Ανάγκες, αγαθά και παραγωγή
Οι ανάγκες, τα αγαθά, οι παραγωγικοί συντελεστές και το οικονομικό πρόβλημα.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Οικονομικής Θεωρίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να διατυπώνεις τα τέσσερα βασικά οικονομικά προβλήματα κάθε κοινωνίας.
- Να εξηγείς τις ιδιότητες των αναγκών και τους λόγους που πολλαπλασιάζονται.
- Να κατατάσσεις ένα αγαθό με τα τρία κριτήρια του βιβλίου, ανάλογα και με τη χρήση του.
- Να ορίζεις τους συντελεστές της παραγωγής και το κύριο οικονομικό πρόβλημα.
Τέσσερα ερωτήματα για κάθε οικονομία
Αντικείμενο της Πολιτικής Οικονομίας (ή Οικονομικής Επιστήμης) είναι η μελέτη των οικονομικών προβλημάτων που δημιουργούνται μέσα σε μια κοινωνία. Είναι πολλά, αλλά χωρούν σε τέσσερα ερωτήματα:
- Τι προϊόντα παράγονται και σε τι ποσότητες, σε μια ορισμένη περίοδο;
- Με ποιον τρόπο παράγονται;
- Πώς γίνεται η διανομή τους στα μέλη της κοινωνίας;
- Πώς μπορεί να αυξηθεί η παραγωγή, δηλαδή πώς αναπτύσσεται η οικονομία;
Το βιβλίο τα δείχνει με τον Ροβινσώνα Κρούσο, τον ναυαγό του Ντάνιελ Ντεφόε. Μόνος στο νησί, ο Κρούσος αποφασίζει αν θα ψαρέψει ή θα μαζέψει καρπούς (τι), από τι υλικά και πού θα φτιάξει την καλύβα (πώς), και πώς θα πιάνει περισσότερα ψάρια, π.χ. φτιάχνοντας δίχτυ (ανάπτυξη).
Το τρίτο ερώτημα, της διανομής, δεν έχει νόημα για έναν άνθρωπο: ό,τι παράγει είναι δικό του. Θα εμφανιζόταν μόλις ερχόταν δεύτερο άτομο να δουλέψει μαζί του.
Οι ανάγκες
Την οικονομία ενδιαφέρουν οι οικονομικές ανάγκες: εκείνες που για να ικανοποιηθούν χρησιμοποιούνται οικονομικά αγαθά. Έχουν τρεις ιδιότητες.
α) Εξέλιξη. Αλλάζουν τα αγαθά με τα οποία ικανοποιούμε την ίδια ανάγκη. Για θέρμανση: φωτιά, σόμπα ξύλων, σόμπα υγραερίου, καλοριφέρ, κλιματιστικό.
β) Πολλαπλασιασμός. Δημιουργούνται νέες ανάγκες. Η ανάγκη για τηλεόραση δεν υπήρχε για τον Έλληνα καταναλωτή πριν από το 1965· σήμερα υπάρχει τηλεόραση σε κάθε σπίτι. Το ίδιο έγινε αργότερα με το κινητό τηλέφωνο.
Τέσσερις λόγοι προκαλούν τον πολλαπλασιασμό και την εξέλιξη:
| Λόγος | Πώς δουλεύει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Τεχνολογία | νέα προϊόντα καλύπτουν καλύτερα παλιές ανάγκες ή γεννούν νέες | ο ηλεκτρονικός υπολογιστής |
| Μίμηση | η έμφυτη τάση να κάνουμε ό,τι κάνουν οι άλλοι | το χριστουγεννιάτικο δέντρο, έθιμο άλλης χώρας |
| Συνήθεια | η επανάληψη μιας απόλαυσης γίνεται ανάγκη | «το συνήθισα και μου έγινε ανάγκη» |
| Διαφήμιση | επιδρά ψυχολογικά και γεννά την επιθυμία απόκτησης | προϊόντα που «επιβάλλονται», υπερκατανάλωση |
γ) Κορεσμός. Οι ανάγκες ως σύνολο είναι απεριόριστες (ακόρεστες). Κάθε ανάγκη ξεχωριστά όμως κορένεται προσωρινά: όσο αυξάνεται η ποσότητα του αγαθού σε μια περίοδο, τόσο η ένταση της ανάγκης μειώνεται, ώσπου να ικανοποιηθεί πλήρως. Ο διψασμένος που ήπιε νερό δεν διψά, για λίγο. Η ταχύτητα του κορεσμού είναι υποκειμενική, διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Τα αγαθά
Ορισμένα αγαθά βρίσκονται ελεύθερα στη φύση, όπως το φως και η θερμότητα του ήλιου. Λέγονται ελεύθερα αγαθά και η Οικονομική Επιστήμη δεν τα μελετά.
