Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το μικροσκόπιο

Πώς μεγεθύνει, πώς εστιάζεις, και γιατί χωρίς αυτό δεν θα ξέραμε για κύτταρα.

25 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να ονομάζεις τα βασικά μέρη του οπτικού μικροσκοπίου και τι κάνει το καθένα.
  2. Να υπολογίζεις τη μεγέθυνση από τον προσοφθάλμιο και τον αντικειμενικό φακό.
  3. Να περιγράφεις τη σωστή σειρά εστίασης και να εξηγείς γιατί η εικόνα είναι αντεστραμμένη.

Ένας κόσμος σε μια σταγόνα

Πάρε μια σταγόνα από το νερό μιας γλάστρας που έμεινε μέρες στο μπαλκόνι. Με γυμνό μάτι βλέπεις απλώς νερό, ίσως λίγο θολό.

Κάτω από ένα μικροσκόπιο σχολικού εργαστηρίου η ίδια σταγόνα κινείται: μικροσκοπικά πλάσματα κολυμπούν, στρίβουν, τρώνε το ένα το άλλο.

Το ανθρώπινο μάτι ξεχωρίζει, στην καλύτερη περίπτωση, πράγματα περίπου στο ένα δέκατο του χιλιοστού. Τα περισσότερα κύτταρα είναι πολύ μικρότερα. Χωρίς ένα όργανο που μεγεθύνει, ολόκληρη η Βιολογία των κυττάρων θα ήταν αόρατη — και για χιλιάδες χρόνια ήταν.

Πώς ανακαλύψαμε τον αόρατο κόσμο

Οι φακοί ήταν γνωστοί από τον Μεσαίωνα, στα γυαλιά οράσεως. Η ιδέα να βάλεις δύο φακούς τον έναν πίσω από τον άλλο, ώστε ο δεύτερος να μεγεθύνει την εικόνα του πρώτου, εμφανίστηκε στην Ολλανδία γύρω στο 1600.

Ο Άγγλος Ρόμπερτ Χουκ κοίταξε το 1665 μια λεπτή φέτα φελλού και είδε μικρά «δωμάτια». Τα ονόμασε cells, από τη λατινική λέξη για το μικρό κελί. Από εκεί βγήκε και η λέξη κύτταρο.

Παλιά χαρακτική σελίδα: μέσα σε σκούρο κύκλο δύο κομμάτια φελλού, γεμάτα μικρά τετράγωνα και στρογγυλά κελάκια· από κάτω ένα κλαδί με φυλλαράκια.
Σελίδα από το βιβλίο του Χουκ «Micrographia» (1665). Μέσα στον κύκλο, δύο φέτες φελλού όπως τις είδε στο μικροσκόπιο: γεμάτες μικρά «κελιά». Αυτά ονόμασε cells.Φωτογραφία: Robert Hooke (1635–1707) · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Λίγα χρόνια αργότερα ο Ολλανδός Αντόνι βαν Λέβενχουκ, έμπορος υφασμάτων, έφτιαχνε μόνος του μικροσκόπια με έναν μόνο, πολύ μικρό και πολύ καλά λειασμένο φακό. Με αυτά είδε πρώτος ζωντανούς μονοκύτταρους οργανισμούς και βακτήρια.

Μικρή ορειχάλκινη πλάκα με μια μικροσκοπική τρύπα στο πάνω μέρος· μπροστά της μια ακίδα στερεωμένη σε βίδες.
Αντίγραφο μικροσκοπίου του Λέβενχουκ. Όλο κι όλο ένας φακός, η γυάλινη κουκκίδα στην τρύπα της πλάκας. Το δείγμα στερεωνόταν στην ακίδα μπροστά του, και οι βίδες το μετακινούσαν. Το κρατούσες κολλητά στο μάτι, κόντρα στο φως.Φωτογραφία: Jeroen Rouwkema · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Από τον φελλό στα ηλεκτρόνια

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Σύνθετο μικροσκόπιο · γύρω στο 1600Κατασκευαστές φακών στην Ολλανδία βάζουν δύο φακούς σε σωλήνα. Ποιος ακριβώς το εφηύρε πρώτος δεν είναι βέβαιο.

