Πειθώ και προπαγάνδα
Πότε η πειθώ γίνεται χειραγώγηση, σε διαφημίσεις και πολιτικό λόγο.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να διακρίνεις την πειθώ από την προπαγάνδα με κριτήρια: φανερός σκοπός, θέση για την αντίθετη άποψη, τεκμήρια, χρήση του συναισθήματος.
- Να αναγνωρίζεις τεχνικές προπαγάνδας: σύνθημα, επανάληψη, «εμείς και αυτοί», ψευδοδίλημμα, μισή αλήθεια, «όλοι το κάνουν».
- Να εντοπίζεις τους τρόπους και τα μέσα πειθούς στη διαφήμιση, στον πολιτικό και στον επιστημονικό λόγο.
- Να κρίνεις την επικοινωνιακή αποτελεσματικότητα ενός πειστικού κειμένου με βάση τον δέκτη και τον σκοπό του.
Πού τελειώνει η πειθώ
Η πειθώ προσπαθεί να σε κερδίσει, αλλά σου αφήνει την τελική κρίση: δείχνει τι θέλει, δίνει λόγους, και μπορείς να διαφωνήσεις. Η προπαγάνδα είναι οργανωμένη, συστηματική προσπάθεια να επηρεαστεί μεγάλο κοινό έτσι ώστε να μη σκεφτεί: κρύβει ή παραμορφώνει όσα δεν τη συμφέρουν και παίζει με τα συναισθήματα.
| Κριτήριο | Πειθώ | Προπαγάνδα |
|---|---|---|
| Σκοπός | φανερός: ξέρεις ποιος μιλά και τι ζητά | συχνά κρυφός ή συγκαλυμμένος |
| Αντίθετη άποψη | την αναφέρει και την αντικρούει | την αγνοεί ή γελοιοποιεί τον αντίπαλο |
| Τεκμήρια | ελέγξιμα, από γνωστές πηγές | λίγα, επιλεγμένα, μισές αλήθειες |
| Συναίσθημα | συνοδεύει τα επιχειρήματα | παίρνει τη θέση τους: φόβος, μίσος, ενθουσιασμός |
| Δέκτης | σκεπτόμενος άνθρωπος | μάζα που πρέπει να ακολουθήσει |
Οι τεχνικές της προπαγάνδας
- Σύνθημα και επανάληψη: μια σύντομη φράση που ακούγεται ξανά και ξανά, ώσπου να μοιάζει αυτονόητη.
- «Εμείς και αυτοί»: ο κόσμος χωρίζεται σε καλούς και κακούς. Ο αντίπαλος γίνεται εχθρός.
- Ψευδοδίλημμα: «ή με εμάς ή με το χάος», σαν να μην υπάρχει τρίτη επιλογή.
- Μισή αλήθεια: ένα στοιχείο αληθινό αλλά κομμένο, ώστε να δείχνει κάτι άλλο.
- Ετικέτες και στερεότυπα: μια λέξη αντί για επιχείρημα («προδότες», «γραφειοκράτες»).
- «Όλοι το κάνουν»: αν το κάνουν όλοι, πρέπει να το κάνεις κι εσύ.
- Φόβος: ο κίνδυνος μεγαλώνει, για να μη σκεφτεί κανείς τη λύση.
Τρία είδη λόγου
Η διαφήμιση
ΤΑΧΥΣ — ο φούρνος μικροκυμάτων που σκέφτεται για σένα
Κουράστηκες; Γύρισες αργά; Ο ΤΑΧΥΣ ξέρει τι θέλεις. Ένα κουμπί, και το φαγητό σου είναι έτοιμο, ζεστό, όπως το έφτιαχνε η μαμά. Ήδη 100.000 σπίτια τον εμπιστεύτηκαν. Εσύ τι περιμένεις; Μόνο αυτή την εβδομάδα, −30%.
Κείμενο γραμμένο για το μάθημα· η μάρκα είναι επινοημένη.
Μέσα πειθούς: ρητορικές ερωτήσεις και β΄ πρόσωπο («Κουράστηκες;», «Εσύ τι περιμένεις;») που μιλούν προσωπικά στον καθένα· προσωποποίηση («ο φούρνος που σκέφτεται», «ξέρει τι θέλεις»)· ασύνδετο («έτοιμο, ζεστό»)· νοσταλγία («όπως το έφτιαχνε η μαμά»)· «όλοι το κάνουν» με αριθμό που δεν ελέγχεται («100.000 σπίτια»)· πίεση χρόνου («Μόνο αυτή την εβδομάδα»). Τεκμήριο για το τι κάνει ο φούρνος δεν υπάρχει κανένα.
Η διαφήμιση δεν είναι κατ' ανάγκη προπαγάνδα· ο σκοπός της (να πουλήσει) είναι φανερός. Χρησιμοποιεί όμως συχνά τις ίδιες τεχνικές.
