Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και η Ελλάδα
Ο απολογισμός του πολέμου, και η Ελλάδα από το 1940 ως τον Εμφύλιο.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τον απολογισμό του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου σε ανθρώπους, οικονομία και πολιτισμό.
- Να βάζεις σε σειρά τους σταθμούς της Ελλάδας στον πόλεμο: ελληνοϊταλικός πόλεμος, γερμανική εισβολή, Κατοχή, Απελευθέρωση.
- Να εξηγείς πώς οργανώθηκε η Εθνική Αντίσταση και γιατί οι οργανώσεις της συγκρούστηκαν μεταξύ τους.
- Να κρίνεις τα αίτια και τις συνέπειες του εμφύλιου πολέμου (1946–49), εσωτερικά και διεθνή.
Ένας πόλεμος που άρχισε και τελείωσε με πανηγύρια
Το πρωί της 28ης Οκτωβρίου 1940 οι Έλληνες βγήκαν στους δρόμους να πανηγυρίσουν την απόρριψη του ιταλικού τελεσίγραφου. Πανηγύρισαν ξανά τον Οκτώβριο του 1944, όταν ελευθερώθηκε η Αθήνα. Ανάμεσα, τέσσερα χρόνια πολέμου, πείνας και κατοχής. Και μετά τα δεύτερα πανηγύρια δεν ήρθε ειρήνη: ήρθε ο εμφύλιος. «Πίκρα, πολύ πίκρα γέμισε τη χώρα». Η ενότητα ακολουθεί αυτή τη δεκαετία.
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος (1939–45)
Ξεκίνησε από την Ευρώπη (το Ντάντσιχ της Πολωνίας) και έγινε παγκόσμια σύγκρουση. Κράτησε περίπου όσο ο Α΄, αλλά όλα τα μεγέθη ήταν μεγαλύτερα: άνθρωποι, χώρος, τεχνολογία, υλικό πολέμου, καταστροφές. Μια διαφορά φαίνεται από το σήμερα: ο Α΄ οδήγησε γρήγορα σε έναν μεγαλύτερο, ο Β΄ δεν έφερε ως τώρα όμοιό του. Ως προς αυτό, λέει το βιβλίο, η ανθρωπότητα έγινε σοφότερη.
Ένας απολογισμός
| Τομέας | Τι άφησε ο πόλεμος |
|---|---|
| Άνθρωποι | ανυπολόγιστες απώλειες· κάποιες χώρες έχασαν ως και το 20% του πληθυσμού· πολλοί άμαχοι, γιατί κάθε όριο του «δικαίου του πολέμου» χάθηκε |
| Γενοκτονία | η σχεδιασμένη, συστηματική εξόντωση ολόκληρων πληθυσμών (Εβραίων, Τσιγγάνων) σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, στο όνομα της «φυλετικής καθαρότητας» |
| Ξεριζωμός | δεκάδες εκατομμύρια έφυγαν από τα σπίτια τους |
| Πυρηνικά | η χρήση της πυρηνικής ενέργειας άνοιξε πληγή που δεν έχει κλείσει |
| Οικονομία | μαζικός πόλεμος: βιομηχανία, επιστήμη, διοίκηση στην υπηρεσία του· οι γυναίκες βγήκαν μαζικά στην παραγωγή· πόλεις, εργοστάσια, δρόμοι, δίκτυα και δάση σε ερείπια |
| Πολιτισμός | μνημεία συλήθηκαν ή καταστράφηκαν· πάνω απ' όλα, μια ηθική φθορά που δεν μετριέται |
Η Ελλάδα στον πόλεμο
α. Ο ελληνοϊταλικός πόλεμος (1940–41)
Το πρωί της 28ης Οκτωβρίου 1940 η Ιταλία ζήτησε να καταλάβει τμήματα της χώρας, δηλαδή να καταλύσει την ανεξαρτησία της. Ο πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς απάντησε «Λοιπόν, έχουμε πόλεμο». Το ΟΧΙ έφερε τους Ιταλούς στα ελληνοαλβανικά σύνορα. Οι Έλληνες δεν ήταν απροετοίμαστοι: η επιθετικότητα της Ιταλίας τούς είχε προειδοποιήσει. Η γενική επιστράτευση έγινε γρήγορα και όσοι πήγαιναν στο μέτωπο πήγαιναν «με το χαμόγελο στα χείλη».
