πολύ πιο γρήγορο: σε άξονα με μυελίνη το σήμα τρέχει έως και περίπου 100100 m/s, ενώ χωρίς αυτήν μόλις 11 με 22 m/s.

Τα νεύρα που βλέπεις σε ένα σχέδιο του σώματος είναι δέσμες από χιλιάδες άξονες, τυλιγμένες μαζί σαν τα σύρματα ενός καλωδίου.

Πώς περνάει το σήμα

Μέσα στον νευρώνα, το σήμα είναι ηλεκτρικό: μια μικρή αλλαγή φορτίου που τρέχει κατά μήκος του άξονα.

Οι νευρώνες όμως δεν ακουμπούν ο ένας τον άλλον. Ανάμεσά τους υπάρχει ένα μικροσκοπικό κενό. Το σημείο αυτό λέγεται σύναψη.

Εκεί το σήμα αλλάζει μορφή. Η απόληξη του πρώτου νευρώνα απελευθερώνει μια χημική ουσία, τον νευροδιαβιβαστή. Αυτός διασχίζει το κενό, συναντά τον επόμενο νευρώνα, και του ξεκινά ένα νέο ηλεκτρικό σήμα.

Ηλεκτρικό μέσα στο κύτταρο, χημικό ανάμεσα στα κύτταρα. Αυτό επιτρέπει στη σύναψη να κάνει κάτι που ένα καλώδιο δεν μπορεί: να αποφασίζει. Ένας νευρώνας δέχεται σήματα από χιλιάδες συνάψεις, άλλα που τον ενθαρρύνουν κι άλλα που τον αναστέλλουν, και «πυροδοτεί» μόνο αν το άθροισμα ξεπεράσει ένα όριο.

Πολλά φάρμακα, ο καφές, το αλκοόλ και οι ουσίες εξάρτησης δρουν ακριβώς εδώ, στις συνάψεις.

Κεντρικό και περιφερικό νευρικό σύστημα

Το νευρικό σύστημα χωρίζεται σε δύο μέρη:

  • Το κεντρικό νευρικό σύστημα (ΚΝΣ): ο εγκέφαλος και ο νωτιαίος μυελός. Εδώ επεξεργάζονται οι πληροφορίες και παίρνονται οι αποφάσεις. Προστατεύονται από το κρανίο και τη σπονδυλική στήλη.
  • Το περιφερικό νευρικό σύστημα (ΠΝΣ): όλα τα νεύρα που ξεκινούν από το ΚΝΣ και φτάνουν σε κάθε σημείο του σώματος.

Στα νεύρα υπάρχουν δύο είδη νευρώνων, με αντίθετη κατεύθυνση:

  • Οι αισθητικοί νευρώνες φέρνουν πληροφορίες προς το ΚΝΣ, από τους υποδοχείς του δέρματος, των ματιών, των αυτιών και των οργάνων.
  • Οι κινητικοί νευρώνες μεταφέρουν εντολές από το ΚΝΣ προς τους μύες και τους αδένες.

Μέσα στο ΚΝΣ, οι ενδιάμεσοι νευρώνες συνδέουν τους αισθητικούς με τους κινητικούς.

Στον χάρτη ξεχώρισε τα δύο μέρη, και μετά σύγκρινε τον δρόμο μιας εντολής που αποφασίζεις με τον δρόμο ενός αντανακλαστικού.

Κεντρικό και περιφερικό

Διάλεξε ένα μέρος ή μια διαδρομή. Στις διαδρομές τα βέλη δείχνουν προς τα πού τρέχει το σήμα.

Διάλεξε

ΚΝΣ

Ο εγκέφαλος μέσα στο κρανίο, και ο νωτιαίος μυελός μέσα στη σπονδυλική στήλη. Ο νωτιαίος μυελός ενός ενήλικα έχει μήκος περίπου 45 cm και πάχος περίπου όσο ένα δάχτυλο.