Τα μέρη του οπτικού μικροσκοπίου

Το μικροσκόπιο του σχολικού εργαστηρίου λέγεται οπτικό ή φωτονικό, γιατί χρησιμοποιεί φως. Έχει δύο είδη μερών: τα οπτικά, που σχηματίζουν την εικόνα, και τα μηχανικά, που τα κρατούν και τα κινούν.

ΜέροςΤι κάνει
Προσοφθάλμιος φακόςο φακός όπου κοιτάς· συνήθως μεγεθύνει 1010 φορές
Αντικειμενικοί φακοίτρεις ή τέσσερις φακοί κοντά στο δείγμα, π.χ. 4×4\times, 10×10\times, 40×40\times
Περιστρεφόμενη κεφαλήγυρίζει και φέρνει στη θέση του τον αντικειμενικό που θέλεις
Τράπεζαη πλατφόρμα όπου ακουμπάς το παρασκεύασμα· έχει τρύπα για να περνά το φως
Μακρομετρικός κοχλίαςη μεγάλη ρόδα· μετακινεί πολύ την τράπεζα, για χοντρή εστίαση
Μικρομετρικός κοχλίαςη μικρή ρόδα· μετακινεί ελάχιστα, για λεπτή εστίαση
Διάφραγμαρυθμίζει πόσο φως φτάνει στο δείγμα
Φωτεινή πηγήλαμπάκι ή καθρέφτης κάτω από την τράπεζα· ο καθρέφτης δεν στρέφεται ποτέ στον ήλιο, γιατί το φως του θα έκαιγε το μάτι

Το δείγμα τοποθετείται πάνω σε ένα λεπτό γυάλινο πλακίδιο, την αντικειμενοφόρο πλάκα, και σκεπάζεται με ένα ακόμα πιο λεπτό γυαλάκι, την καλυπτρίδα. Όλο μαζί λέγεται παρασκεύασμα.

Το δείγμα πρέπει να είναι πολύ λεπτό, ώστε να περνά το φως από μέσα του. Γι' αυτό κόβουμε μεμβράνες, όχι κομμάτια. Και επειδή τα περισσότερα κύτταρα είναι σχεδόν διάφανα, συχνά ρίχνουμε μια σταγόνα χρωστικής, όπως το ιώδιο ή το κυανό του μεθυλενίου, για να φανούν τα μέρη τους.

Πόσο μεγεθύνει

Το φως περνά από δύο φακούς στη σειρά. Ο αντικειμενικός φτιάχνει μια μεγεθυμένη εικόνα, και ο προσοφθάλμιος μεγεθύνει αυτή την εικόνα ξανά. Γι' αυτό οι δύο μεγεθύνσεις πολλαπλασιάζονται:

M=Moc×MobM = M_{oc} \times M_{ob}

όπου MocM_{oc} η μεγέθυνση του προσοφθάλμιου και MobM_{ob} του αντικειμενικού.

Με προσοφθάλμιο 10×10\times και αντικειμενικό 40×40\times, η εικόνα είναι 10×40=40010 \times 40 = 400 φορές μεγαλύτερη από το πραγματικό αντικείμενο.

Υπάρχει και ένα όριο. Όσο κι αν μεγεθύνεις, κάποια στιγμή η εικόνα γίνεται μεγαλύτερη αλλά όχι πιο καθαρή. Η ικανότητα να ξεχωρίζεις δύο κοντινά σημεία ως δύο λέγεται διακριτική ικανότητα. Στο οπτικό μικροσκόπιο φτάνει περίπου τα 0,20{,}2 μm, και γι' αυτό η χρήσιμη μεγέθυνσή του σταματά κάπου στις 10001000 με 15001500 φορές.

Για μικρότερα πράγματα, όπως οι ιοί ή τα μέρη μέσα στα οργανίδια, χρειάζεται το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο, που μεγεθύνει εκατοντάδες χιλιάδες φορές. Δεν βλέπει όμως ζωντανά δείγματα και δεν δίνει φυσικά χρώματα.

