Οι τρόποι πειθούς
Επίκληση στη λογική, στο συναίσθημα, στο ήθος, στην αυθεντία — και η επίθεση στο ήθος.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τους πέντε τρόπους πειθούς: επίκληση στη λογική, στο συναίσθημα, στο ήθος, στην αυθεντία και επίθεση στο ήθος του αντιπάλου.
- Να ξεχωρίζεις τον τρόπο πειθούς από τα μέσα πειθούς με τα οποία πραγματώνεται (τεκμήρια, αφήγηση, ευθύς λόγος, ρητορική ερώτηση κ.ά.).
- Να τεκμηριώνεις κάθε τρόπο ή μέσο πειθούς με φράση του κειμένου και να λες τι πετυχαίνει.
- Να κρίνεις πότε η επίκληση στην αυθεντία ή στο συναίσθημα είναι θεμιτή και πότε αντικαθιστά τα επιχειρήματα.
Πώς σε πείθει κάποιος
Όποιος γράφει ένα άρθρο, βγάζει έναν λόγο ή φτιάχνει μια διαφήμιση θέλει κάτι από σένα: να συμφωνήσεις, να αγοράσεις, να ψηφίσεις, να αλλάξεις συνήθεια. Ο τρόπος που το επιδιώκει λέγεται τρόπος πειθούς. Η ύλη των εξετάσεων ορίζει πέντε.
| Τρόπος πειθούς | Σε τι στηρίζεται | Πώς τον καταλαβαίνεις |
|---|---|---|
| Επίκληση στη λογική | σε επιχειρήματα και τεκμήρια | αιτιολόγηση («γιατί», «επειδή»), συμπέρασμα («άρα», «επομένως»), αριθμοί, γεγονότα, παραδείγματα |
| Επίκληση στο συναίσθημα του δέκτη | στον φόβο, στη συμπόνια, στην ελπίδα, στην υπερηφάνεια | αφήγηση, περιγραφή, φορτισμένες λέξεις, ρητορικές ερωτήσεις, θαυμαστικά, β΄ πρόσωπο |
| Επίκληση στο ήθος του πομπού | στην αξιοπιστία αυτού που μιλά | α΄ πρόσωπο, προσωπική εμπειρία, ιδιότητα, ειλικρίνεια, παραδοχή λάθους |
| Επίκληση στην αυθεντία | στη γνώμη ενός ειδικού, ενός θεσμού, ενός κανονισμού | «σύμφωνα με», «όπως λέει», όνομα, παράθεμα σε εισαγωγικά |
| Επίθεση στο ήθος του αντιπάλου | στη δυσφήμιση αυτού που υποστηρίζει την αντίθετη άποψη | ειρωνεία, χαρακτηρισμοί, αναφορές στο ποιος είναι και όχι στο τι λέει |
Τα μέσα πειθούς είναι τα συγκεκριμένα «εργαλεία» με τα οποία δουλεύει κάθε τρόπος. Για τη λογική, τα μέσα είναι τα επιχειρήματα και τα τεκμήρια: στατιστικά, γεγονότα, παραδείγματα, μαρτυρίες. Για το συναίσθημα, τα μέσα είναι κυρίως γλωσσικά: η αφήγηση ενός περιστατικού, ο ευθύς λόγος, μια μεταφορά, το ασύνδετο σχήμα, η ρητορική ερώτηση, το α΄ ή το β΄ πρόσωπο.
Ένα κείμενο για ανάλυση
Ομιλία ενός ηλεκτρολόγου σε εκδήλωση για την ασφάλεια στην εργασία, στο ΕΠΑΛ όπου τελείωσε κι ο ίδιος.
Δεν είστε άτρωτοι
(1) Είμαι ηλεκτρολόγος εγκαταστάτης είκοσι δύο χρόνια. Κάθισα στα ίδια θρανία με εσάς, σε αυτό το εργαστήριο. Δεν ήρθα να σας κάνω μάθημα· ήρθα να σας πω όσα έμαθα με τον δύσκολο τρόπο.