Ως το τέλος Νοεμβρίου οι Ιταλοί είχαν απωθηθεί από το ελληνικό έδαφος και ο πόλεμος πέρασε στην Αλβανία. Ακολούθησε σκληρός χειμώνας, με πολλά κρυοπαγήματα. Η μεγάλη εαρινή επίθεση των Ιταλών τον Μάρτιο του 1941 απέτυχε κι αυτή. Ο μύθος ότι ο Άξονας ήταν ανίκητος ξέφτισε στα βουνά της Αλβανίας, και η Ευρώπη αναθάρρησε. Υπήρχαν όμως όρια.
β. Η γερμανική εισβολή (Απρίλιος – Μάιος 1941)
Τον Απρίλιο του 1941 οι Γερμανοί μπήκαν ταυτόχρονα στην Ελλάδα και στη Σερβία. Παρά τις σκληρές μάχες, έσπασαν την ελληνική άμυνα και ο στρατός συνθηκολόγησε. Το αγγλικό εκστρατευτικό σώμα, η κυβέρνηση και ο βασιλιάς πέρασαν στην Κρήτη. Στις 27 Απριλίου 1941 οι Γερμανοί μπήκαν στην Αθήνα και η σβάστικα υψώθηκε στην Ακρόπολη.
Στην Κρήτη οι Γερμανοί κατέλαβαν από αέρος το αεροδρόμιο του Μάλεμε. Η Μάχη της Κρήτης χάθηκε, αλλά με μεγάλες απώλειες για τους Γερμανούς, που αναγνώρισαν το «παράτολμο θάρρος» των Ελλήνων. Τα αντίποινα στους αμάχους ήταν ανελέητα. Η κυβέρνηση και ο βασιλιάς έφυγαν στην Αίγυπτο.
γ. Κατοχή και Αντίσταση (1941–44)
Η Ελλάδα ζούσε τριπλή κατοχή: Γερμανοί, Ιταλοί και Βούλγαροι. Οι κατακτητές λήστεψαν τον πλούτο της χώρας και η πείνα σκότωσε δεκάδες χιλιάδες. Αυτό όμως δεν λύγισε τον λαό, και άρχισε η αντίσταση: πρώτα άτομα και μικρές ομάδες, μετά οργανώσεις πολλών.
| Οργάνωση | Τι ήταν |
|---|---|
| ΕΑΜ (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο) | η μεγαλύτερη, από τις μαζικότερες της Ευρώπης |
| ΕΔΕΣ (Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Στρατός) | ένοπλη, με αντάρτικο |
| ΕΚΚΑ (Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση) | ένοπλη, με αντάρτικο |
Ιδρύθηκαν το 1941–42, ήταν ένοπλες και έκαναν αντάρτικο. Υπήρχαν και άλλες, μη ένοπλες οργανώσεις. Ο αντιστασιακός κόσμος πολεμούσε τον κατακτητή αλλά ονειρευόταν και μια καλύτερη κοινωνία μετά.
Οι κατακτητές απαντούσαν με αντίποινα: έκαιγαν χωριά και εκτελούσαν κατοίκους. Το Δίστομο, τα Ανώγεια, τα Καλάβρυτα είναι τόποι μαρτυρίου. Η Θεσσαλονίκη έχασε την εβραϊκή της κοινότητα: ελάχιστοι γύρισαν από το Άουσβιτς. Μετά τη συνθηκολόγηση των Ιταλών (1943) η γερμανική στάση έγινε ακόμα πιο ανελέητη.
Με τον καιρό οι οργανώσεις απέκτησαν και πολιτικό χαρακτήρα, και οι συγκρούσεις τους έγιναν αναπόφευκτες. Οι Γερμανοί τις υπέθαλπαν, στρέφοντας τους μεν κατά των δε. Υπήρξε όμως και συνεργασία: η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου (1942) ήταν η κορυφαία κοινή ενέργεια.
Το 1944 η χώρα είχε τρεις κυβερνήσεις: την κατοχική, την εξόριστη στη Μέση Ανατολή και την «κυβέρνηση του βουνού». Οι πολιτικές δυνάμεις βρήκαν βάση συνεργασίας. Στις 12 Οκτωβρίου 1944 οι Γερμανοί έφυγαν από την Αθήνα. Στις 18 Οκτωβρίου ανέλαβε η κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας του Γεωργίου Παπανδρέου, που ύψωσε τη σημαία στην Ακρόπολη.
