Μετάβαση στο περιεχόμενο

Σκελετός και μύες

Οστά, αρθρώσεις, και μύες που μόνο τραβούν.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Γυμνασίου, §5.4

Θα μάθεις να

  1. Να αναφέρεις τις λειτουργίες του σκελετού και να εξηγείς από τι είναι φτιαγμένο ένα οστό.
  2. Να ξεχωρίζεις τα είδη των αρθρώσεων και τους τρεις τύπους μυϊκού ιστού.
  3. Να εξηγείς γιατί οι σκελετικοί μύες δουλεύουν σε ανταγωνιστικά ζεύγη.

Ένας μυς δεν σπρώχνει ποτέ

Λύγισε το χέρι σου στον αγκώνα και πιάσε με το άλλο χέρι το μπράτσο σου, μπροστά. Νιώθεις τον δικέφαλο να σκληραίνει και να φουσκώνει.

Τώρα τέντωσε ξανά το χέρι. Ο δικέφαλος χαλαρώνει — αλλά κάποιος πρέπει να τραβήξει τον πήχη προς τα κάτω. Πιάσε το μπράτσο σου από πίσω: αυτή τη φορά σκληραίνει ο τρικέφαλος.

Κανένας από τους δύο δεν σπρώχνει. Ο ένας τραβάει προς τη μία μεριά, ο άλλος προς την άλλη. Όλη η κίνηση του σώματός σου στηρίζεται σε αυτό το απλό μοτίβο.

Ο σκελετός: περισσότερα από ένα στήριγμα

Ο σκελετός ενός ενήλικα έχει 206 οστά. Ένα νεογέννητο έχει περίπου 270270 με 300300 — πολλά από αυτά ενώνονται καθώς μεγαλώνει, όπως τα οστά του κρανίου και τα κομμάτια της λεκάνης.

Ασπρόμαυρη ακτινογραφία ενός παιδικού χεριού με ανοιχτά δάχτυλα: λευκά οστά στα δάχτυλα, στην παλάμη και στον καρπό, με σκούρα κενά ανάμεσά τους.
Ακτινογραφία του χεριού ενός οκτάχρονου αγοριού. Μέτρα τα οστά: στα δάχτυλα, στην παλάμη, στον καρπό. Κοντά στην άκρη πολλών οστών υπάρχει μια σκούρα γραμμή: εκεί ένα κομμάτι του οστού είναι ακόμα χωριστό, δεμένο με χόνδρο. Καθώς μεγαλώνεις, αυτά τα κομμάτια ενώνονται.Φωτογραφία: UC San Diego Health, Department of Radiology · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Ο σκελετός κάνει πέντε δουλειές:

  1. Στήριξη. Δίνει στο σώμα σχήμα και το κρατάει όρθιο.
  2. Προστασία. Το κρανίο κλείνει τον εγκέφαλο, ο θώρακας την καρδιά και τους πνεύμονες, η σπονδυλική στήλη τον νωτιαίο μυελό.
  3. Κίνηση. Τα οστά είναι μοχλοί· οι μύες τα τραβούν.
  4. Παραγωγή κυττάρων του αίματος. Μέσα σε ορισμένα οστά, ο ερυθρός μυελός φτιάχνει ερυθρά, λευκά και αιμοπετάλια — τα κύτταρα που γνώρισες στο αίμα.
  5. Αποθήκη αλάτων. Το ασβέστιο και ο φωσφόρος του σώματος βρίσκονται κυρίως στα οστά. Όταν το αίμα χρειάζεται ασβέστιο, το παίρνει από εκεί.

Από τι είναι φτιαγμένο ένα οστό

Το οστό δεν είναι πέτρα. Είναι ζωντανός ιστός, με κύτταρα, αιμοφόρα αγγεία και νεύρα — γι' αυτό πονάει όταν σπάει και γι' αυτό μπορεί να κολλήσει ξανά.

