Ευθύγραμμη και καμπυλόγραμμη κίνηση
Βολές και κυκλική κίνηση ως συνδυασμοί απλών κινήσεων.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναλύεις μια βολή σε δύο απλές κινήσεις, μία οριζόντια και μία κατακόρυφη, που γίνονται ανεξάρτητα.
- Να υπολογίζεις χρόνο πτώσης, βεληνεκές και ταχύτητα πρόσκρουσης σε οριζόντια βολή.
- Να βρίσκεις βεληνεκές και μέγιστο ύψος σε πλάγια βολή χωρίς αντίσταση του αέρα.
- Να συνδέεις στροφές ανά λεπτό, περίοδο, γραμμική ταχύτητα και κεντρομόλο επιτάχυνση στην ομαλή κυκλική κίνηση.
Δύο κινήσεις που δεν ενοχλούν η μία την άλλη
Στην Α΄ τάξη είδες δύο απλές κινήσεις σε ευθεία: την ομαλή, με σταθερή ταχύτητα, και την ομαλά μεταβαλλόμενη, με σταθερή επιτάχυνση. Η ελεύθερη πτώση είναι η δεύτερη, με επιτάχυνση m/s² προς τα κάτω:
Το νερό που φεύγει από μια μάνικα, ένα εργαλείο που γλιστράει από την καρότσα, το δέμα που αφήνει ένα drone δεν κινούνται σε ευθεία. Διαγράφουν καμπύλη. Η καμπύλη αυτή όμως δεν χρειάζεται καινούρια Φυσική: είναι δύο απλές κινήσεις μαζί.
Οριζόντια βολή
Ένα σώμα φεύγει οριζόντια με ταχύτητα από ύψος . Βάζουμε τον άξονα οριζόντια και τον προς τα κάτω, με αρχή το σημείο εκτόξευσης:
Το σώμα φτάνει στο έδαφος όταν . Από εκεί βγαίνει ο χρόνος πτώσης, και από αυτόν το βεληνεκές, δηλαδή η οριζόντια απόσταση ως το σημείο που πέφτει:
Ο χρόνος πτώσης δεν εξαρτάται από το . Ένα κλειδί που ξεφεύγει οριζόντια από μια σκαλωσιά και ένα δεύτερο που απλώς αφήνεται από το ίδιο ύψος φτάνουν στο έδαφος την ίδια στιγμή. Το πρώτο απλώς πέφτει πιο μακριά.
Σε κάθε στιγμή η ταχύτητα έχει δύο συνιστώσες: την οριζόντια , που μένει σταθερή, και την κατακόρυφη , που μεγαλώνει. Το μέτρο της βγαίνει από το Πυθαγόρειο θεώρημα:
Πλάγια βολή
Όταν το σώμα φεύγει με ταχύτητα υπό γωνία πάνω από το οριζόντιο, η αρχική ταχύτητα σπάει σε δύο κομμάτια:
Οριζόντια το σώμα κινείται πάλι ομαλά με . Κατακόρυφα ανεβαίνει με , επιβραδύνεται από το βάρος, σταματά στο ψηλότερο σημείο και ξαναπέφτει. Αν προσγειωθεί στο ίδιο ύψος από το οποίο ξεκίνησε, ο συνολικός χρόνος πτήσης , το μέγιστο ύψος και το βεληνεκές είναι:
Το γίνεται μέγιστο, ίσο με , όταν . Άρα χωρίς αέρα το μεγαλύτερο βεληνεκές το δίνει η γωνία . Δύο γωνίες που αθροίζουν , όπως και , δίνουν το ίδιο βεληνεκές: η μία χαμηλή και γρήγορη, η άλλη ψηλή και αργή.
Ομαλή κυκλική κίνηση
Ο δίσκος ενός τροχού, η φτερωτή μιας αντλίας, το τύμπανο ενός πλυντηρίου κάνουν κυκλική κίνηση. Όταν το μέτρο της ταχύτητας μένει σταθερό, η κίνηση λέγεται ομαλή κυκλική.
- Περίοδος : ο χρόνος για μία πλήρη περιστροφή, σε s.
- Συχνότητα : περιστροφές ανά δευτερόλεπτο, σε Hz. Οι μηχανές γράφουν συνήθως στροφές ανά λεπτό (rpm): διαιρείς με για να πάρεις Hz.
- Γραμμική ταχύτητα: σε μία περίοδο ένα σημείο στην περιφέρεια διανύει το μήκος του κύκλου, :
- Γωνιακή ταχύτητα , σε rad/s. Συνδέεται με τη γραμμική με το .
Όλα τα σημεία ενός δίσκου έχουν την ίδια περίοδο. Η γραμμική τους ταχύτητα όμως μεγαλώνει όσο απομακρύνονται από τον άξονα: η άκρη ενός δίσκου κοπής τρέχει πολύ πιο γρήγορα από το κέντρο του.