Πίσω τους οι Γερμανοί άφησαν παντού καταστροφή. Από το 1940 ως το 1944 πάνω από 520.000 Έλληνες έχασαν τη ζωή τους, το 7% του πληθυσμού, από τα υψηλότερα ποσοστά στην Ευρώπη: θύματα των θαλάμων αερίων, της πείνας, των εκτελέσεων. Χάθηκαν δάση, πλοία, δρόμοι. Και ήρθε ο μαρασμός των ψυχών.
δ. Ο εμφύλιος πόλεμος (1946–49)
Η Αντίσταση έκρυβε μέσα της τον σπόρο του εμφυλίου, γιατί δεν είχαν όλοι τα ίδια οράματα για την Ελλάδα. Ο εμφύλιος ήταν παιδί της ταραγμένης δεκαετίας 1930–40 και αποτέλεσμα της νέας κατάστασης μετά την ήττα του Άξονα.
- Η αφετηρία: τα Δεκεμβριανά (1944) και η Συμφωνία της Βάρκιζας (12 Φεβρουαρίου 1945). Η Βάρκιζα προέβλεπε αφοπλισμό των ανταρτών, εθνικό στρατό, απομάκρυνση των δοσίλογων από το κράτος, αποκατάσταση της δημοκρατίας, δημοψήφισμα για τον βασιλιά και εκλογές. Έβαζε τις βάσεις για ειρηνική πολιτική ζωή. Αυτό όμως δεν έγινε.
- Η διεθνής πλευρά: ο Στάλιν και ο Τσώρτσιλ είχαν μοιράσει από το 1944 τα Βαλκάνια σε ζώνες επιρροής· η Ελλάδα ανήκε στους Βρετανούς, άρα βρετανικές δυνάμεις αναμείχθηκαν αναπόφευκτα.
- Ο πόλεμος: από το 1946 κυβερνητικός στρατός και αντάρτες πολεμούσαν· οι αντάρτες σχημάτισαν την «Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση» (1947). Από το 1948 επενέβησαν οι Αμερικανοί, όταν οι Βρετανοί δήλωσαν ότι δεν μπορούν να βοηθήσουν, για να εμποδίσουν τη σοβιετική επέκταση. Δεν ήξεραν ότι η Σοβιετική Ένωση δεν παρότρυνε τους Έλληνες κομμουνιστές σε εμφύλιο· εκείνοι περίμεναν βοήθεια από τη Μόσχα, αλλά δεν ήρθε.
- Το τέλος: καίριο πλήγμα ήταν το κλείσιμο των συνόρων της Γιουγκοσλαβίας (Ιούλιος 1949). Μετά τις σκληρές μάχες στο Γράμμο και στο Βίτσι, οι αντάρτες ηττήθηκαν και πέρασαν στην Αλβανία.
Το κόστος: πάνω από 50.000 νεκροί, 80.000 πρόσφυγες στις ανατολικές χώρες (ανάμεσά τους πάνω από 25.000 παιδιά), πάνω από 700.000 ξεσπιτωμένοι κάτοικοι ορεινών χωριών («ανταρτόπληκτοι»), δεκάδες χιλιάδες τραυματίες. Ενώ οι άλλες χώρες ξαναχτίζονταν από το 1945, η Ελλάδα ήταν ερειπωμένη και δεν μπόρεσε ούτε να διεκδικήσει ό,τι της αναλογούσε για τις θυσίες της. Το χειρότερο ήταν ένας νέος διχασμός: τείχη ανάμεσα στους Έλληνες, που τρεις δεκαετίες δεν έφτασαν για να γκρεμιστούν.
Παράδειγμα 1
Να παρουσιάσετε τη δράση της Εθνικής Αντίστασης στην Κατοχή και να εξηγήσετε γιατί οι αντιστασιακές οργανώσεις συγκρούστηκαν μεταξύ τους.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Δύο μέρη: πρώτα πώς γεννήθηκε και τι έκανε η Αντίσταση, μετά γιατί χωρίστηκε. Μην ξεχάσεις και τη συνεργασία, για να είναι δίκαιη η εικόνα.
