Το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν
Τι μετράει το ΑΕΠ, πώς υπολογίζεται με τιμές και προστιθέμενη αξία, ονομαστικό και πραγματικό.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Οικονομικής Θεωρίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τη μικροοικονομική από τη μακροοικονομική ανάλυση και να εξηγείς το σφάλμα σύνθεσης.
- Να ορίζεις το ΑΕΠ και να το υπολογίζεις με την αξία των τελικών αγαθών ή με την προστιθέμενη αξία.
- Να μετατρέπεις το ΑΕΠ από τρέχουσες σε σταθερές τιμές, και με αλλαγή έτους βάσης.
- Να υπολογίζεις το κατά κεφαλήν πραγματικό ΑΕΠ και να εξηγείς τις αδυναμίες του ΑΕΠ ως δείκτη ευημερίας.
Από το ένα μαγαζί στο σύνολο
Η ζήτηση και η προσφορά εξετάζουν τον έναν καταναλωτή και τον έναν παραγωγό. Αυτή είναι η μικροοικονομική θεωρία, ή θεωρία των τιμών. Η μακροοικονομική εξετάζει την οικονομία ως σύνολο: τη συνολική παραγωγή, το συνολικό εισόδημα, τη συνολική κατανάλωση. Λέγεται και θεωρία του Εθνικού Εισοδήματος και της Απασχόλησης.
Ο σπουδαιότερος λόγος για τη διάκριση είναι το σφάλμα σύνθεσης: συμβαίνει όταν δεχόμαστε ότι ό,τι ισχύει για τα άτομα ισχύει αναγκαστικά και για το σύνολο της οικονομίας. Είναι σφάλμα λογικής.
Το παράδειγμα του βιβλίου: μια επιχείρηση που μειώνει τους μισθούς της αυξάνει το κέρδος της, αν η τιμή του προϊόντος μείνει ίδια. Αν όμως μειωθούν οι μισθοί σε όλη την οικονομία, μειώνεται η αγοραστική δύναμη των καταναλωτών, πέφτει η συνολική ζήτηση, μετά οι τιμές, και τελικά τα κέρδη.
Τι είναι το ΑΕΠ
Δεν μπορείς να προσθέσεις πορτοκάλια με ασπιρίνες. Για να μετρήσεις τη συνολική παραγωγή, εκφράζεις κάθε αγαθό σε χρηματικές μονάδες: ποσότητα επί τιμή. Το άθροισμα των αξιών είναι το ΑΕΠ.
Το «εγχώριο» σημαίνει ότι η παραγωγή γίνεται μέσα στην επικράτεια, όποιος κι αν είναι ο παραγωγός. Ένα εργοστάσιο ψυγείων Ιταλών επιχειρηματιών που παράγει στην Ελλάδα μετράει στο ελληνικό ΑΕΠ.
Τελικά, ενδιάμεσα και η προστιθέμενη αξία
Τελικά είναι τα αγαθά που αγοράζονται για τελική χρήση. Ενδιάμεσα είναι αυτά που αγοράζονται για περαιτέρω επεξεργασία. Το ΑΕΠ περιλαμβάνει μόνο τα τελικά, για να μη μετρηθεί η ίδια αξία δύο ή περισσότερες φορές.
Το μοτέρ που πουλιέται σε βιομηχανία ψυγείων είναι ενδιάμεσο: η αξία του είναι ήδη μέσα στην τιμή του ψυγείου. Το αλεύρι που πάει στον φούρνο είναι ενδιάμεσο· το ίδιο αλεύρι που αγοράζει ένα νοικοκυριό για το σπίτι είναι τελικό.