Ψηλή μεταλλική στήλη από κυλίνδρους πάνω σε μαύρο ντουλάπι με ρόδες, διακόπτες και δύο όργανα μέτρησης, σε αίθουσα μουσείου.
Ηλεκτρονικό μικροσκόπιο του Ρούσκα στο Γερμανικό Μουσείο του Μονάχου, από τα πρώτα που πουλήθηκαν, στα τέλη της δεκαετίας του 1930. Η ψηλή στήλη είναι ο σωλήνας όπου ταξιδεύει η δέσμη ηλεκτρονίων. Μέσα της δεν υπάρχει αέρας — γι' αυτό το δείγμα δεν μπορεί να είναι ζωντανό.Φωτογραφία: J Brew · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Εστίαση βήμα βήμα

  1. Βάλε τον μικρότερο αντικειμενικό στη θέση του και άναψε το φως.
  2. Τοποθέτησε το παρασκεύασμα στην τράπεζα, με το δείγμα πάνω από την τρύπα.
  3. Κοιτώντας από το πλάι, όχι από τον φακό, φέρε με τον μακρομετρικό κοχλία τον φακό κοντά στην καλυπτρίδα, χωρίς να την ακουμπήσει.
  4. Τώρα κοίτα από τον προσοφθάλμιο και απομάκρυνε αργά τον φακό από το δείγμα με τον μακρομετρικό, ώσπου να εμφανιστεί η εικόνα.
  5. Καθάρισε την εικόνα με τον μικρομετρικό.
  6. Για μεγαλύτερη μεγέθυνση: φέρε ό,τι θέλεις στο κέντρο, γύρισε την κεφαλή στον επόμενο φακό και χρησιμοποίησε μόνο τον μικρομετρικό.

Γιατί «από το πλάι» στο βήμα 3; Γιατί αν κατεβάζεις τον φακό κοιτώντας μέσα από το μικροσκόπιο, δεν βλέπεις πόσο κοντά είναι. Εύκολα σπας την καλυπτρίδα — ή χαράζεις τον φακό.

Τι φταίει;

Διάλεξε ένα πρόβλημα που έχεις στο εργαστήριο και μετά τη ρύθμιση που θα δοκίμαζες.

Διάλεξε πρόβλημα

Βρήκες 0 από 4

Τι θα ρύθμιζες;

Τι θα ρύθμιζες;

Η ανάποδη εικόνα

Γράψε το γράμμα «F» σε ένα κομματάκι χαρτί και βάλ' το στο μικροσκόπιο. Θα το δεις αναποδογυρισμένο: πάνω-κάτω και δεξιά-αριστερά, σαν να γύρισε μισή στροφή.

Αυτό το κάνουν οι φακοί, και έχει μια πρακτική συνέπεια: όταν σπρώχνεις το πλακίδιο προς τα δεξιά, η εικόνα κινείται προς τα αριστερά. Στην αρχή μπερδεύει· μετά από λίγα λεπτά το χέρι συνηθίζει.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ο προσοφθάλμιος γράφει 10× και οι αντικειμενικοί 4×, 10×, 40×. Ποιες μεγεθύνσεις μπορείς να πετύχεις;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ένα κύτταρο φαίνεται στο μικροσκόπιο σαν να έχει μήκος 20 mm, με μεγέθυνση 400. Πόσο είναι στην πραγματικότητα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Με μεγέθυνση 100 βλέπεις έναν κύκλο πεδίου διαμέτρου 2 mm. Χωράνε περίπου 10 κύτταρα στη σειρά από άκρη σε άκρη. Πόσο μεγάλο είναι το καθένα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Προσοφθάλμιος 10×10\times και αντικειμενικός 40×40\times. Ποια είναι η συνολική μεγέθυνση;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 4

Προσοφθάλμιος 15×15\times, αντικειμενικός 10×10\times. Ποια είναι η συνολική μεγέθυνση;

Τα κατάφερες;

  • Να ονομάζεις τα βασικά μέρη του οπτικού μικροσκοπίου και τι κάνει το καθένα.
  • Να υπολογίζεις τη μεγέθυνση από τον προσοφθάλμιο και τον αντικειμενικό φακό.
  • Να περιγράφεις τη σωστή σειρά εστίασης και να εξηγείς γιατί η εικόνα είναι αντεστραμμένη.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;