Το αναπνευστικό σύστημα
Η ανώτερη και η κατώτερη αεροφόρος οδός, ως τις κυψελίδες.
45 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναφέρεις τα όργανα του ανώτερου και του κατώτερου αναπνευστικού και να ξεχωρίζεις τους αεραγωγούς από τους πνεύμονες.
- Να περιγράφεις τη μύτη, τον φάρυγγα, τον λάρυγγα με τους χόνδρους και τις φωνητικές χορδές, την τραχεία και τους βρόγχους.
- Να περιγράφεις τους πνεύμονες: λοβούς, επιφάνειες, πύλες, υπεζωκότα, κυψελίδες και τα δύο είδη αρτηριών τους.
- Να εξηγείς τον πνευμονικό αερισμό, την ανταλλαγή των αερίων με τις μερικές πιέσεις και τη μεταφορά τους με το αίμα.
Σωλήνες και πνεύμονες
Το αναπνευστικό σύστημα κάνει την ανταλλαγή των αερίων: παίρνει οξυγόνο από την ατμόσφαιρα και αποβάλλει διοξείδιο του άνθρακα. Η λειτουργία αυτή λέγεται πνευμονική αναπνοή.
Χωρίζεται σε δύο μέρη:
| Ανώτερο αναπνευστικό (άνω αεροφόρος οδός) | Κατώτερο αναπνευστικό (κάτω αεροφόρος οδός) |
|---|---|
| η μύτη | ο λάρυγγας |
| η ρινική και η στοματική μοίρα του φάρυγγα | η τραχεία |
| οι βρόγχοι | |
| οι πνεύμονες |
Η μύτη, ο φάρυγγας, ο λάρυγγας, η τραχεία και οι βρόγχοι είναι σωλήνες (αεραγωγοί): απλώς φέρνουν τον αέρα στους πνεύμονες. Η ανταλλαγή γίνεται μόνο στους πνεύμονες, με διάχυση του οξυγόνου και του διοξειδίου του άνθρακα ανάμεσα στις κυψελίδες και στο αίμα.
Η άνω αεροφόρος οδός
Η μύτη (ρίνα)
Χρησιμεύει για την αναπνοή και την όσφρηση. Αποτελείται από την έξω και την έσω μύτη.
Η έξω μύτη έχει σχήμα τρίπλευρης πυραμίδας. Εμφανίζει:
- τη ρίζα, προς τα πάνω,
- τη ράχη, προς τα κάτω,
- την κορυφή, δηλαδή το ελεύθερο άκρο της,
- δύο πλάγιες επιφάνειες, που κάτω σχηματίζουν τα πτερύγια της μύτης,
- την κάτω επιφάνεια ή βάση, που μια πτυχή τη χωρίζει στα δύο ρουθούνια, τους μυκτήρες.
Στηρίζεται σε οστεοχόνδρινο σκελετό, που καλύπτεται εξωτερικά από δέρμα και μύες και εσωτερικά από βλεννογόνο.
Η έσω μύτη λέγεται και ρινική κοιλότητα. Το ρινικό διάφραγμα τη χωρίζει στη δεξιά και στην αριστερή ρινική θαλάμη. Κάθε θαλάμη καταλήγει προς τα έξω σε έναν μυκτήρα και προς τα μέσα στο φαρυγγικό της στόμιο. Η έσω μύτη έχει τρία μέρη: τον πρόδομο της μύτης, την κύρια ρινική θαλάμη και τους παραρρινικούς κόλπους (ιγμόρεια άντρα, μετωπιαίοι κόλποι, ηθμοειδείς κυψέλες, σφηνοειδείς κόλποι).
Ο βλεννογόνος της μύτης καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος της ρινικής κοιλότητας και των παραρρινικών κόλπων. Χρησιμεύει για τη θέρμανση, την ύγρανση και τον καθαρισμό του αέρα που αναπνέουμε.