Ο άλλος τρόπος να αποφύγεις το διπλό μέτρημα είναι η προστιθέμενη αξία: σε κάθε στάδιο παραγωγής μετράς μόνο όσα πρόσθεσε το στάδιο αυτό, δηλαδή αξία πώλησης μείον αξία αγοράς από το προηγούμενο στάδιο.
| Στάδιο | Αξία πώλησης (ευρώ) | Προστιθέμενη αξία (ευρώ) |
|---|---|---|
| Βαμβάκι από τον παραγωγό | ||
| Νήμα από το κλωστήριο | ||
| Μπλουζάκι από το εργοστάσιο | ||
| Πώληση από το κατάστημα | ||
| Σύνολο |
Το άθροισμα των προστιθέμενων αξιών () είναι ίσο με την αξία του τελικού προϊόντος που πληρώνει ο καταναλωτής. Αν πρόσθετες όλες τις αξίες πώλησης (), το βαμβάκι θα μετρούσε τέσσερις φορές.
Όταν αλλάζουν οι τιμές
Το ΑΕΠ μπορεί να αυξηθεί είτε επειδή αυξήθηκαν οι ποσότητες είτε επειδή αυξήθηκαν οι τιμές. Αν διπλασιαστούν όλες οι τιμές χωρίς να παραχθεί τίποτα παραπάνω, το ΑΕΠ διπλασιάζεται, αλλά κανείς δεν έγινε πλουσιότερος. Πρέπει λοιπόν να βγάλουμε από τη μέτρηση την επίδραση των τιμών.
- ΑΕΠ σε τρέχουσες τιμές (ονομαστικό): με τις τιμές του ίδιου του έτους.
- ΑΕΠ σε σταθερές τιμές (πραγματικό): με τις τιμές ενός έτους βάσης, που επιλέγεται τυχαία ως βάση σύγκρισης.
- Δείκτης τιμών ή αποπληθωριστής: εκφράζει τις τιμές ενός έτους σε σχέση με τις τιμές του έτους βάσης, ως ποσοστό. Στο έτος βάσης είναι πάντα .
Ένα αγαθό, τρία έτη, για να το δεις καθαρά:
| Έτος | Ποσότητα | Τιμή | ΑΕΠ τρέχουσες | Δείκτης τιμών | ΑΕΠ σταθερές |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | |||||
| 2 | |||||
| 3 |
Το ονομαστικό ΑΕΠ του τρίτου έτους δείχνει ίδιο με του δεύτερου, ενώ η παραγωγή έπεσε από σε μονάδες. Το πραγματικό ΑΕΠ το δείχνει: από σε .
Αλλαγή έτους βάσης. Μια άσκηση μπορεί να ζητήσει σταθερές τιμές άλλου έτους. Διαιρείς κάθε δείκτη με τον δείκτη του νέου έτους βάσης και πολλαπλασιάζεις επί . Στον πίνακα, με βάση το έτος 2, ο δείκτης του έτους 3 γίνεται .
Το κατά κεφαλήν πραγματικό ΑΕΠ
Το πραγματικό ΑΕΠ είναι ο σημαντικότερος δείκτης οικονομικής ευημερίας. Δεν είναι ιδανικός, αλλά είναι ο καλύτερος που υπάρχει.
Οι αδυναμίες του ΑΕΠ
Το κατά κεφαλήν πραγματικό ΑΕΠ μετρά το βιοτικό επίπεδο, αλλά έχει τέσσερις σοβαρές αδυναμίες:
| Αδυναμία | Τι σημαίνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| α) Ιδιοκατανάλωση | δεν μετράει ό,τι δεν πουλιέται | το φαγητό που μαγειρεύεται στο σπίτι, ενώ του εστιατορίου μετράει |
| β) Ποσοτικός δείκτης | η βελτίωση της ποιότητας και η ποιότητα ζωής δεν καταγράφονται | η καθαρή ατμόσφαιρα, η υγεία |
| γ) Σύνθεση και κατανομή | δεν λέει τι παράγεται ούτε πώς μοιράζεται | περισσότερα όπλα αντί για καταναλωτικά αγαθά, χάσμα πλουσίων και φτωχών |
| δ) Παραοικονομία | δεν μετράει ό,τι κρύβεται από το κράτος | αδήλωτη εργασία, λαθρεμπόριο, ναρκωτικά |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γιατί το ΑΕΠ παρουσιάζει αδυναμίες ως δείκτης οικονομικής ευημερίας;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ιδιοκατανάλωση. Το ΑΕΠ δεν περιλαμβάνει την παραγωγή που δεν γίνεται αντικείμενο αγοραπωλησίας. Το φαγητό που μαγειρεύεται στο σπίτι δεν διαφέρει από το φαγητό ενός εστιατορίου, αλλά η προστιθέμενη αξία του δεν υπολογίζεται.