Μελετά τα οικονομικά αγαθά: αυτά που είναι αποτέλεσμα παραγωγικής προσπάθειας. Λέγονται και προϊόντα (επειδή παράγονται) ή εμπορεύματα (επειδή αγοράζονται και πουλιούνται). Το κύριο χαρακτηριστικό τους είναι ότι υπάρχουν σε περιορισμένες ποσότητες σε σχέση με τις ανάγκες που ικανοποιούν.
Τα κατατάσσουμε με τρία κριτήρια:
| Κριτήριο | Η μία ομάδα | Η άλλη ομάδα |
|---|---|---|
| Μορφή | υλικά: τρόφιμα, ρούχα | άυλα ή υπηρεσίες: μια διάλεξη, ένα μουσικό κομμάτι, η θερμότητα τον χειμώνα |
| Διάρκεια | διαρκή: χρησιμοποιούνται πολλές φορές χωρίς να αλλάξει η φυσική τους υπόσταση (έπιπλα, αυτοκίνητα) | καταναλωτά: χρησιμοποιούνται μόνο μία φορά (τρόφιμα, βενζίνη) |
| Χρήση | κεφαλαιουχικά ή επενδυτικά: χρησιμοποιούνται για να παραχθούν άλλα αγαθά (τρακτέρ, κτίριο εργοστασίου) | καταναλωτικά: ικανοποιούν άμεσα τις ανάγκες (πορτοκάλια, στερεοφωνικό) |
Ένα αγαθό ανήκει ταυτόχρονα σε μία ομάδα από κάθε κριτήριο. Η σοκολάτα είναι υλικό, καταναλωτό και καταναλωτικό αγαθό. Το ψυγείο του σπιτιού είναι υλικό, διαρκές και καταναλωτικό.
Η παραγωγή και οι συντελεστές της
Παραγωγική διαδικασία είναι όλοι οι τρόποι με τους οποίους ο άνθρωπος μετασχηματίζει την ύλη, για να της δώσει μορφή χρήσιμη για τη ζωή του. Από νωρίς οι άνθρωποι έφτιαξαν και εργαλεία: προϊόντα που δεν καταναλώνονται, αλλά χρησιμοποιούνται για να παραχθούν άλλα προϊόντα. Είναι τα παραχθέντα μέσα παραγωγής.
Τα στοιχεία που συντελούν στην παραγωγή λέγονται συντελεστές της παραγωγής, και το βιβλίο τα χωρίζει σε τρεις κατηγορίες:
Πολλοί οικονομολόγοι προσθέτουν τέταρτο συντελεστή, την επιχειρηματικότητα: την ικανότητα ορισμένων να διαβλέπουν κέρδος και να αναλαμβάνουν να συνδυάσουν τους άλλους τρεις. Άλλοι τη θεωρούν είδος εργασίας.
Πάρε μια ταβέρνα. Η δουλειά του μάγειρα και της σερβιτόρας είναι εργασία. Το οικόπεδο όπου είναι χτισμένη είναι έδαφος. Οι φούρνοι, τα ψυγεία και το ίδιο το κτίριο είναι κεφάλαιο. Ο ιδιοκτήτης που αποφάσισε να την ανοίξει εκεί είναι η επιχειρηματικότητα.
