Τι σημαίνει ζωντανό

Είναι η φωτιά ζωντανή;

Σκέψου μια φωτιά στο τζάκι.

Μεγαλώνει όταν της ρίχνεις ξύλα. Καταναλώνει οξυγόνο και βγάζει διοξείδιο του άνθρακα, όπως κι εσύ. Κινείται, τρεμοπαίζει, απλώνεται. Μια σπίθα που θα πέσει σε ξερά χόρτα γεννά καινούργια φωτιά.

Κι όμως, κανένας βιολόγος δεν θα πει ότι η φωτιά ζει.

Αυτή η ερώτηση δείχνει κάτι σημαντικό: για να πεις ότι κάτι είναι ζωντανό, δεν φτάνει να έχει ένα γνώρισμα της ζωής. Πρέπει να τα έχει όλα μαζί. Και η φωτιά, όπως θα δεις, της λείπει το πιο βασικό.

Τα γνωρίσματα της ζωής

Ένα βακτήριο, μια βελανιδιά, ένα μανιτάρι κι εσύ φαίνεστε εντελώς διαφορετικοί. Μοιράζεστε όμως τα ίδια γνωρίσματα.

1. Αποτελούνται από κύτταρα. Το κύτταρο είναι η μικρότερη μονάδα που ζει. Ένα βακτήριο είναι ένα μόνο κύτταρο. Εσύ αποτελείσαι από δεκάδες τρισεκατομμύρια.

2. Έχουν μεταβολισμό. Μεταβολισμός λέγεται το σύνολο των χημικών αντιδράσεων μέσα σε έναν οργανισμό. Περιλαμβάνει τη θρέψη (πρόσληψη ή παραγωγή τροφής) και την κυτταρική αναπνοή (απελευθέρωση ενέργειας από την τροφή).

3. Αναπτύσσονται. Δεν μεγαλώνουν απλώς σε μέγεθος σαν κρύσταλλο που προσθέτει στρώσεις. Φτιάχνουν νέα κύτταρα και αλλάζουν μορφή: ο σπόρος γίνεται φυτό, η κάμπια πεταλούδα.

4. Αναπαράγονται. Δίνουν απογόνους που τους μοιάζουν, γιατί περνούν σε αυτούς τις κληρονομικές τους πληροφορίες.

5. Αντιδρούν σε ερεθίσματα. Το φυτό γέρνει προς το φως, το χέρι σου τραβιέται από το καυτό τηγάνι. Αυτή η ικανότητα λέγεται ερεθιστικότητα.

6. Διατηρούν σταθερό εσωτερικό περιβάλλον. Η θερμοκρασία του σώματός σου μένει γύρω στους $37\;^\circ$C, είτε έξω έχει χιόνι είτε καύσωνα. Αυτό λέγεται ομοιόσταση.

7. Αποβάλλουν άχρηστες ουσίες. Ο μεταβολισμός παράγει «απόβλητα», όπως το διοξείδιο του άνθρακα, που πρέπει να φύγουν. Η απομάκρυνσή τους λέγεται απέκκριση.

Ποιο γνώρισμα της ζωής βλέπεις;

Διάλεξε μια σκηνή και μετά το γνώρισμα που φανερώνει. Σε κάθε ζευγάρι εμφανίζεται η εξήγηση.

Διάλεξε σκηνή

Ένα φυτό στο περβάζι στρέφει τα φύλλα του προς το τζάμι.Τρέχεις στο μάθημα της γυμναστικής και αρχίζεις να ιδρώνεις.Ένας γυρίνος χάνει την ουρά του και βγάζει πόδια.Μαγιά σε χλιαρό νερό με ζάχαρη βγάζει φυσαλίδες αερίου.

Ποιο γνώρισμα;

ΜεταβολισμόςΑνάπτυξηΕρεθιστικότηταΟμοιόσταση

Δεν ταιριάζειΤο φυτό κάνει φωτοσύνθεση, αλλά η στροφή προς το φως είναι απάντηση σε ερέθισμα.

Ζωντανό, νεκρό, άψυχο

Η καθημερινή γλώσσα έχει δύο λέξεις, «ζωντανό» και «όχι ζωντανό». Η Βιολογία χρειάζεται τρεις κατηγορίες:

• Ζωντανό: έχει τώρα όλα τα γνωρίσματα. Ένα σκυλί, ένα μανιτάρι, ένα βακτήριο.
• Νεκρό: αποτελείται από κύτταρα, άρα κάποτε ζούσε, αλλά ο μεταβολισμός του σταμάτησε. Ένα ξερό φύλλο, ένα κομμάτι ξύλο, ένα κόκαλο.
• Άψυχο: δεν αποτελέστηκε ποτέ από κύτταρα. Μια πέτρα, το νερό, ένα κομμάτι σίδερο.

Υπάρχει και μια ενδιάμεση περίπτωση: ο σπόρος. Ένας ξερός σπόρος φακής μπορεί να μείνει χρόνια σε ένα βάζο χωρίς να δείχνει τίποτα. Ο μεταβολισμός του όμως δεν έχει σταματήσει — έχει επιβραδυνθεί πάρα πολύ. Με νερό και ζέστη φυτρώνει. Ο σπόρος είναι ζωντανός σε «αναμονή».

Ζωντανό, νεκρό ή άψυχο;

Βάλε το καθένα στην ομάδα του. Ρώτα τον εαυτό σου: έχει κύτταρα; Αν ναι, λειτουργούν τώρα;

Πού ανήκει;

Μανιτάρι στο δάσος

ΖωντανόΝεκρόΆψυχο

0 / 9

Γιατί η φωτιά δεν ζει

Γύρνα τώρα στη φωτιά και έλεγξε τα γνωρίσματα ένα ένα.

• Κύτταρα; Όχι. Η φλόγα είναι καυτά αέρια.
• Μεταβολισμός; Υπάρχει μια χημική αντίδραση, η καύση, αλλά δεν γίνεται μέσα σε κάποιο οργανωμένο σώμα που την ελέγχει.
• Αναπαραγωγή; Η νέα φωτιά δεν παίρνει τίποτα από την «πληροφορία» της παλιάς. Μια φωτιά από σπίρτο και μια από κεραυνό είναι ίδιες.
• Ομοιόσταση; Όχι. Η φωτιά δεν ρυθμίζει τίποτα· απλώς καίει όσο υπάρχει καύσιμο.

Η φωτιά μιμείται μερικά γνωρίσματα της ζωής. Της λείπουν όμως τα κύτταρα και η ρύθμιση — δηλαδή η οργάνωση που κάνει κάτι να είναι οργανισμός.

Ας το κάνουμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση