Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και η Ελλάδα

Ο απολογισμός του πολέμου, και η Ελλάδα από το 1940 ως τον Εμφύλιο.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τον απολογισμό του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου σε ανθρώπους, οικονομία και πολιτισμό.
  2. Να βάζεις σε σειρά τους σταθμούς της Ελλάδας στον πόλεμο: ελληνοϊταλικός πόλεμος, γερμανική εισβολή, Κατοχή, Απελευθέρωση.
  3. Να εξηγείς πώς οργανώθηκε η Εθνική Αντίσταση και γιατί οι οργανώσεις της συγκρούστηκαν μεταξύ τους.
  4. Να κρίνεις τα αίτια και τις συνέπειες του εμφύλιου πολέμου (1946–49), εσωτερικά και διεθνή.

Ένας πόλεμος που άρχισε και τελείωσε με πανηγύρια

Το πρωί της 28ης Οκτωβρίου 1940 οι Έλληνες βγήκαν στους δρόμους να πανηγυρίσουν την απόρριψη του ιταλικού τελεσίγραφου. Πανηγύρισαν ξανά τον Οκτώβριο του 1944, όταν ελευθερώθηκε η Αθήνα. Ανάμεσα, τέσσερα χρόνια πολέμου, πείνας και κατοχής. Και μετά τα δεύτερα πανηγύρια δεν ήρθε ειρήνη: ήρθε ο εμφύλιος. «Πίκρα, πολύ πίκρα γέμισε τη χώρα». Η ενότητα ακολουθεί αυτή τη δεκαετία.

Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος (1939–45)

Ξεκίνησε από την Ευρώπη (το Ντάντσιχ της Πολωνίας) και έγινε παγκόσμια σύγκρουση. Κράτησε περίπου όσο ο Α΄, αλλά όλα τα μεγέθη ήταν μεγαλύτερα: άνθρωποι, χώρος, τεχνολογία, υλικό πολέμου, καταστροφές. Μια διαφορά φαίνεται από το σήμερα: ο Α΄ οδήγησε γρήγορα σε έναν μεγαλύτερο, ο Β΄ δεν έφερε ως τώρα όμοιό του. Ως προς αυτό, λέει το βιβλίο, η ανθρωπότητα έγινε σοφότερη.

Ένας απολογισμός

ΤομέαςΤι άφησε ο πόλεμος
Άνθρωποιανυπολόγιστες απώλειες· κάποιες χώρες έχασαν ως και το 20% του πληθυσμού· πολλοί άμαχοι, γιατί κάθε όριο του «δικαίου του πολέμου» χάθηκε
Γενοκτονίαη σχεδιασμένη, συστηματική εξόντωση ολόκληρων πληθυσμών (Εβραίων, Τσιγγάνων) σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, στο όνομα της «φυλετικής καθαρότητας»
Ξεριζωμόςδεκάδες εκατομμύρια έφυγαν από τα σπίτια τους
Πυρηνικάη χρήση της πυρηνικής ενέργειας άνοιξε πληγή που δεν έχει κλείσει
Οικονομίαμαζικός πόλεμος: βιομηχανία, επιστήμη, διοίκηση στην υπηρεσία του· οι γυναίκες βγήκαν μαζικά στην παραγωγή· πόλεις, εργοστάσια, δρόμοι, δίκτυα και δάση σε ερείπια
Πολιτισμόςμνημεία συλήθηκαν ή καταστράφηκαν· πάνω απ' όλα, μια ηθική φθορά που δεν μετριέται

Η Ελλάδα στον πόλεμο

α. Ο ελληνοϊταλικός πόλεμος (1940–41)

Το πρωί της 28ης Οκτωβρίου 1940 η Ιταλία ζήτησε να καταλάβει τμήματα της χώρας, δηλαδή να καταλύσει την ανεξαρτησία της. Ο πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς απάντησε «Λοιπόν, έχουμε πόλεμο». Το ΟΧΙ έφερε τους Ιταλούς στα ελληνοαλβανικά σύνορα. Οι Έλληνες δεν ήταν απροετοίμαστοι: η επιθετικότητα της Ιταλίας τούς είχε προειδοποιήσει. Η γενική επιστράτευση έγινε γρήγορα και όσοι πήγαιναν στο μέτωπο πήγαιναν «με το χαμόγελο στα χείλη».

Ως το τέλος Νοεμβρίου οι Ιταλοί είχαν απωθηθεί από το ελληνικό έδαφος και ο πόλεμος πέρασε στην Αλβανία. Ακολούθησε σκληρός χειμώνας, με πολλά κρυοπαγήματα. Η μεγάλη εαρινή επίθεση των Ιταλών τον Μάρτιο του 1941 απέτυχε κι αυτή. Ο μύθος ότι ο Άξονας ήταν ανίκητος ξέφτισε στα βουνά της Αλβανίας, και η Ευρώπη αναθάρρησε. Υπήρχαν όμως όρια.