Ο φάρυγγας
Είναι ινομυώδης σωλήνας, μήκους περίπου 15 εκατοστών, και τον διασχίζουν και ο αέρας και η τροφή. Έχει τρία μέρη:
- τη ρινική μοίρα, που επικοινωνεί με τις ρινικές κοιλότητες,
- τη στοματική μοίρα, πίσω από τη στοματική κοιλότητα, με την οποία επικοινωνεί μέσω του ισθμού του φάρυγγα,
- τη λαρυγγική μοίρα.
Η κάτω αεροφόρος οδός
Ο λάρυγγας
Σωλήνας μήκους 4 - 5 εκατοστών, που συνδέει τον φάρυγγα με την τραχεία. Χρησιμεύει για τη δίοδο του αέρα και την παραγωγή της φωνής (φώνηση). Αποτελείται από χόνδρους, που σχηματίζουν τον σκελετό του, μύες, αγγεία και νεύρα. Η κοιλότητά του επενδύεται με βλεννογόνο.
Οι χόνδροι του λάρυγγα είναι 9:
| Μονοί (3) | Διπλοί (3 ζεύγη) |
|---|---|
| κρικοειδής | αρυταινοειδείς |
| θυρεοειδής | κερατοειδείς |
| επιγλωττίδα | σφηνοειδείς |
Ο θυρεοειδής είναι ο μεγαλύτερος. Βρίσκεται εμπρός και σχηματίζει το εξόγκωμα του λαιμού που λέγεται «μήλο του Αδάμ». Ο κρικοειδής βρίσκεται προς τα κάτω.
Η επιγλωττίδα προβάλλει μπροστά από το επάνω στόμιο του λάρυγγα. Στην κατάποση φράσσει το στόμιο, ώστε η τροφή να μην πάει στους πνεύμονες. Μετά ανυψώνεται και αφήνει τον αέρα να περάσει. Γι' αυτό, όταν αναπνέουμε δεν μπορούμε να καταπιούμε, και όταν καταπίνουμε δεν μπορούμε να αναπνεύσουμε.
Οι αρυταινοειδείς χόνδροι βρίσκονται πίσω από τον θυρεοειδή, δεξιά και αριστερά. Ανάμεσα στον θυρεοειδή και σε καθέναν αρυταινοειδή υπάρχουν δύο πτυχές του βλεννογόνου, οι φωνητικές χορδές. Η φωνή παράγεται μόνο κατά την εκπνοή, όταν ο αέρας που βγαίνει τις κάνει να δονούνται. Το χρώμα της φωνής εξαρτάται κυρίως από το σχήμα του λάρυγγα: στους άνδρες, μετά την ήβη, η κοιλότητα του λάρυγγα από στρογγυλή γίνεται ελλειπτική και η φωνή βαραίνει· στις γυναίκες το σχήμα δεν αλλάζει.
Η τραχεία
Κυλινδρικός ινοχόνδρινος σωλήνας μήκους 10 - 15 εκατοστών, συνέχεια του λάρυγγα, μπροστά από τον οισοφάγο. Αποτελείται από 16 - 20 χόνδρινα ημικρίκια, που ενώνονται με μεμβράνες, τους μεσοκρίκιους συνδέσμους. Εσωτερικά έχει βλεννογόνο με κροσσωτό επιθήλιο. Οι κροσσοί κινούνται προς τα πάνω, προς τον λάρυγγα, και διώχνουν μικρά ξένα σώματα, όπως τη σκόνη.

Οι βρόγχοι
Στο τέλος της η τραχεία διχάζεται στον δεξιό και στον αριστερό βρόγχο, έναν για κάθε πνεύμονα. Ο δεξιός είναι πιο ευρύς και πιο κοντός από τον αριστερό. Έχουν την ίδια κατασκευή με την τραχεία. Κάθε βρόγχος μπαίνει στον πνεύμονα από την πύλη και διαιρείται συνεχώς σε μικρότερους βρόγχους, ώσπου να καταλήξει στις κυψελίδες. Όλες αυτές οι διακλαδώσεις είναι το βρογχικό δένδρο.
