Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ευθύγραμμη και καμπυλόγραμμη κίνηση

Βολές και κυκλική κίνηση ως συνδυασμοί απλών κινήσεων.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να αναλύεις μια βολή σε δύο απλές κινήσεις, μία οριζόντια και μία κατακόρυφη, που γίνονται ανεξάρτητα.
  2. Να υπολογίζεις χρόνο πτώσης, βεληνεκές και ταχύτητα πρόσκρουσης σε οριζόντια βολή.
  3. Να βρίσκεις βεληνεκές και μέγιστο ύψος σε πλάγια βολή χωρίς αντίσταση του αέρα.
  4. Να συνδέεις στροφές ανά λεπτό, περίοδο, γραμμική ταχύτητα και κεντρομόλο επιτάχυνση στην ομαλή κυκλική κίνηση.

Δύο κινήσεις που δεν ενοχλούν η μία την άλλη

Στην Α΄ τάξη είδες δύο απλές κινήσεις σε ευθεία: την ομαλή, με σταθερή ταχύτητα, και την ομαλά μεταβαλλόμενη, με σταθερή επιτάχυνση. Η ελεύθερη πτώση είναι η δεύτερη, με επιτάχυνση g=10g = 10 m/s² προς τα κάτω:

v=gth=12gt2v = g t \qquad h = \tfrac{1}{2} g t^2

Το νερό που φεύγει από μια μάνικα, ένα εργαλείο που γλιστράει από την καρότσα, το δέμα που αφήνει ένα drone δεν κινούνται σε ευθεία. Διαγράφουν καμπύλη. Η καμπύλη αυτή όμως δεν χρειάζεται καινούρια Φυσική: είναι δύο απλές κινήσεις μαζί.

Οριζόντια βολή

Ένα σώμα φεύγει οριζόντια με ταχύτητα v0v_0 από ύψος hh. Βάζουμε τον άξονα xx οριζόντια και τον yy προς τα κάτω, με αρχή το σημείο εκτόξευσης:

x=v0ty=12gt2x = v_0 t \qquad y = \tfrac{1}{2} g t^2

Το σώμα φτάνει στο έδαφος όταν y=hy = h. Από εκεί βγαίνει ο χρόνος πτώσης, και από αυτόν το βεληνεκές, δηλαδή η οριζόντια απόσταση ως το σημείο που πέφτει:

t=2hgxmax=v02hgt = \sqrt{\frac{2h}{g}} \qquad x_{max} = v_0 \sqrt{\frac{2h}{g}}

Ο χρόνος πτώσης δεν εξαρτάται από το v0v_0. Ένα κλειδί που ξεφεύγει οριζόντια από μια σκαλωσιά και ένα δεύτερο που απλώς αφήνεται από το ίδιο ύψος φτάνουν στο έδαφος την ίδια στιγμή. Το πρώτο απλώς πέφτει πιο μακριά.

Εκτόξευση και απλή πτώση, ταυτόχρονα

Οι δύο μπάλες ξεκινούν την ίδια στιγμή από ύψος 20 m. Η μία αφήνεται, η άλλη φεύγει οριζόντια. Άλλαξε την ταχύτητα εκτόξευσης και μετά σύρε τον χρόνο: μένουν πάντα στο ίδιο ύψος.

Ελεύθερη πτώσηΟριζόντια βολή

Χρόνος πτώσης2 s

Βεληνεκές20 m

Ύψος και των δύο20 m

Όση ταχύτητα κι αν δώσεις, ο χρόνος πτώσης μένει 2 s. Αλλάζει μόνο το πόσο μακριά πέφτει η μπάλα.

Σε κάθε στιγμή η ταχύτητα έχει δύο συνιστώσες: την οριζόντια vx=v0v_x = v_0, που μένει σταθερή, και την κατακόρυφη vy=gtv_y = g t, που μεγαλώνει. Το μέτρο της βγαίνει από το Πυθαγόρειο θεώρημα:

v=vx2+vy2v = \sqrt{v_x^2 + v_y^2}

Πλάγια βολή

Όταν το σώμα φεύγει με ταχύτητα v0v_0 υπό γωνία θ\theta πάνω από το οριζόντιο, η αρχική ταχύτητα σπάει σε δύο κομμάτια:

v0x=v0 συνθv0y=v0 ημθv_{0x} = v_0\,\sigma\upsilon\nu\theta \qquad v_{0y} = v_0\,\eta\mu\theta

Οριζόντια το σώμα κινείται πάλι ομαλά με v0xv_{0x}. Κατακόρυφα ανεβαίνει με v0yv_{0y}, επιβραδύνεται από το βάρος, σταματά στο ψηλότερο σημείο και ξαναπέφτει. Αν προσγειωθεί στο ίδιο ύψος από το οποίο ξεκίνησε, ο συνολικός χρόνος πτήσης tt, το μέγιστο ύψος HH και το βεληνεκές είναι:

t=2v0 ημθgH=(v0 ημθ)22gxmax=v02 ημ2θgt = \frac{2 v_0\,\eta\mu\theta}{g} \qquad H = \frac{(v_0\,\eta\mu\theta)^2}{2g} \qquad x_{max} = \frac{v_0^2\,\eta\mu 2\theta}{g}

Το ημ2θ\eta\mu 2\theta γίνεται μέγιστο, ίσο με 11, όταν 2θ=90∘2\theta = 90^\circ. Άρα χωρίς αέρα το μεγαλύτερο βεληνεκές το δίνει η γωνία 45∘45^\circ. Δύο γωνίες που αθροίζουν 90∘90^\circ, όπως 30∘30^\circ και 60∘60^\circ, δίνουν το ίδιο βεληνεκές: η μία χαμηλή και γρήγορη, η άλλη ψηλή και αργή.