β. Η γερμανική εισβολή (Απρίλιος – Μάιος 1941)

Τον Απρίλιο του 1941 οι Γερμανοί μπήκαν ταυτόχρονα στην Ελλάδα και στη Σερβία. Παρά τις σκληρές μάχες, έσπασαν την ελληνική άμυνα και ο στρατός συνθηκολόγησε. Το αγγλικό εκστρατευτικό σώμα, η κυβέρνηση και ο βασιλιάς πέρασαν στην Κρήτη. Στις 27 Απριλίου 1941 οι Γερμανοί μπήκαν στην Αθήνα και η σβάστικα υψώθηκε στην Ακρόπολη.

Στην Κρήτη οι Γερμανοί κατέλαβαν από αέρος το αεροδρόμιο του Μάλεμε. Η Μάχη της Κρήτης χάθηκε, αλλά με μεγάλες απώλειες για τους Γερμανούς, που αναγνώρισαν το «παράτολμο θάρρος» των Ελλήνων. Τα αντίποινα στους αμάχους ήταν ανελέητα. Η κυβέρνηση και ο βασιλιάς έφυγαν στην Αίγυπτο.

γ. Κατοχή και Αντίσταση (1941–44)

Η Ελλάδα ζούσε τριπλή κατοχή: Γερμανοί, Ιταλοί και Βούλγαροι. Οι κατακτητές λήστεψαν τον πλούτο της χώρας και η πείνα σκότωσε δεκάδες χιλιάδες. Αυτό όμως δεν λύγισε τον λαό, και άρχισε η αντίσταση: πρώτα άτομα και μικρές ομάδες, μετά οργανώσεις πολλών.

ΟργάνωσηΤι ήταν
ΕΑΜ (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο)η μεγαλύτερη, από τις μαζικότερες της Ευρώπης
ΕΔΕΣ (Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Στρατός)ένοπλη, με αντάρτικο
ΕΚΚΑ (Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση)ένοπλη, με αντάρτικο

Ιδρύθηκαν το 1941–42, ήταν ένοπλες και έκαναν αντάρτικο. Υπήρχαν και άλλες, μη ένοπλες οργανώσεις. Ο αντιστασιακός κόσμος πολεμούσε τον κατακτητή αλλά ονειρευόταν και μια καλύτερη κοινωνία μετά.

Οι κατακτητές απαντούσαν με αντίποινα: έκαιγαν χωριά και εκτελούσαν κατοίκους. Το Δίστομο, τα Ανώγεια, τα Καλάβρυτα είναι τόποι μαρτυρίου. Η Θεσσαλονίκη έχασε την εβραϊκή της κοινότητα: ελάχιστοι γύρισαν από το Άουσβιτς. Μετά τη συνθηκολόγηση των Ιταλών (1943) η γερμανική στάση έγινε ακόμα πιο ανελέητη.

Με τον καιρό οι οργανώσεις απέκτησαν και πολιτικό χαρακτήρα, και οι συγκρούσεις τους έγιναν αναπόφευκτες. Οι Γερμανοί τις υπέθαλπαν, στρέφοντας τους μεν κατά των δε. Υπήρξε όμως και συνεργασία: η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου (1942) ήταν η κορυφαία κοινή ενέργεια.

Το 1944 η χώρα είχε τρεις κυβερνήσεις: την κατοχική, την εξόριστη στη Μέση Ανατολή και την «κυβέρνηση του βουνού». Οι πολιτικές δυνάμεις βρήκαν βάση συνεργασίας. Στις 12 Οκτωβρίου 1944 οι Γερμανοί έφυγαν από την Αθήνα. Στις 18 Οκτωβρίου ανέλαβε η κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας του Γεωργίου Παπανδρέου, που ύψωσε τη σημαία στην Ακρόπολη.

Πίσω τους οι Γερμανοί άφησαν παντού καταστροφή. Από το 1940 ως το 1944 πάνω από 520.000 Έλληνες έχασαν τη ζωή τους, το 7% του πληθυσμού, από τα υψηλότερα ποσοστά στην Ευρώπη: θύματα των θαλάμων αερίων, της πείνας, των εκτελέσεων. Χάθηκαν δάση, πλοία, δρόμοι. Και ήρθε ο μαρασμός των ψυχών.

δ. Ο εμφύλιος πόλεμος (1946–49)

Η Αντίσταση έκρυβε μέσα της τον σπόρο του εμφυλίου, γιατί δεν είχαν όλοι τα ίδια οράματα για την Ελλάδα. Ο εμφύλιος ήταν παιδί της ταραγμένης δεκαετίας 1930–40 και αποτέλεσμα της νέας κατάστασης μετά την ήττα του Άξονα.

  • Η αφετηρία: τα Δεκεμβριανά (1944) και η Συμφωνία της Βάρκιζας (12 Φεβρουαρίου 1945). Η Βάρκιζα προέβλεπε αφοπλισμό των ανταρτών, εθνικό στρατό, απομάκρυνση των δοσίλογων από το κράτος, αποκατάσταση της δημοκρατίας, δημοψήφισμα για τον βασιλιά και εκλογές. Έβαζε τις βάσεις για ειρηνική πολιτική ζωή. Αυτό όμως δεν έγινε.
  • Η διεθνής πλευρά: ο Στάλιν και ο Τσώρτσιλ είχαν μοιράσει από το 1944 τα Βαλκάνια σε ζώνες επιρροής· η Ελλάδα ανήκε στους Βρετανούς, άρα βρετανικές δυνάμεις αναμείχθηκαν αναπόφευκτα.
  • Ο πόλεμος: από το 1946 κυβερνητικός στρατός και αντάρτες πολεμούσαν· οι αντάρτες σχημάτισαν την «Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση» (1947). Από το 1948 επενέβησαν οι Αμερικανοί, όταν οι Βρετανοί δήλωσαν ότι δεν μπορούν να βοηθήσουν, για να εμποδίσουν τη σοβιετική επέκταση. Δεν ήξεραν ότι η Σοβιετική Ένωση δεν παρότρυνε τους Έλληνες κομμουνιστές σε εμφύλιο· εκείνοι περίμεναν βοήθεια από τη Μόσχα, αλλά δεν ήρθε.
  • Το τέλος: καίριο πλήγμα ήταν το κλείσιμο των συνόρων της Γιουγκοσλαβίας (Ιούλιος 1949). Μετά τις σκληρές μάχες στο Γράμμο και στο Βίτσι, οι αντάρτες ηττήθηκαν και πέρασαν στην Αλβανία.

Το κόστος: πάνω από 50.000 νεκροί, 80.000 πρόσφυγες στις ανατολικές χώρες (ανάμεσά τους πάνω από 25.000 παιδιά), πάνω από 700.000 ξεσπιτωμένοι κάτοικοι ορεινών χωριών («ανταρτόπληκτοι»), δεκάδες χιλιάδες τραυματίες. Ενώ οι άλλες χώρες ξαναχτίζονταν από το 1945, η Ελλάδα ήταν ερειπωμένη και δεν μπόρεσε ούτε να διεκδικήσει ό,τι της αναλογούσε για τις θυσίες της. Το χειρότερο ήταν ένας νέος διχασμός: τείχη ανάμεσα στους Έλληνες, που τρεις δεκαετίες δεν έφτασαν για να γκρεμιστούν.

Από το ΟΧΙ στο Γράμμο

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε ότι η Απελευθέρωση και η αρχή της εμφύλιας σύγκρουσης απέχουν λίγες εβδομάδες. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Το ΟΧΙ · 28 Οκτωβρίου 1940«Λοιπόν, έχουμε πόλεμο»: αρχίζει ο ελληνοϊταλικός πόλεμος.

Τρεις κυβερνήσεις, 1944

Το 1944 η Ελλάδα είχε τρεις κυβερνήσεις. Βάλε κάθε στοιχείο στην κυβέρνηση που του ταιριάζει.

Ποια κυβέρνηση;

Έδρα στην Ευρυτανία

0 από 6

Παράδειγμα 1

Να παρουσιάσετε τη δράση της Εθνικής Αντίστασης στην Κατοχή και να εξηγήσετε γιατί οι αντιστασιακές οργανώσεις συγκρούστηκαν μεταξύ τους.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Διάβασε την πηγή: ο επίσημος πίνακας των απωλειών της Ελλάδας στην Κατοχή (1946). Τι δείχνουν οι αριθμοί για την κατάσταση της χώρας το 1945;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σε τι, κατά το βιβλίο, «η ανθρωπότητα έγινε σοφότερη» μετά τον Β΄ Παγκόσμιο;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Στη γραμμή χρόνου λείπει μια χρονολογία. Ποια μέρα μπήκαν οι Γερμανοί στην Αθήνα;

Γραμμή χρόνου από το ΟΧΙ ως τα Δεκεμβριανά, με κρυμμένη τη χρονολογία της εισόδου των Γερμανών στην Αθήνα.1940Το ΟΧΙ1941Η γερμανική εισβολήΟι Γερμανοί στηνΑθήνα1942Η ανατίναξη τουΓοργοποτάμου1944Οι Γερμανοί φεύγουναπό την Αθήνα1944Τα Δεκεμβριανά

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τον απολογισμό του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου σε ανθρώπους, οικονομία και πολιτισμό.
  • Να βάζεις σε σειρά τους σταθμούς της Ελλάδας στον πόλεμο: ελληνοϊταλικός πόλεμος, γερμανική εισβολή, Κατοχή, Απελευθέρωση.
  • Να εξηγείς πώς οργανώθηκε η Εθνική Αντίσταση και γιατί οι οργανώσεις της συγκρούστηκαν μεταξύ τους.
  • Να κρίνεις τα αίτια και τις συνέπειες του εμφύλιου πολέμου (1946–49), εσωτερικά και διεθνή.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;