Οι πνεύμονες
Είναι δύο, μέσα στη θωρακική κοιλότητα. Βαθιές σχισμές τους χωρίζουν σε λοβούς: ο δεξιός έχει τρεις (άνω, μέσο, κάτω), ο αριστερός δύο (άνω, κάτω).
Κάθε πνεύμονας είναι κωνικός: κορυφή προς τα πάνω, βάση προς τα κάτω. Η έξω επιφάνεια ακουμπά στο πλευρικό τοίχωμα. Η έσω είναι κοίλη, ακουμπά στην καρδιά και έχει την πύλη του πνεύμονα, από την οποία περνούν: ο βρόγχος, ο κλάδος της πνευμονικής αρτηρίας, οι πνευμονικές φλέβες, οι βρογχικές αρτηρίες και φλέβες, λεμφαγγεία και νεύρα.
Γύρω από τους πνεύμονες υπάρχει ένας υμένας, ο υπεζωκότας. Σχηματίζει την κοιλότητα του υπεζωκότα, με λίγο υγρό μέσα.
Οι πνεύμονες αποτελούνται από το βρογχικό δένδρο, συνδετικό ιστό, αγγεία και νεύρα. Οι τελικές διακλαδώσεις καταλήγουν στις πνευμονικές κυψελίδες: αεροφόρους σάκους με τοίχωμα από μία σειρά κυττάρων, γύρω από τους οποίους απλώνονται τα τριχοειδή της πνευμονικής αρτηρίας.
Οι αρτηρίες των πνευμόνων είναι δύο ειδών:
- οι πνευμονικές, που φέρνουν από την καρδιά αίμα φτωχό σε οξυγόνο. Στα τριχοειδή γύρω από τις κυψελίδες το αίμα οξυγονώνεται και γίνεται αρτηριακό. Οι πνευμονικές φλέβες το γυρίζουν στην καρδιά.
- οι βρογχικές, που φέρνουν αρτηριακό αίμα και τρέφουν το βρογχικό δένδρο και τον πνεύμονα (θρεπτική κυκλοφορία του πνεύμονα).
Πώς αναπνέουμε
Η αναπνοή χωρίζεται σε τέσσερα γεγονότα: τον πνευμονικό αερισμό, την ανταλλαγή των αερίων, τη μεταφορά τους με το αίμα και τη ρύθμιση της αναπνοής. Η ρύθμιση δεν είναι στην εξεταστέα ύλη· εδώ βλέπεις τα τρία πρώτα.
Πνευμονικός αερισμός
Είναι η είσοδος και η έξοδος του αέρα στις κυψελίδες, με τις αναπνευστικές κινήσεις.
- Εισπνοή. Ο θώρακας διευρύνεται: το διάφραγμα κατεβαίνει και οι πλευρές πάνε προς τα έξω και πάνω, οπότε μεγαλώνουν και οι τρεις διαστάσεις του θώρακα. Είναι ενεργητικός μηχανισμός, με συστολή των έξω μεσοπλεύριων μυών και του διαφράγματος. Ο αέρας στις κυψελίδες αραιώνει, η πίεση γίνεται μικρότερη από την ατμοσφαιρική και μπαίνει αέρας.
- Εκπνοή. Πλευρές και διάφραγμα επανέρχονται. Είναι κυρίως παθητικός μηχανισμός: οι αναπνευστικοί μύες σταματούν να δρουν. Ο αέρας συμπιέζεται, η πίεση γίνεται μεγαλύτερη από την ατμοσφαιρική και ο αέρας βγαίνει.
Ο ενήλικας κάνει περίπου 14 - 16 αναπνοές το λεπτό. Η αύξηση της συχνότητας λέγεται ταχύπνοια, η μείωση βραδύπνοια.
Υπάρχουν δύο μορφές αναπνοής: η διαφραγματική ή κοιλιακή, όπου υπερισχύει η κίνηση του διαφράγματος και η κοιλιά προβάλλει, και η πλευρική, όπου υπερισχύει η κίνηση των έξω μεσοπλεύριων μυών. Παραλλαγές των αναπνευστικών κινήσεων είναι το φτάρνισμα, το χασμουρητό, ο βήχας, ο λόξυγκας, το γέλιο και το ροχαλητό.
