Μετάβαση στο περιεχόμενο

Τι σημαίνει ζωντανό

Τα γνωρίσματα που μοιράζονται ένα βακτήριο, μια βελανιδιά κι εσύ.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Γυμνασίου, §1.1

Θα μάθεις να

  1. Να απαριθμείς τα κοινά γνωρίσματα όλων των ζωντανών οργανισμών.
  2. Να κρίνεις αν κάτι είναι ζωντανό ελέγχοντας όλα τα γνωρίσματα μαζί, όχι ένα μόνο.
  3. Να ξεχωρίζεις το ζωντανό, το νεκρό και αυτό που δεν έζησε ποτέ.

Είναι η φωτιά ζωντανή;

Σκέψου μια φωτιά στο τζάκι.

Μεγαλώνει όταν της ρίχνεις ξύλα. Καταναλώνει οξυγόνο και βγάζει διοξείδιο του άνθρακα, όπως κι εσύ. Κινείται, τρεμοπαίζει, απλώνεται. Μια σπίθα που θα πέσει σε ξερά χόρτα γεννά καινούργια φωτιά.

Κι όμως, κανένας βιολόγος δεν θα πει ότι η φωτιά ζει.

Αυτή η ερώτηση δείχνει κάτι σημαντικό: για να πεις ότι κάτι είναι ζωντανό, δεν φτάνει να έχει ένα γνώρισμα της ζωής. Πρέπει να τα έχει όλα μαζί. Και η φωτιά, όπως θα δεις, της λείπει το πιο βασικό.

Τα γνωρίσματα της ζωής

Ένα βακτήριο, μια βελανιδιά, ένα μανιτάρι κι εσύ φαίνεστε εντελώς διαφορετικοί. Μοιράζεστε όμως τα ίδια γνωρίσματα.

1. Αποτελούνται από κύτταρα. Το κύτταρο είναι η μικρότερη μονάδα που ζει. Ένα βακτήριο είναι ένα μόνο κύτταρο. Εσύ αποτελείσαι από δεκάδες τρισεκατομμύρια.

2. Έχουν μεταβολισμό. Μεταβολισμός λέγεται το σύνολο των χημικών αντιδράσεων μέσα σε έναν οργανισμό. Περιλαμβάνει τη θρέψη (πρόσληψη ή παραγωγή τροφής) και την κυτταρική αναπνοή (απελευθέρωση ενέργειας από την τροφή).

3. Αναπτύσσονται. Δεν μεγαλώνουν απλώς σε μέγεθος σαν κρύσταλλο που προσθέτει στρώσεις. Φτιάχνουν νέα κύτταρα και αλλάζουν μορφή: ο σπόρος γίνεται φυτό, η κάμπια πεταλούδα.

Καφετής γυρίνος κολυμπά σε θολό πράσινο νερό· στη βάση της ουράς του φαίνεται ένα μικρό πισινό πόδι με δαχτυλάκια.
Γυρίνος που έχει αρχίσει να βγάζει πίσω πόδια, ενώ κρατά ακόμα την ουρά του. Δεν μεγαλώνει απλώς· αλλάζει μορφή, ώσπου να γίνει βάτραχος.Φωτογραφία: Monkeystyle3000 · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

4. Αναπαράγονται. Δίνουν απογόνους που τους μοιάζουν, γιατί περνούν σε αυτούς τις κληρονομικές τους πληροφορίες.

5. Αντιδρούν σε ερεθίσματα. Το φυτό γέρνει προς το φως, το χέρι σου τραβιέται από το καυτό τηγάνι. Αυτή η ικανότητα λέγεται ερεθιστικότητα.

Ορχιδέα σε γλάστρα στο περβάζι: τα φύλλα και το κοτσάνι με τα ροζ λουλούδια γέρνουν προς το τζάμι, ενώ γκριζωπές ρίζες κρέμονται από την άλλη μεριά.
Μια ορχιδέα στο περβάζι. Τα φύλλα και τα λουλούδια της έχουν γείρει προς το παράθυρο, εκεί απ' όπου έρχεται το φως. Οι εναέριες ρίζες της μεγαλώνουν προς την αντίθετη μεριά.Φωτογραφία: Tangopaso · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

6. Διατηρούν σταθερό εσωτερικό περιβάλλον. Η θερμοκρασία του σώματός σου μένει γύρω στους 37  ∘37\;^\circC, είτε έξω έχει χιόνι είτε καύσωνα. Αυτό λέγεται ομοιόσταση.