(2) Το ρεύμα δεν συγχωρεί. Λίγες δεκάδες χιλιοστά του αμπέρ που περνούν από το στήθος φτάνουν για να σταματήσουν την καρδιά. Γι' αυτό η γείωση και ο διακόπτης διαρροής δεν είναι πολυτέλεια: κόβουν το ρεύμα πριν προλάβει να σε βλάψει. Και γι' αυτό οι κανονισμοί για τις ηλεκτρικές εγκαταστάσεις τα ζητούν σε κάθε καινούριο σπίτι.
(3) Πριν από χρόνια ένας συνάδελφός μου, ο Στέλιος, ανέβηκε σε μια σκάλα να αλλάξει ένα φωτιστικό. «Δύο λεπτά δουλειά», μου είπε, «δεν κατεβάζω γενικό». Σκάλα, κατσαβίδι, ένα ξεχασμένο καλώδιο. Δεν κατέβηκε ποτέ όρθιος από εκείνη τη σκάλα. Είχε δύο παιδιά, λίγο μικρότερα από εσάς.
(4) Θα ακούσετε κάποιους παλιούς να λένε ότι τα γάντια και το όργανο μέτρησης είναι για τους φοβητσιάρηδες. Είναι οι ίδιοι που δουλεύουν χωρίς άδεια και χωρίς ένσημα και που δεν έδωσαν ποτέ εξετάσεις.
(5) Λοιπόν: κατεβάζετε τον γενικό. Μετράτε. Ξαναμετράτε. Και μετά πιάνετε δουλειά. Δεν είστε άτρωτοι. Είστε επαγγελματίες.
Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.
Πώς δουλεύει κάθε παράγραφος
| § | Τρόπος πειθούς | Μέσα (με φράση του κειμένου) | Τι πετυχαίνει |
|---|---|---|---|
| 1 | ήθος του πομπού | α΄ πρόσωπο, ιδιότητα και εμπειρία: «Είμαι ηλεκτρολόγος… είκοσι δύο χρόνια», κοινή αφετηρία: «στα ίδια θρανία με εσάς» | οι μαθητές τον εμπιστεύονται, γιατί είναι «ένας από αυτούς» με πείρα |
| 2 | λογική, με λίγη αυθεντία | τεκμήριο: «λίγες δεκάδες χιλιοστά του αμπέρ», αιτιολόγηση: «Γι' αυτό…», κανονισμοί | δίνει έναν λόγο που ελέγχεται, όχι μόνο φόβο |
| 3 | συναίσθημα | αφήγηση, ευθύς λόγος: «Δύο λεπτά δουλειά», ασύνδετο: «Σκάλα, κατσαβίδι, ένα ξεχασμένο καλώδιο», α΄ πρόσωπο | ο κίνδυνος παίρνει όνομα και πρόσωπο· ο ακροατής νιώθει ότι μπορεί να συμβεί και σε εκείνον |
| 4 | επίθεση στο ήθος του αντιπάλου | χαρακτηρισμοί για τα πρόσωπα: «χωρίς άδεια και χωρίς ένσημα» | ακυρώνει την αντίθετη άποψη χωρίς να την αντικρούσει |
| 5 | συναίσθημα και ήθος | σύντομες περίοδοι, ασύνδετο, β΄ πρόσωπο, αντίθεση: «Δεν είστε άτρωτοι. Είστε επαγγελματίες.» | κλείνει με κάλεσμα που μένει στο μυαλό και κολακεύει την επαγγελματική τους ταυτότητα |
Πρόσεξε την §4. Μπορεί να πετύχει, γιατί κανείς δεν θέλει να μοιάσει σε όσους δουλεύουν «μαύρα». Όμως δεν αποδεικνύει ότι τα γάντια χρειάζονται. Το επιχείρημα για τα γάντια βρίσκεται στην §2, όχι εδώ.
Θεμιτή ή όχι;
Κανένας τρόπος πειθούς δεν είναι «απαγορευμένος». Το ερώτημα είναι αν συνοδεύει τα επιχειρήματα ή παίρνει τη θέση τους.
- Αυθεντία: θεμιτή όταν ο ειδικός μιλά για το δικό του πεδίο και έχει όνομα. Ο ποδοσφαιριστής που διαφημίζει τραπεζικό δάνειο δεν είναι αυθεντία στα δάνεια.