Όργανα: εγκέφαλος · νωτιαίος μυελός

Τα μέρη του εγκεφάλου

ΜέροςΚύριες λειτουργίες
Εγκεφαλικά ημισφαίρια (και ο φλοιός τους)Σκέψη, μνήμη, γλώσσα, εκούσιες κινήσεις, συνειδητή αίσθηση — εδώ «νιώθεις» τον πόνο
ΠαρεγκεφαλίδαΙσορροπία, συντονισμός, ακρίβεια των κινήσεων — ποδήλατο, πληκτρολόγηση, μια πάσα στο μπάσκετ
Εγκεφαλικό στέλεχοςΖωτικές λειτουργίες χωρίς σκέψη: αναπνοή, καρδιακός ρυθμός, κατάποση· συνδέει τον εγκέφαλο με τον νωτιαίο μυελό
Πλαστικό μοντέλο μισού εγκεφάλου, κομμένου κατά μήκος: πάνω χρωματιστές πτυχές σε πορτοκαλί, μωβ, κόκκινο και πράσινο, κάτω αριστερά ένας γκριζοπράσινος λοβός με σχέδιο σαν κλαδιά, και στη μέση ένα λευκό κοτσάνι που κατεβαίνει.
Μοντέλο εγκεφάλου κομμένου στη μέση. Τα χρωματιστά κομμάτια επάνω είναι το ημισφαίριο με τον φλοιό του. Κάτω αριστερά, γκριζοπράσινη, με σχέδιο σαν κλαδιά δέντρου, η παρεγκεφαλίδα. Το λευκό κοτσάνι που κατεβαίνει είναι το εγκεφαλικό στέλεχος, που συνεχίζει στον νωτιαίο μυελό.Φωτογραφία: YVC Biology Department · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Ο νωτιαίος μυελός κατεβαίνει μέσα στη σπονδυλική στήλη. Είναι ο κεντρικός αυτοκινητόδρομος ανάμεσα στον εγκέφαλο και στο σώμα, αλλά και κέντρο αποφάσεων από μόνος του, όπως θα δεις σε λίγο.

Ποιο μέρος το αναλαμβάνει;

Διάλεξε μια κατάσταση και μετά ένα μέρος του νευρικού συστήματος. Θα δεις αν είναι αυτό που κάνει κυρίως τη δουλειά.

Κατάσταση

Βρήκες 0 από 4

Μέρος του νευρικού συστήματος

Μέρος του νευρικού συστήματος

Τα αντανακλαστικά

Αντανακλαστικό είναι μια γρήγορη, αυτόματη αντίδραση σε ένα ερέθισμα, που γίνεται χωρίς να το αποφασίσεις.

Η διαδρομή του λέγεται αντανακλαστικό τόξο, και στο παράδειγμα με την καυτή κουζίνα είναι:

  1. Υποδοχέας στο δέρμα του δαχτύλου: ανιχνεύει τη θερμότητα.
  2. Αισθητικός νευρώνας: φέρνει το σήμα στον νωτιαίο μυελό.
  3. Ενδιάμεσος νευρώνας στον νωτιαίο μυελό: το περνάει κατευθείαν στον κινητικό.
  4. Κινητικός νευρώνας: μεταφέρει την εντολή στο χέρι.
  5. Τελεστής — εδώ ο μυς του μπράτσου: συστέλλεται και τραβάει το χέρι.

Ταυτόχρονα, ένα άλλο σήμα ανεβαίνει από τον νωτιαίο μυελό στον εγκέφαλο. Φτάνει λίγο αργότερα, και τότε συνειδητοποιείς τον πόνο.

Γιατί τόσο γρήγορα; Επειδή το σήμα διανύει μικρότερη διαδρομή και περνάει από λίγες συνάψεις. Κάθε σύναψη κοστίζει λίγο χρόνο· ο δρόμος μέσω του φλοιού έχει πολύ περισσότερες.

Άλλα αντανακλαστικά: το ανοιγοκλείσιμο των βλεφάρων όταν κάτι πλησιάζει το μάτι, το στένεμα της κόρης στο φως, ο βήχας, το τίναγμα του ποδιού όταν ο γιατρός χτυπάει ελαφρά κάτω από το γόνατο.

Αντανακλαστικό ή εκούσια κίνηση;

Βάλε κάθε αντίδραση στη σωστή ομάδα. Αναρωτήσου: θα μπορούσα να την αποφασίσω αλλιώς;

Τι είναι;

Πιάνεις μια μπάλα που σου πέταξαν

0 από 7

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα σήμα ταξιδεύει από το δάχτυλο του ποδιού στον νωτιαίο μυελό, διαδρομή 1 m, με ταχύτητα 50 m/s. Πόσο χρόνο κάνει;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Το πείραμα του χάρακα: ένας φίλος αφήνει έναν χάρακα και εσύ τον πιάνεις. Τι μετράς;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Μετά από τραυματισμό της σπονδυλικής στήλης στο ύψος του θώρακα, κάποιος δεν κινεί τα πόδια του, αλλά το επιγονατιδικό αντανακλαστικό λειτουργεί. Τι συμπεραίνεις;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ποιο μέρος του νευρώνα μεταφέρει το σήμα μακριά από το κυτταρικό σώμα;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 4

Πώς λέγεται η χημική ουσία που μεταφέρει το σήμα από έναν νευρώνα στον επόμενο;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τα μέρη ενός νευρώνα και πώς ένα σήμα περνάει από τον έναν νευρώνα στον άλλο.
  • Να ξεχωρίζεις το κεντρικό από το περιφερικό νευρικό σύστημα και τον ρόλο των μερών του εγκεφάλου.
  • Να εξηγείς τη διαδρομή ενός αντανακλαστικού και γιατί είναι τόσο γρήγορο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;