Η επιτάχυνση που στρίβει
Στην ομαλή κυκλική κίνηση το μέτρο της ταχύτητας δεν αλλάζει, αλλά η κατεύθυνσή της αλλάζει συνεχώς. Αλλαγή ταχύτητας σημαίνει επιτάχυνση. Αυτή δείχνει πάντα προς το κέντρο και λέγεται κεντρομόλος:
Για να υπάρχει, χρειάζεται δύναμη προς το κέντρο, την κεντρομόλο δύναμη:
Δεν είναι καινούριο είδος δύναμης. Είναι ο ρόλος που παίζει κάποια γνωστή: η τριβή των ελαστικών σε μια στροφή, η τάση του σχοινιού σε μια σφεντόνα, το τοίχωμα του τυμπάνου στα ρούχα του πλυντηρίου.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Από την καρότσα ενός φορτηγού, σε ύψος 1,25 m, ένα κλειδί ξεφεύγει οριζόντια με ταχύτητα 2 m/s. Πόσο χρόνο κάνει να φτάσει στο έδαφος, πόσο μακριά πέφτει και με πόση ταχύτητα χτυπά;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κατακόρυφα, ελεύθερη πτώση από m:
Οριζόντια, ομαλή κίνηση για τον ίδιο χρόνο:
Ταχύτητα πρόσκρουσης. Η οριζόντια συνιστώσα μένει m/s. Η κατακόρυφη έχει γίνει m/s:
Το μεγαλύτερο μέρος της ταχύτητας το έδωσε η πτώση, όχι η αρχική ώθηση. Από ψηλότερα, η κατακόρυφη συνιστώσα κυριαρχεί ακόμα περισσότερο.
Παράδειγμα 2
Ένας εκτοξευτήρας ποτίσματος στο έδαφος πετάει νερό με 10 m/s υπό γωνία 30°. Αγνόησε τον αέρα. Πόσο μακριά φτάνει το νερό και πόσο ψηλά ανεβαίνει; Τι αλλάζει στις 45°;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Συνιστώσες της αρχικής ταχύτητας, με και :
Χρόνος πτήσης. Το νερό ανεβαίνει ώσπου , σε s, και κάνει άλλο τόσο να κατέβει. Συνολικά s.
Βεληνεκές και ύψος:
Στις το γίνεται :
Περίπου % πιο μακριά, με την ίδια πίεση στο νερό. Στην πράξη ο αέρας κόβει λίγο από αυτό το κέρδος.
Παράδειγμα 3
Ένας γωνιακός τροχός έχει δίσκο διαμέτρου 125 mm και γυρίζει με 12 000 στροφές το λεπτό. Με πόση ταχύτητα κινείται η περιφέρεια του δίσκου;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Συχνότητα σε Hz:
Ακτίνα: m. Γραμμική ταχύτητα στην περιφέρεια:
Αυτό είναι πάνω από km/h. Ένα κομμάτι από σπασμένο δίσκο ή ένα σπινθήρισμα φεύγει με αυτή την ταχύτητα, κατά την εφαπτομένη. Γι' αυτό η προστατευτική μάσκα και ο προφυλακτήρας δεν είναι προαιρετικά.
Παράδειγμα 4
Αυτοκίνητο 1200 kg παίρνει στροφή ακτίνας 50 m με 54 km/h. Πόση κεντρομόλος δύναμη χρειάζεται; Αν η τριβή των ελαστικών μπορεί να δώσει το πολύ 0,8 του βάρους σε στεγνό δρόμο και 0,4 σε βρεγμένο, ποια είναι η μέγιστη ταχύτητα σε κάθε περίπτωση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ταχύτητα: m/s. Κεντρομόλος επιτάχυνση και δύναμη:
Όριο. Η κεντρομόλος δύναμη εδώ είναι η τριβή. Αν το όριο είναι :
δηλαδή km/h. Η μάζα απλοποιήθηκε: το όριο είναι ίδιο για αυτοκίνητο και για φορτηγό με ίδια λάστιχα.
Σε βρεγμένο δρόμο, με :
περίπου km/h. Τα km/h που ήταν άνετα στο στεγνό είναι ήδη πάνω από το όριο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ένα κλειδί πέφτει από σκαλωσιά ύψους m. Σε πόσο χρόνο φτάνει στο έδαφος και με πόση ταχύτητα; ( m/s², χωρίς αέρα)
Τα κατάφερες;
- Να αναλύεις μια βολή σε δύο απλές κινήσεις, μία οριζόντια και μία κατακόρυφη, που γίνονται ανεξάρτητα.
- Να υπολογίζεις χρόνο πτώσης, βεληνεκές και ταχύτητα πρόσκρουσης σε οριζόντια βολή.
- Να βρίσκεις βεληνεκές και μέγιστο ύψος σε πλάγια βολή χωρίς αντίσταση του αέρα.
- Να συνδέεις στροφές ανά λεπτό, περίοδο, γραμμική ταχύτητα και κεντρομόλο επιτάχυνση στην ομαλή κυκλική κίνηση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.