Το κύριο οικονομικό πρόβλημα
Βραχυχρόνια οι συντελεστές μιας οικονομίας είναι δεδομένοι, άρα και τα προϊόντα που μπορούν να παραχθούν. Οι ανάγκες όμως είναι μεγάλες. Από εδώ βγαίνει το πρόβλημα από το οποίο προέρχονται όλα τα άλλα:
Η λέξη που μετράει είναι το «σχετική»: τα αγαθά δεν είναι λίγα σε απόλυτο αριθμό, είναι λίγα σε σχέση με τις ανάγκες. Οι άνθρωποι προσπαθούν να την ξεπεράσουν με οργανωμένη δραστηριότητα, με την τεχνολογία και με νέους παραγωγικούς πόρους. Οι οικονομολόγοι το λένε απλά: «δεν υπάρχει δωρεάν γεύμα».
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ποιοι είναι οι βασικοί λόγοι που συντελούν στον πολλαπλασιασμό και στην εξέλιξη των αναγκών;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η τεχνολογία. Η τεχνολογική πρόοδος φέρνει συνεχώς νέα προϊόντα. Άλλα καλύπτουν καλύτερα ανάγκες που ήδη υπάρχουν, όπως η ψηφιακή φωτογραφική μηχανή, και άλλα δημιουργούν νέες, όπως ο ηλεκτρονικός υπολογιστής.
Η μίμηση. Η έμφυτη τάση των ανθρώπων να μιμούνται τους άλλους δημιουργεί νέες ανάγκες. Παράδειγμα, το χριστουγεννιάτικο δέντρο στη χώρα μας, έθιμο που ήρθε από άλλη χώρα.
Η συνήθεια. Όποιος επαναλαμβάνει την απόλαυση που του δίνει ένα αγαθό, καταλήγει να το χρειάζεται: «το συνήθισα και μου έγινε ανάγκη».
Η διαφήμιση. Επιδρά ψυχολογικά στον καταναλωτή και του γεννά την επιθυμία να αποκτήσει αγαθά, δηλαδή ανάγκες που αλλιώς δεν θα υπήρχαν. Με τα μέσα μαζικής επικοινωνίας φτάνει σε κάθε ηλικία και μπορεί να οδηγήσει σε υπερκατανάλωση.
Στην απάντηση δίνεις και τους τέσσερις λόγους, τον καθένα με ένα παράδειγμα. Το όνομα μόνο του δεν παίρνει όλες τις μονάδες.
Παράδειγμα 2
Να κατατάξεις με τα τρία κριτήρια: (α) τον φούρνο ενός αρτοποιείου, (β) το ψωμί που αγοράζει ένα νοικοκυριό, (γ) το μάθημα ενός καθηγητή οδήγησης σε μαθητή που μαθαίνει για δίπλωμα.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η μέθοδος: για κάθε αγαθό απαντάς τρεις φορές. Υλικό ή άυλο; Διαρκές ή καταναλωτό; Χρησιμοποιείται για παραγωγή ή για κατανάλωση;
(α) Ο φούρνος: υλικό, διαρκές (ψήνει χιλιάδες φορές χωρίς να χαλάσει) και κεφαλαιουχικό, επειδή με αυτόν παράγεται άλλο αγαθό, το ψωμί.
(β) Το ψωμί: υλικό, καταναλωτό (τρώγεται μία φορά) και καταναλωτικό, επειδή ικανοποιεί άμεσα την ανάγκη για τροφή.
(γ) Το μάθημα οδήγησης: άυλο αγαθό ή υπηρεσία. Το παίρνει ο μαθητής για τη δική του ανάγκη, άρα είναι καταναλωτικό.
Πρόσεξε το (α) και το (β) μαζί: το ψωμί είναι καταναλωτικό στο τραπέζι του νοικοκυριού, ο φούρνος που το έψησε είναι κεφαλαιουχικός στο αρτοποιείο. Η χρήση αποφασίζει, όχι το αντικείμενο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς ονομάζονται τα οικονομικά αγαθά επειδή γίνονται αντικείμενο αγοράς και πώλησης;
Τα κατάφερες;
- Να διατυπώνεις τα τέσσερα βασικά οικονομικά προβλήματα κάθε κοινωνίας.
- Να εξηγείς τις ιδιότητες των αναγκών και τους λόγους που πολλαπλασιάζονται.
- Να κατατάσσεις ένα αγαθό με τα τρία κριτήρια του βιβλίου, ανάλογα και με τη χρήση του.
- Να ορίζεις τους συντελεστές της παραγωγής και το κύριο οικονομικό πρόβλημα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.