Η ουσία ανάμεσα στα κύτταρα έχει δύο συστατικά που δουλεύουν μαζί:

  • Οργανικά (περίπου το ένα τρίτο), κυρίως μια πρωτεΐνη, το κολλαγόνο. Δίνει ελαστικότητα: το οστό λυγίζει λίγο αντί να σπάσει.
  • Ανόργανα (περίπου τα δύο τρίτα), κυρίως άλατα ασβεστίου και φωσφόρου. Δίνουν σκληρότητα.

Ο συνδυασμός είναι σαν το οπλισμένο σκυρόδεμα: το ένα υλικό αντέχει στο τέντωμα και στο λύγισμα, το άλλο στη συμπίεση.

Στα παιδιά τα οργανικά συστατικά είναι σχετικά περισσότερα, γι' αυτό τα οστά τους λυγίζουν πιο εύκολα και συχνά ραγίζουν αντί να σπάσουν εντελώς. Στους ηλικιωμένους μπορεί να μειωθούν τα άλατα και η πυκνότητα του οστού — αυτό λέγεται οστεοπόρωση, και κάνει τα κατάγματα πιο εύκολα.

Οι αρθρώσεις

Εκεί που συναντιούνται δύο οστά υπάρχει μια άρθρωση. Δεν κινούνται όλες το ίδιο:

ΕίδοςΚίνησηΠαράδειγμα
ΑκίνητεςΚαμίαΟι ραφές ανάμεσα στα οστά του κρανίου
ΗμικινητέςΛίγηΑνάμεσα στους σπονδύλους, με έναν χόνδρινο δίσκο στη μέση
ΚινητέςΜεγάληΏμος, αγκώνας, γόνατο, ισχίο, δάχτυλα

Σε μια κινητή άρθρωση, οι άκρες των οστών καλύπτονται από λείο αρθρικό χόνδρο, και ανάμεσά τους υπάρχει αρθρικό υγρό που λιπαίνει. Τα οστά κρατιούνται μεταξύ τους με ισχυρές ταινίες, τους συνδέσμους.

Οι κινητές αρθρώσεις διαφέρουν στο σχήμα τους, και το σχήμα αποφασίζει την κίνηση. Στον ώμο και στο ισχίο, μια σφαιρική κεφαλή μπαίνει σε μια κοιλότητα, και το άκρο γυρίζει προς όλες τις κατευθύνσεις. Στον αγκώνα και στο γόνατο, η άρθρωση δουλεύει σαν μεντεσές πόρτας: ανοιγοκλείνει σε ένα μόνο επίπεδο.

Τι άρθρωση είναι;

Διάλεξε ένα σημείο του σώματος και ένα είδος άρθρωσης. Δοκίμασε να προβλέψεις πριν πατήσεις, κουνώντας το δικό σου σώμα.

Σημείο του σώματος

Βρήκες 0 από 4

Είδος άρθρωσης

Είδος άρθρωσης

Οι μύες

Στο σώμα σου υπάρχουν τρία είδη μυϊκού ιστού, και το καθένα έχει τη δική του δουλειά:

  • Σκελετικοί μύες. Κινούν τα οστά. Είναι εκούσιοι: τους ελέγχεις όταν θέλεις. Στο μικροσκόπιο φαίνονται με εγκάρσιες ραβδώσεις, γι' αυτό λέγονται και γραμμωτοί. Είναι πάνω από 600600 και αποτελούν περίπου το 4040% της μάζας ενός ενήλικα.
  • Λείοι μύες. Βρίσκονται στα τοιχώματα των εσωτερικών οργάνων: στο έντερο, στο στομάχι, στην κύστη, στα αιμοφόρα αγγεία. Είναι ακούσιοι: δουλεύουν χωρίς να το αποφασίζεις. Οι περισταλτικές κινήσεις του πεπτικού σωλήνα είναι δική τους δουλειά.
  • Καρδιακός μυς. Υπάρχει μόνο στην καρδιά. Είναι γραμμωτός, όπως οι σκελετικοί, αλλά ακούσιος, όπως οι λείοι, και δουλεύει σε όλη τη ζωή χωρίς να κουράζεται.
Μικροσκόπιο: μακριές ροζ λωρίδες η μία δίπλα στην άλλη, με πυκνές λεπτές εγκάρσιες γραμμές και σκόρπιους σκούρους οβάλ πυρήνες.
Ίνες σκελετικού μυός στο μικροσκόπιο. Κάθε ροζ λωρίδα είναι μία μυϊκή ίνα, ένα πολύ μακρύ κύτταρο με πολλούς πυρήνες. Πρόσεξε τις λεπτές εγκάρσιες γραμμές: είναι οι ραβδώσεις που δίνουν στους σκελετικούς μύες το όνομα «γραμμωτοί».Φωτογραφία: Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Wikimedia Commons