Ανταλλαγή των αερίων
Γίνεται μέσα από την αναπνευστική ή κυψελιδοτριχοειδική μεμβράνη, που αποτελείται από: (α) μια στιβάδα υγρού που επαλείφει την κυψελίδα, (β) το κυψελιδικό επιθήλιο, (γ) τη βασική μεμβράνη των κυψελίδων, (δ) έναν πολύ λεπτό διάμεσο χώρο, (ε) τη βασική μεμβράνη των πνευμονικών τριχοειδών, (στ) το ενδοθήλιο των τριχοειδών.
Τα αέρια κινούνται από τη μεγαλύτερη προς τη μικρότερη μερική πίεση:
| Αέριο | Στις κυψελίδες | Στα τριχοειδή | Κατεύθυνση |
|---|---|---|---|
| Οξυγόνο | 100 mmHg | 40 mmHg | κυψελίδες → αίμα |
| Διοξείδιο του άνθρακα | 40 mmHg | 45 mmHg | αίμα → κυψελίδες |
Μεταφορά των αερίων
Το οξυγόνο ενώνεται με την αιμοσφαιρίνη των ερυθρών και γίνεται οξυαιμοσφαιρίνη: έτσι μεταφέρεται το 97%· το 3% είναι διαλυμένο στο πλάσμα. Στους ιστούς αποδεσμεύεται και μπαίνει στα κύτταρα, όπου ενώνεται με οργανικές ενώσεις και δίνει ενέργεια, διοξείδιο του άνθρακα και άλλες άχρηστες ουσίες.
Το διοξείδιο του άνθρακα μεταφέρεται με τρεις τρόπους: 25% ενωμένο με την αιμοσφαιρίνη, 7% διαλυμένο στο πλάσμα, 68% ως διττανθρακικά ιόντα. Στους πνεύμονες περνά στις κυψελίδες και αποβάλλεται με την εκπνοή.
| Οξυγόνο | Διοξείδιο του άνθρακα | Άζωτο | |
|---|---|---|---|
| Αέρας που εισπνέουμε | 21% | 0,03% | 79% |
| Αέρας που εκπνέουμε | 16% | 4% | 79% |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σωστό ή Λάθος; (α) Ο λάρυγγας ανήκει στο ανώτερο αναπνευστικό. (β) Ο δεξιός βρόγχος είναι πιο ευρύς και πιο κοντός από τον αριστερό. (γ) Ο αριστερός πνεύμονας έχει τρεις λοβούς. (δ) Η φωνή παράγεται κατά την εισπνοή. (ε) Η εκπνοή γίνεται κυρίως με παθητικό μηχανισμό.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Λάθος. Η κάτω αεροφόρος οδός αρχίζει από τον λάρυγγα.
(β) Σωστό.
(γ) Λάθος. Τρεις λοβούς έχει ο δεξιός· ο αριστερός έχει δύο, τον άνω και τον κάτω.
(δ) Λάθος. Η φωνή παράγεται μόνο κατά την εκπνοή, όταν ο αέρας που βγαίνει δονεί τις φωνητικές χορδές.
(ε) Σωστό. Συμβαίνει με την αναστολή της δράσης των αναπνευστικών μυών.
Παράδειγμα 2
Να περιγράψεις την έσω μύτη: πώς χωρίζεται, πού καταλήγει κάθε θαλάμη και από ποια μέρη αποτελείται.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η έσω μύτη ή ρινική κοιλότητα χωρίζεται με το ρινικό διάφραγμα στη δεξιά και στην αριστερή ρινική θαλάμη.
Κάθε θαλάμη καταλήγει προς τα έξω σε έναν μυκτήρα (ρουθούνι) και προς τα μέσα στο φαρυγγικό της στόμιο.
Έχει τρία μέρη: τον πρόδομο, την κύρια ρινική θαλάμη και τους παραρρινικούς κόλπους (ιγμόρεια άντρα, μετωπιαίοι κόλποι, ηθμοειδείς κυψέλες, σφηνοειδείς κόλποι).
