Τι σημαίνει ζωντανό
Τα γνωρίσματα που μοιράζονται ένα βακτήριο, μια βελανιδιά κι εσύ.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Γυμνασίου, §1.1
Θα μάθεις να
- Να απαριθμείς τα κοινά γνωρίσματα όλων των ζωντανών οργανισμών.
- Να κρίνεις αν κάτι είναι ζωντανό ελέγχοντας όλα τα γνωρίσματα μαζί, όχι ένα μόνο.
- Να ξεχωρίζεις το ζωντανό, το νεκρό και αυτό που δεν έζησε ποτέ.
Είναι η φωτιά ζωντανή;
Σκέψου μια φωτιά στο τζάκι.
Μεγαλώνει όταν της ρίχνεις ξύλα. Καταναλώνει οξυγόνο και βγάζει διοξείδιο του άνθρακα, όπως κι εσύ. Κινείται, τρεμοπαίζει, απλώνεται. Μια σπίθα που θα πέσει σε ξερά χόρτα γεννά καινούργια φωτιά.
Κι όμως, κανένας βιολόγος δεν θα πει ότι η φωτιά ζει.
Αυτή η ερώτηση δείχνει κάτι σημαντικό: για να πεις ότι κάτι είναι ζωντανό, δεν φτάνει να έχει ένα γνώρισμα της ζωής. Πρέπει να τα έχει όλα μαζί. Και η φωτιά, όπως θα δεις, της λείπει το πιο βασικό.
Τα γνωρίσματα της ζωής
Ένα βακτήριο, μια βελανιδιά, ένα μανιτάρι κι εσύ φαίνεστε εντελώς διαφορετικοί. Μοιράζεστε όμως τα ίδια γνωρίσματα.
1. Αποτελούνται από κύτταρα. Το κύτταρο είναι η μικρότερη μονάδα που ζει. Ένα βακτήριο είναι ένα μόνο κύτταρο. Εσύ αποτελείσαι από δεκάδες τρισεκατομμύρια.
2. Έχουν μεταβολισμό. Μεταβολισμός λέγεται το σύνολο των χημικών αντιδράσεων μέσα σε έναν οργανισμό. Περιλαμβάνει τη θρέψη (πρόσληψη ή παραγωγή τροφής) και την κυτταρική αναπνοή (απελευθέρωση ενέργειας από την τροφή).
3. Αναπτύσσονται. Δεν μεγαλώνουν απλώς σε μέγεθος σαν κρύσταλλο που προσθέτει στρώσεις. Φτιάχνουν νέα κύτταρα και αλλάζουν μορφή: ο σπόρος γίνεται φυτό, η κάμπια πεταλούδα.

4. Αναπαράγονται. Δίνουν απογόνους που τους μοιάζουν, γιατί περνούν σε αυτούς τις κληρονομικές τους πληροφορίες.
5. Αντιδρούν σε ερεθίσματα. Το φυτό γέρνει προς το φως, το χέρι σου τραβιέται από το καυτό τηγάνι. Αυτή η ικανότητα λέγεται ερεθιστικότητα.

6. Διατηρούν σταθερό εσωτερικό περιβάλλον. Η θερμοκρασία του σώματός σου μένει γύρω στους C, είτε έξω έχει χιόνι είτε καύσωνα. Αυτό λέγεται ομοιόσταση.
7. Αποβάλλουν άχρηστες ουσίες. Ο μεταβολισμός παράγει «απόβλητα», όπως το διοξείδιο του άνθρακα, που πρέπει να φύγουν. Η απομάκρυνσή τους λέγεται απέκκριση.
Ζωντανό, νεκρό, άψυχο
Η καθημερινή γλώσσα έχει δύο λέξεις, «ζωντανό» και «όχι ζωντανό». Η Βιολογία χρειάζεται τρεις κατηγορίες:
- Ζωντανό: έχει τώρα όλα τα γνωρίσματα. Ένα σκυλί, ένα μανιτάρι, ένα βακτήριο.
- Νεκρό: αποτελείται από κύτταρα, άρα κάποτε ζούσε, αλλά ο μεταβολισμός του σταμάτησε. Ένα ξερό φύλλο, ένα κομμάτι ξύλο, ένα κόκαλο.
- Άψυχο: δεν αποτελέστηκε ποτέ από κύτταρα. Μια πέτρα, το νερό, ένα κομμάτι σίδερο.
Υπάρχει και μια ενδιάμεση περίπτωση: ο σπόρος. Ένας ξερός σπόρος φακής μπορεί να μείνει χρόνια σε ένα βάζο χωρίς να δείχνει τίποτα. Ο μεταβολισμός του όμως δεν έχει σταματήσει — έχει επιβραδυνθεί πάρα πολύ. Με νερό και ζέστη φυτρώνει. Ο σπόρος είναι ζωντανός σε «αναμονή».