Ένας σκελετικός μυς δένεται στα οστά με τους τένοντες, σκληρές, λευκές ταινίες. Ο πιο γνωστός είναι ο αχίλλειος τένοντας, που δένει τη γάμπα στη φτέρνα.

Ποιος μυς κάνει τη δουλειά;

Κάθε κίνηση είναι δουλειά ενός από τα τρία είδη μυϊκού ιστού. Βάλε την καθεμία στη θέση της.

Ποιος μυς;

Κλοτσάς μια μπάλα

0 από 8

Ανταγωνιστικά ζεύγη

Ένας μυς κάνει μόνο ένα πράγμα: συστέλλεται, δηλαδή κονταίνει, και τραβάει τον τένοντά του. Όταν χαλαρώνει, δεν μακραίνει μόνος του· κάποιος άλλος πρέπει να τον τεντώσει.

Γι' αυτό οι σκελετικοί μύες δουλεύουν σε ζευγάρια, τοποθετημένα στις δύο πλευρές μιας άρθρωσης. Όταν ο ένας συστέλλεται, ο άλλος χαλαρώνει. Λέγονται ανταγωνιστικοί μύες.

  • Δικέφαλος (μπροστά στο μπράτσο): συστέλλεται → ο αγκώνας λυγίζει.
  • Τρικέφαλος (πίσω στο μπράτσο): συστέλλεται → ο αγκώνας τεντώνει.

Το ίδιο συμβαίνει στο γόνατο, με τους μύες μπροστά και πίσω από τον μηρό, και σε κάθε κινητή άρθρωση.

Ένας αθλητής με λευκή και μπλε στολή με την ελληνική σημαία κρέμεται ακίνητος από δύο κρίκους, με τα χέρια τεντωμένα στο πλάι· από κάτω φωτογράφοι.
Ο Λευτέρης Πετρούνιας στους κρίκους, στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Ρίο το 2016, όπου κέρδισε το χρυσό μετάλλιο. Για να μείνει ακίνητος με ανοιχτά χέρια, μύες του στήθους, της πλάτης και των ώμων τραβούν συνεχώς τα οστά των χεριών προς το σώμα. Κανένας μυς δεν σπρώχνει.Φωτογραφία: Fernando Frazão / Agência Brasil · CC BY 3.0 br · Wikimedia Commons

Η εντολή για τη συστολή φτάνει στον μυ από ένα νεύρο. Αυτό το κομμάτι της ιστορίας θα το δεις στο νευρικό σύστημα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα κοτόπουλο, δύο οστά: το ένα μένει σε ξίδι μια εβδομάδα, το άλλο καίγεται σε φλόγα. Τι θα βρεις;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Κάνεις κάμψεις στο πάτωμα. Ποιος μυς του μπράτσου δουλεύει όταν ανεβαίνεις;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Ένας ενήλικας ζυγίζει 70 kg. Περίπου πόσα κιλά είναι οι σκελετικοί του μύες, και πόσα τα οστά του, αν ο σκελετός είναι περίπου το 15% της μάζας;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Γιατί ένα νεογέννητο έχει περισσότερα οστά από έναν ενήλικα;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 4

Ποιο όργανο προστατεύει ο θώρακας, εκτός από τους πνεύμονες;

Τα κατάφερες;

  • Να αναφέρεις τις λειτουργίες του σκελετού και να εξηγείς από τι είναι φτιαγμένο ένα οστό.
  • Να ξεχωρίζεις τα είδη των αρθρώσεων και τους τρεις τύπους μυϊκού ιστού.
  • Να εξηγείς γιατί οι σκελετικοί μύες δουλεύουν σε ανταγωνιστικά ζεύγη.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;