Παράδειγμα 3
Να αναφέρεις τους χόνδρους του λάρυγγα, χωρισμένους σε μονούς και διπλούς. Ποιος είναι ο μεγαλύτερος και πού βρίσκεται;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μονοί: ο κρικοειδής, ο θυρεοειδής και η επιγλωττίδα.
Διπλοί: οι αρυταινοειδείς, οι κερατοειδείς και οι σφηνοειδείς. Μαζί κάνουν χόνδρους.
Ο μεγαλύτερος είναι ο θυρεοειδής. Βρίσκεται εμπρός και σχηματίζει το «μήλο του Αδάμ».
Παράδειγμα 4
Ποια στοιχεία περνούν από την πύλη του πνεύμονα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο αντίστοιχος βρόγχος και ο κλάδος της πνευμονικής αρτηρίας.
Οι πνευμονικές φλέβες και οι βρογχικές αρτηρίες και φλέβες.
Λεμφαγγεία και νεύρα.
Παράδειγμα 5
Να εξηγήσεις γιατί το οξυγόνο περνά από τις κυψελίδες στο αίμα, ενώ το διοξείδιο του άνθρακα περνά από το αίμα στις κυψελίδες.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η ανταλλαγή γίνεται μέσα από την κυψελιδοτριχοειδική μεμβράνη και οφείλεται στη διαφορά των μερικών πιέσεων των αερίων στις δύο πλευρές της. Τα αέρια πηγαίνουν από τη μεγαλύτερη προς τη μικρότερη μερική πίεση.
Η μερική πίεση του οξυγόνου είναι 100 mmHg στις κυψελίδες και 40 mmHg στα τριχοειδή. Το οξυγόνο κινείται από τις κυψελίδες προς τα τριχοειδή.
Η μερική πίεση του διοξειδίου του άνθρακα είναι 40 mmHg στις κυψελίδες και 45 mmHg στα τριχοειδή. Το διοξείδιο κινείται από τα τριχοειδή προς τις κυψελίδες.
Παράδειγμα 6
Αντιστοίχισε κάθε όργανο της στήλης Α με τον αριθμό της στήλης Β. Στήλη Α: 1. φάρυγγας (μήκος), 2. λάρυγγας (μήκος), 3. τραχεία (μήκος), 4. χόνδρινα ημικρίκια της τραχείας (πλήθος). Στήλη Β: α. 4 - 5 εκατοστά, β. 15 εκατοστά περίπου, γ. 16 - 20, δ. 10 - 15 εκατοστά, ε. 9.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο λάρυγγας είναι ο πιο κοντός σωλήνας: 2 → α. Ο φάρυγγας είναι περίπου 15 εκατοστά: 1 → β.
Η τραχεία έχει μήκος 10 - 15 εκατοστά: 3 → δ. Τα ημικρίκια της είναι 16 - 20: 4 → γ.
Περισσεύει το ε: 9 είναι οι χόνδροι του λάρυγγα, όχι τα ημικρίκια της τραχείας.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς ονομάζεται η λειτουργία πρόσληψης οξυγόνου από την ατμόσφαιρα και αποβολής διοξειδίου του άνθρακα;
Τα κατάφερες;
- Να αναφέρεις τα όργανα του ανώτερου και του κατώτερου αναπνευστικού και να ξεχωρίζεις τους αεραγωγούς από τους πνεύμονες.
- Να περιγράφεις τη μύτη, τον φάρυγγα, τον λάρυγγα με τους χόνδρους και τις φωνητικές χορδές, την τραχεία και τους βρόγχους.
- Να περιγράφεις τους πνεύμονες: λοβούς, επιφάνειες, πύλες, υπεζωκότα, κυψελίδες και τα δύο είδη αρτηριών τους.
- Να εξηγείς τον πνευμονικό αερισμό, την ανταλλαγή των αερίων με τις μερικές πιέσεις και τη μεταφορά τους με το αίμα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.