- Συναίσθημα: θεμιτό όταν κάνει πιο ζωντανό κάτι που ήδη στηρίζεται σε στοιχεία. Μόνο του γίνεται εκβιασμός.
- Επίθεση στο ήθος: σχεδόν πάντα αδύναμη ως απόδειξη. Λέει ποιος είναι ο άλλος, όχι αν έχει άδικο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στην §1 και στην §2 της ομιλίας «Δεν είστε άτρωτοι» ο ομιλητής χρησιμοποιεί διαφορετικό τρόπο πειθούς σε καθεμία. Να τους εντοπίσεις και να εξηγήσεις τι πετυχαίνει με τον καθένα. (μονάδες 6)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
§1, επίκληση στο ήθος του πομπού. Ο ομιλητής συστήνεται με την ιδιότητα και την πείρα του («Είμαι ηλεκτρολόγος εγκαταστάτης είκοσι δύο χρόνια») και θυμίζει ότι ξεκίνησε από το ίδιο σχολείο («Κάθισα στα ίδια θρανία με εσάς»). Έτσι κερδίζει την εμπιστοσύνη των μαθητών: δεν είναι ένας ξένος που κάνει κήρυγμα, αλλά ένας δικός τους που ξέρει τη δουλειά.
§2, επίκληση στη λογική. Δίνει ένα τεκμήριο («Λίγες δεκάδες χιλιοστά του αμπέρ… φτάνουν για να σταματήσουν την καρδιά») και βγάζει συμπέρασμα με αιτιολόγηση («Γι' αυτό η γείωση και ο διακόπτης διαρροής δεν είναι πολυτέλεια»). Πετυχαίνει να στηρίξει το αίτημά του σε κάτι που ελέγχεται, όχι μόνο στον φόβο.
Παράδειγμα 2
Στην §3 ο ομιλητής κάνει επίκληση στο συναίσθημα. Να εντοπίσεις τέσσερα μέσα πειθούς που χρησιμοποιεί (αφήγηση, ευθύς λόγος, ασύνδετο σχήμα, πρώτο ρηματικό πρόσωπο), δίνοντας για το καθένα μια λέξη ή φράση του κειμένου. (μονάδες 4)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ψάχνω ένα ένα τα μέσα που ζητά η εκφώνηση, με τη σειρά που τα δίνει:
- αφήγηση: «Πριν από χρόνια ένας συνάδελφός μου, ο Στέλιος, ανέβηκε σε μια σκάλα»
- ευθύς λόγος: «Δύο λεπτά δουλειά», μου είπε, «δεν κατεβάζω γενικό»
- ασύνδετο σχήμα: «Σκάλα, κατσαβίδι, ένα ξεχασμένο καλώδιο»
- α΄ ρηματικό πρόσωπο: «μου είπε», «συνάδελφός μου»
Μία φράση για κάθε μέσο, και διαφορετική. Αν η εκφώνηση δεν το ζητά, δεν χρειάζεται εξήγηση. Αν ζητά και τη λειτουργία, προσθέτεις μία πρόταση: η ιστορία δίνει στον κίνδυνο όνομα και πρόσωπο, και ο ακροατής νιώθει ότι θα μπορούσε να είναι εκείνος.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιοι είναι οι πέντε τρόποι πειθούς που ορίζει η ύλη των εξετάσεων του ΕΠΑΛ;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τους πέντε τρόπους πειθούς: επίκληση στη λογική, στο συναίσθημα, στο ήθος, στην αυθεντία και επίθεση στο ήθος του αντιπάλου.
- Να ξεχωρίζεις τον τρόπο πειθούς από τα μέσα πειθούς με τα οποία πραγματώνεται (τεκμήρια, αφήγηση, ευθύς λόγος, ρητορική ερώτηση κ.ά.).
- Να τεκμηριώνεις κάθε τρόπο ή μέσο πειθούς με φράση του κειμένου και να λες τι πετυχαίνει.
- Να κρίνεις πότε η επίκληση στην αυθεντία ή στο συναίσθημα είναι θεμιτή και πότε αντικαθιστά τα επιχειρήματα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.