7. Αποβάλλουν άχρηστες ουσίες. Ο μεταβολισμός παράγει «απόβλητα», όπως το διοξείδιο του άνθρακα, που πρέπει να φύγουν. Η απομάκρυνσή τους λέγεται απέκκριση.

Ποιο γνώρισμα της ζωής βλέπεις;

Διάλεξε μια σκηνή και μετά το γνώρισμα που φανερώνει. Σε κάθε ζευγάρι εμφανίζεται η εξήγηση.

Διάλεξε σκηνή

Βρήκες 0 από 4

Ποιο γνώρισμα;

Ποιο γνώρισμα;

Ζωντανό, νεκρό, άψυχο

Η καθημερινή γλώσσα έχει δύο λέξεις, «ζωντανό» και «όχι ζωντανό». Η Βιολογία χρειάζεται τρεις κατηγορίες:

  • Ζωντανό: έχει τώρα όλα τα γνωρίσματα. Ένα σκυλί, ένα μανιτάρι, ένα βακτήριο.
  • Νεκρό: αποτελείται από κύτταρα, άρα κάποτε ζούσε, αλλά ο μεταβολισμός του σταμάτησε. Ένα ξερό φύλλο, ένα κομμάτι ξύλο, ένα κόκαλο.
  • Άψυχο: δεν αποτελέστηκε ποτέ από κύτταρα. Μια πέτρα, το νερό, ένα κομμάτι σίδερο.

Υπάρχει και μια ενδιάμεση περίπτωση: ο σπόρος. Ένας ξερός σπόρος φακής μπορεί να μείνει χρόνια σε ένα βάζο χωρίς να δείχνει τίποτα. Ο μεταβολισμός του όμως δεν έχει σταματήσει — έχει επιβραδυνθεί πάρα πολύ. Με νερό και ζέστη φυτρώνει. Ο σπόρος είναι ζωντανός σε «αναμονή».

Ζωντανό, νεκρό ή άψυχο;

Βάλε το καθένα στην ομάδα του. Ρώτα τον εαυτό σου: έχει κύτταρα; Αν ναι, λειτουργούν τώρα;

Πού ανήκει;

Φωτιά

0 από 9

Γιατί η φωτιά δεν ζει

Γύρνα τώρα στη φωτιά και έλεγξε τα γνωρίσματα ένα ένα.

  • Κύτταρα; Όχι. Η φλόγα είναι καυτά αέρια.
  • Μεταβολισμός; Υπάρχει μια χημική αντίδραση, η καύση, αλλά δεν γίνεται μέσα σε κάποιο οργανωμένο σώμα που την ελέγχει.
  • Αναπαραγωγή; Η νέα φωτιά δεν παίρνει τίποτα από την «πληροφορία» της παλιάς. Μια φωτιά από σπίρτο και μια από κεραυνό είναι ίδιες.
  • Ομοιόσταση; Όχι. Η φωτιά δεν ρυθμίζει τίποτα· απλώς καίει όσο υπάρχει καύσιμο.

Η φωτιά μιμείται μερικά γνωρίσματα της ζωής. Της λείπουν όμως τα κύτταρα και η ρύθμιση — δηλαδή η οργάνωση που κάνει κάτι να είναι οργανισμός.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Δύο βάζα: ζωντανοί ή νεκροί σπόροι;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ένας κρύσταλλος μεγαλώνει μέσα σε αλατόνερο. Είναι ζωντανός;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Ένα ρομπότ-σκούπα βρίσκει μόνο του τον φορτιστή όταν αδειάζει η μπαταρία του. Γιατί δεν είναι ζωντανό;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Πότε λέμε με βεβαιότητα ότι κάτι είναι ζωντανό;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 4

Γράψε τρία γνωρίσματα που έχουν όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί.

Τα κατάφερες;

  • Να απαριθμείς τα κοινά γνωρίσματα όλων των ζωντανών οργανισμών.
  • Να κρίνεις αν κάτι είναι ζωντανό ελέγχοντας όλα τα γνωρίσματα μαζί, όχι ένα μόνο.
  • Να ξεχωρίζεις το ζωντανό, το νεκρό και αυτό που δεν έζησε ποτέ.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;