Ομαλή κυκλική κίνηση

Ο δίσκος ενός τροχού, η φτερωτή μιας αντλίας, το τύμπανο ενός πλυντηρίου κάνουν κυκλική κίνηση. Όταν το μέτρο της ταχύτητας μένει σταθερό, η κίνηση λέγεται ομαλή κυκλική.

  • Περίοδος TT: ο χρόνος για μία πλήρη περιστροφή, σε s.
  • Συχνότητα f=1/Tf = 1/T: περιστροφές ανά δευτερόλεπτο, σε Hz. Οι μηχανές γράφουν συνήθως στροφές ανά λεπτό (rpm): διαιρείς με 6060 για να πάρεις Hz.
  • Γραμμική ταχύτητα: σε μία περίοδο ένα σημείο στην περιφέρεια διανύει το μήκος του κύκλου, 2πR2\pi R:
v=2πRT=2πRfv = \frac{2\pi R}{T} = 2\pi R f
  • Γωνιακή ταχύτητα ω=2π/T\omega = 2\pi / T, σε rad/s. Συνδέεται με τη γραμμική με το v=ωRv = \omega R.

Όλα τα σημεία ενός δίσκου έχουν την ίδια περίοδο. Η γραμμική τους ταχύτητα όμως μεγαλώνει όσο απομακρύνονται από τον άξονα: η άκρη ενός δίσκου κοπής τρέχει πολύ πιο γρήγορα από το κέντρο του.

Η επιτάχυνση που στρίβει

Στην ομαλή κυκλική κίνηση το μέτρο της ταχύτητας δεν αλλάζει, αλλά η κατεύθυνσή της αλλάζει συνεχώς. Αλλαγή ταχύτητας σημαίνει επιτάχυνση. Αυτή δείχνει πάντα προς το κέντρο και λέγεται κεντρομόλος:

ακ=v2R=ω2R\alpha_\kappa = \frac{v^2}{R} = \omega^2 R

Για να υπάρχει, χρειάζεται δύναμη προς το κέντρο, την κεντρομόλο δύναμη:

Fκ=mv2RF_\kappa = m \frac{v^2}{R}

Δεν είναι καινούριο είδος δύναμης. Είναι ο ρόλος που παίζει κάποια γνωστή: η τριβή των ελαστικών σε μια στροφή, η τάση του σχοινιού σε μια σφεντόνα, το τοίχωμα του τυμπάνου στα ρούχα του πλυντηρίου.

Δύο βέλη πάνω στο ίδιο σώμα

Σύρε τη θέση γύρω από τον κύκλο. Το βέλος της ταχύτητας είναι πάντα εφαπτόμενο, της επιτάχυνσης πάντα προς το κέντρο. Μετά μίκρυνε την περίοδο: η ταχύτητα μεγαλώνει και η επιτάχυνση ακόμα περισσότερο.

Ταχύτητα — εφαπτόμενηΕπιτάχυνση — προς το κέντρο
Ταχύτητα
3,14 m/s
Κεντρομόλος επιτάχυνση
4,93 m/s²
Συχνότητα
0,25 Hz

Η επιτάχυνση είναι κάθετη στην ταχύτητα. Δεν αλλάζει το μέτρο της, μόνο την κατεύθυνση.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Από την καρότσα ενός φορτηγού, σε ύψος 1,25 m, ένα κλειδί ξεφεύγει οριζόντια με ταχύτητα 2 m/s. Πόσο χρόνο κάνει να φτάσει στο έδαφος, πόσο μακριά πέφτει και με πόση ταχύτητα χτυπά;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Ένας εκτοξευτήρας ποτίσματος στο έδαφος πετάει νερό με 10 m/s υπό γωνία 30°. Αγνόησε τον αέρα. Πόσο μακριά φτάνει το νερό και πόσο ψηλά ανεβαίνει; Τι αλλάζει στις 45°;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ένας γωνιακός τροχός έχει δίσκο διαμέτρου 125 mm και γυρίζει με 12 000 στροφές το λεπτό. Με πόση ταχύτητα κινείται η περιφέρεια του δίσκου;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Αυτοκίνητο 1200 kg παίρνει στροφή ακτίνας 50 m με 54 km/h. Πόση κεντρομόλος δύναμη χρειάζεται; Αν η τριβή των ελαστικών μπορεί να δώσει το πολύ 0,8 του βάρους σε στεγνό δρόμο και 0,4 σε βρεγμένο, ποια είναι η μέγιστη ταχύτητα σε κάθε περίπτωση;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Από την ίδια σκαλωσιά, την ίδια στιγμή, ένα κλειδί αφήνεται να πέσει και ένα δεύτερο φεύγει οριζόντια με 55 m/s. Ποιο φτάνει πρώτο στο έδαφος; (Αγνόησε τον αέρα.)

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Ένα κλειδί πέφτει από σκαλωσιά ύψους 2020 m. Σε πόσο χρόνο φτάνει στο έδαφος και με πόση ταχύτητα; (g=10g = 10 m/s², χωρίς αέρα)

Τα κατάφερες;

  • Να αναλύεις μια βολή σε δύο απλές κινήσεις, μία οριζόντια και μία κατακόρυφη, που γίνονται ανεξάρτητα.
  • Να υπολογίζεις χρόνο πτώσης, βεληνεκές και ταχύτητα πρόσκρουσης σε οριζόντια βολή.
  • Να βρίσκεις βεληνεκές και μέγιστο ύψος σε πλάγια βολή χωρίς αντίσταση του αέρα.
  • Να συνδέεις στροφές ανά λεπτό, περίοδο, γραμμική ταχύτητα και κεντρομόλο επιτάχυνση στην ομαλή κυκλική κίνηση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;