Η γέννηση. Η τριπλή κατοχή, η λεηλασία και η πείνα δεν λύγισαν τον λαό. Πρώτα αντιστάθηκαν άτομα και μικρές ομάδες, μετά μεγάλες οργανώσεις. Το 1941–42 ιδρύθηκαν το ΕΑΜ (η μεγαλύτερη και από τις μαζικότερες της Ευρώπης), ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ: ένοπλες, με αντάρτικο.
Η δράση και το τίμημα. Πολέμησαν τον κατακτητή και οραματίστηκαν μια καλύτερη κοινωνία. Κορυφαία κοινή ενέργεια, ο Γοργοπόταμος (1942). Οι κατακτητές απάντησαν με αντίποινα: Δίστομο, Ανώγεια, Καλάβρυτα.
Η σύγκρουση. Με τον καιρό οι οργανώσεις απέκτησαν πολιτικό χαρακτήρα και διαφορετικά οράματα για τη μεταπολεμική Ελλάδα· οι συγκρούσεις έγιναν αναπόφευκτες. Οι Γερμανοί τις υπέθαλπαν, στρέφοντας τους μεν κατά των δε. Εκεί βρίσκεται ο σπόρος του εμφυλίου.
Παράδειγμα 2
Διάβασε την πηγή: ο επίσημος πίνακας των απωλειών της Ελλάδας στην Κατοχή (1946). Τι δείχνουν οι αριθμοί για την κατάσταση της χώρας το 1945;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Από τον πίνακα «Αι θυσίαι της Ελλάδος εις τον Δεύτερον Παγκόσμιον Πόλεμον», Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, Αθήνα 1946:
Τι μετρήθηκε Πριν από τον πόλεμο Απώλειες Ποσοστό Άνθρωποι (νεκροί 1940–44) 7.335.000 475.000 6,5% Ζώα εργασίας 2.005.000 855.000 42,6% Οικοδομές 1.730.000 401.000 23,2% Σιδηροδρομικό τροχαίο υλικό 6.502 6.080 93,5% Σιδηροδρομικές γέφυρες (άνω των 10 m) 96 96 100% Εμπορικά πλοία 583 434 74,5% Ποιος, πότε, για ποιον. Το ελληνικό κράτος, έναν χρόνο μετά την Απελευθέρωση, μετρά τι χάθηκε για να σχεδιάσει την ανοικοδόμηση και να ζητήσει αποζημιώσεις. Είναι επίσημη, αλλά όχι ουδέτερη πηγή: έχει λόγο να δείξει όλο το μέγεθος της ζημιάς.
Τι δείχνουν οι αριθμοί. Η χώρα έμεινε χωρίς μεταφορές: καμία σιδηροδρομική γέφυρα, σχεδόν κανένα τρένο, τα τρία τέταρτα των πλοίων χαμένα, σε μια χώρα που ζει από τη θάλασσα. Έμεινε χωρίς εργαλεία στο χωράφι: σχεδόν μισά τα ζώα εργασίας. Ένα στα τέσσερα σπίτια είχε καταστραφεί. Αυτό εννοεί το βιβλίο όταν λέει ότι η Ελλάδα ήταν ερειπωμένη.
Με προσοχή στους αριθμούς. Ο πίνακας γράφει 475.000 νεκρούς (6,5%)· το κείμενο του βιβλίου γράφει πάνω από 520.000 (7%). Δεν είναι λάθος του ενός: οι μετρήσεις διαφέρουν ανάλογα με το ποιος μετρά, πότε και ποιους μετρά. Όταν συγκρίνεις πηγές, γράφεις και τους δύο αριθμούς και λες από πού είναι ο καθένας.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Στη γραμμή χρόνου λείπει μια χρονολογία. Ποια μέρα μπήκαν οι Γερμανοί στην Αθήνα;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τον απολογισμό του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου σε ανθρώπους, οικονομία και πολιτισμό.
- Να βάζεις σε σειρά τους σταθμούς της Ελλάδας στον πόλεμο: ελληνοϊταλικός πόλεμος, γερμανική εισβολή, Κατοχή, Απελευθέρωση.
- Να εξηγείς πώς οργανώθηκε η Εθνική Αντίσταση και γιατί οι οργανώσεις της συγκρούστηκαν μεταξύ τους.
- Να κρίνεις τα αίτια και τις συνέπειες του εμφύλιου πολέμου (1946–49), εσωτερικά και διεθνή.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.