Γιατί η φωτιά δεν ζει
Γύρνα τώρα στη φωτιά και έλεγξε τα γνωρίσματα ένα ένα.
- Κύτταρα; Όχι. Η φλόγα είναι καυτά αέρια.
- Μεταβολισμός; Υπάρχει μια χημική αντίδραση, η καύση, αλλά δεν γίνεται μέσα σε κάποιο οργανωμένο σώμα που την ελέγχει.
- Αναπαραγωγή; Η νέα φωτιά δεν παίρνει τίποτα από την «πληροφορία» της παλιάς. Μια φωτιά από σπίρτο και μια από κεραυνό είναι ίδιες.
- Ομοιόσταση; Όχι. Η φωτιά δεν ρυθμίζει τίποτα· απλώς καίει όσο υπάρχει καύσιμο.
Η φωτιά μιμείται μερικά γνωρίσματα της ζωής. Της λείπουν όμως τα κύτταρα και η ρύθμιση — δηλαδή η οργάνωση που κάνει κάτι να είναι οργανισμός.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δύο βάζα: ζωντανοί ή νεκροί σπόροι;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βάζεις σε ένα βάζο σπόρους φακής που μούλιασαν σε νερό για μια μέρα. Σε ένα δεύτερο βάζο βάζεις ίδιους σπόρους, αλλά βρασμένους. Κλείνεις και τα δύο.
Σε κάθε βάζο κρεμάς ένα δοχείο με ασβεστόνερο, ένα υγρό που θολώνει όταν έρθει σε επαφή με διοξείδιο του άνθρακα.
Μετά από δύο μέρες: στο πρώτο βάζο το ασβεστόνερο θόλωσε. Στο δεύτερο έμεινε διαυγές.
Το διοξείδιο του άνθρακα βγαίνει από την κυτταρική αναπνοή, δηλαδή από τον μεταβολισμό. Άρα οι σπόροι του πρώτου βάζου ζουν.
Το βράσιμο σκότωσε τα κύτταρα του δεύτερου βάζου· ο μεταβολισμός σταμάτησε.
Γιατί χρειάζεται το δεύτερο βάζο; Είναι ο μάρτυρας. Αποδεικνύει ότι το θόλωμα δεν οφείλεται στο βάζο ή στον αέρα που είχε μέσα, αλλά στους ζωντανούς σπόρους.
Παράδειγμα 2
Ένας κρύσταλλος μεγαλώνει μέσα σε αλατόνερο. Είναι ζωντανός;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το γνώρισμα που βλέπεις είναι η αύξηση του μεγέθους. Δεν αρκεί — έλεγξε και τα υπόλοιπα.
Ο κρύσταλλος δεν έχει κύτταρα. Μεγαλώνει επειδή το αλάτι του διαλύματος κολλάει απ' έξω στις έδρες του, στρώση πάνω σε στρώση.
Ένας οργανισμός μεγαλώνει από μέσα: τρέφεται, φτιάχνει νέα κύτταρα από την τροφή του και αλλάζει μορφή καθώς αναπτύσσεται.
Ο κρύσταλλος δεν τρέφεται, δεν αναπνέει, δεν αντιδρά σε ερεθίσματα. Είναι άψυχος.
Παράδειγμα 3
Ένα ρομπότ-σκούπα βρίσκει μόνο του τον φορτιστή όταν αδειάζει η μπαταρία του. Γιατί δεν είναι ζωντανό;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Φαίνεται να έχει κάποια γνωρίσματα: αντιδρά στο περιβάλλον (αποφεύγει εμπόδια) και «τρέφεται» με ρεύμα.
Δεν έχει όμως κύτταρα. Είναι φτιαγμένο από πλαστικό, μέταλλο και κυκλώματα.
Δεν αναπτύσσεται ούτε αναπαράγεται: ένα ρομπότ δεν γίνεται μεγαλύτερο και δεν φτιάχνει μόνο του νέο ρομπότ. Κάθε κομμάτι του το έφτιαξαν άνθρωποι σε εργοστάσιο.
Συμπέρασμα: ένα μηχάνημα μπορεί να μιμείται συμπεριφορές ζωής. Αυτό δεν το κάνει οργανισμό.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε τρία γνωρίσματα που έχουν όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί.
Τα κατάφερες;
- Να απαριθμείς τα κοινά γνωρίσματα όλων των ζωντανών οργανισμών.
- Να κρίνεις αν κάτι είναι ζωντανό ελέγχοντας όλα τα γνωρίσματα μαζί, όχι ένα μόνο.
- Να ξεχωρίζεις το ζωντανό, το νεκρό και αυτό που δεν έζησε ποτέ.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.