Ποσοτικός, όχι ποιοτικός δείκτης. Η βελτίωση της ποιότητας, όταν δεν φαίνεται στην τιμή, δεν καταγράφεται. Ούτε η ποιότητα ζωής, π.χ. η καθαρή ατμόσφαιρα, που επηρεάζει την υγεία και τη διάρκεια ζωής.
Σύνθεση και κατανομή. Το ΑΕΠ δείχνει το μέγεθος της παραγωγής, όχι το είδος των αγαθών· η ευημερία αλλάζει αν αυξηθούν τα πολεμικά αγαθά εις βάρος των καταναλωτικών. Ούτε δείχνει πώς μοιράζεται το εισόδημα· όσο πιο ισομερής η κατανομή, τόσο ψηλότερο θεωρείται το βιοτικό επίπεδο.
Παραοικονομία. Δεν περιλαμβάνεται η δραστηριότητα που κρύβεται από το κράτος, για να αποφύγει τη φορολογία ή επειδή είναι παράνομη. Επειδή το μέγεθός της διαφέρει από χώρα σε χώρα, κάνει προβληματικές και τις συγκρίσεις ανάμεσα σε χώρες.
Στην απάντηση δίνεις και τις τέσσερις, με ένα παράδειγμα η καθεμιά.
Παράδειγμα 2
Δίνονται για μια οικονομία: 2022 ΑΕΠ σε τρέχουσες τιμές εκατ. ευρώ, δείκτης τιμών · 2023 ΑΕΠ , δείκτης · 2024 ΑΕΠ , δείκτης . (α) Βρες το ΑΕΠ σε σταθερές τιμές του 2022. (β) Βρες την πραγματική ποσοστιαία μεταβολή 2022–2023 και 2023–2024. (γ) Βρες το ΑΕΠ του 2024 σε σταθερές τιμές του 2023.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) Με :
2022: · 2023: · 2024:
(β) 2022–2023: πραγματική αύξηση.
2023–2024: . Το ονομαστικό ΑΕΠ ανέβηκε κατά εκατ., αλλά όλη η αύξηση ήταν τιμές.
(γ) Νέο έτος βάσης το 2023. Ο δείκτης του 2024 γίνεται:
και το ΑΕΠ του 2024 σε σταθερές τιμές 2023: εκατ. ευρώ.
Έλεγχος: με βάση το 2023, το ΑΕΠ του 2023 είναι και του 2024 επίσης . Η πραγματική μεταβολή βγαίνει πάλι . Η αλλαγή έτους βάσης αλλάζει τα ποσά, όχι την πραγματική ποσοστιαία μεταβολή.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται το ΑΕΠ που υπολογίζεται με τις τιμές του ίδιου του έτους;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τη μικροοικονομική από τη μακροοικονομική ανάλυση και να εξηγείς το σφάλμα σύνθεσης.
- Να ορίζεις το ΑΕΠ και να το υπολογίζεις με την αξία των τελικών αγαθών ή με την προστιθέμενη αξία.
- Να μετατρέπεις το ΑΕΠ από τρέχουσες σε σταθερές τιμές, και με αλλαγή έτους βάσης.
- Να υπολογίζεις το κατά κεφαλήν πραγματικό ΑΕΠ και να εξηγείς τις αδυναμίες του ΑΕΠ ως δείκτη ευημερίας.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.