Ο πολιτικός λόγος
Συμπολίτες μου, εμείς δεν τάζουμε· εμείς φτιάχνουμε. Οι άλλοι κάθονται είκοσι χρόνια στα γραφεία τους και μετρούν ψήφους. Ή θα συνεχίσουμε μαζί να χτίζουμε, ή θα γυρίσουμε στη στασιμότητα. Η πόλη μας αξίζει περισσότερα. Η πόλη μας αξίζει εμάς.
Κείμενο γραμμένο για το μάθημα: λόγος υποψήφιου δημάρχου, επινοημένος.
Εδώ η ζυγαριά γέρνει προς την προπαγάνδα: «εμείς» και «οι άλλοι», ετικέτα για τον αντίπαλο («μετρούν ψήφους»), ψευδοδίλημμα («Ή… ή…»), επανάληψη («Η πόλη μας αξίζει…») και ούτε ένα έργο, ούτε ένας αριθμός. Το α΄ πληθυντικό («εμείς», «μαζί») κάνει τον ακροατή να νιώθει μέλος της ομάδας.
Ο επιστημονικός λόγος
Σε δείγμα 1.200 εργαζομένων σε κουζίνες εστιατορίων καταγράφηκαν 310 εγκαύματα σε ένα έτος. Τα περισσότερα συνέβησαν τις ώρες αιχμής. Τα αποτελέσματα δεν μπορούν να γενικευτούν σε όλους τους χώρους εστίασης, γιατί το δείγμα προήλθε από μία μόνο περιφέρεια.
Κείμενο γραμμένο για το μάθημα· τα στοιχεία είναι επινοημένα.
Ο επιστημονικός λόγος πείθει σχεδόν μόνο με επίκληση στη λογική: στατιστικά στοιχεία, γ΄ πρόσωπο και παθητική φωνή («καταγράφηκαν», «συνέβησαν») για αντικειμενικότητα, αναφορική λειτουργία της γλώσσας, ειδικούς όρους. Πρόσεξε την τελευταία περίοδο: λέει τα όρια του συμπεράσματος. Αυτό η προπαγάνδα δεν το κάνει ποτέ.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στη διαφήμιση του φούρνου ΤΑΧΥΣ να εντοπίσεις τρία μέσα πειθούς, με μια φράση για το καθένα, και να σχολιάσεις αν είναι αποτελεσματικά για έναν νέο εργαζόμενο που γυρίζει αργά στο σπίτι. (μονάδες 6)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μέσα πειθούς: α) ρητορικές ερωτήσεις σε β΄ πρόσωπο: «Κουράστηκες; Γύρισες αργά;»· β) προσωποποίηση: «ο φούρνος… που σκέφτεται για σένα»· γ) «όλοι το κάνουν»: «Ήδη 100.000 σπίτια τον εμπιστεύτηκαν».
Αποτελεσματικότητα: για τον κουρασμένο εργαζόμενο οι ερωτήσεις πετυχαίνουν, γιατί περιγράφουν ακριβώς τη μέρα του· νιώθει ότι η διαφήμιση τον «ξέρει». Η προσωποποίηση υπόσχεται ξεκούραση. Όμως ένας προσεκτικός αγοραστής θα προσέξει ότι λείπει κάθε πληροφορία για τιμή, ισχύ ή κατανάλωση: πείθει το συναίσθημα, όχι τη λογική.
Παράδειγμα 2
Είναι ο λόγος του υποψήφιου δημάρχου πειθώ ή προπαγάνδα; Να τεκμηριώσεις την απάντησή σου με δύο στοιχεία του κειμένου. (μονάδες 4)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κλίνει προς την προπαγάνδα. Πρώτο στοιχείο: το ψευδοδίλημμα «Ή θα συνεχίσουμε μαζί να χτίζουμε, ή θα γυρίσουμε στη στασιμότητα», που δεν αφήνει χώρο για τρίτη επιλογή ούτε για κριτική.
Δεύτερο στοιχείο: ο αντίπαλος δεν αντικρούεται, χαρακτηρίζεται («κάθονται είκοσι χρόνια στα γραφεία τους και μετρούν ψήφους»), και πουθενά δεν δίνεται ένα έργο ή ένας αριθμός που θα μπορούσε να ελεγχθεί. Ο ακροατής καλείται να ακολουθήσει, όχι να κρίνει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται η τεχνική που παρουσιάζει μόνο δύο ακραίες επιλογές, σαν να μην υπάρχει τρίτη;
Τα κατάφερες;
- Να διακρίνεις την πειθώ από την προπαγάνδα με κριτήρια: φανερός σκοπός, θέση για την αντίθετη άποψη, τεκμήρια, χρήση του συναισθήματος.
- Να αναγνωρίζεις τεχνικές προπαγάνδας: σύνθημα, επανάληψη, «εμείς και αυτοί», ψευδοδίλημμα, μισή αλήθεια, «όλοι το κάνουν».
- Να εντοπίζεις τους τρόπους και τα μέσα πειθούς στη διαφήμιση, στον πολιτικό και στον επιστημονικό λόγο.
- Να κρίνεις την επικοινωνιακή αποτελεσματικότητα ενός πειστικού κειμένου με βάση τον δέκτη και τον σκοπό του.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.