Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η μεταπολεμική Ελλάδα, 1945-1989

Ανασυγκρότηση, δικτατορία, Μεταπολίτευση και ένταξη στην Ευρώπη.

35 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τι ήταν ο Ψυχρός Πόλεμος και πώς χώρισε τον κόσμο σε δύο στρατόπεδα από το 1947 ως το 1989.
  2. Να περιγράφεις την πολιτική αστάθεια, την ανοικοδόμηση και τη μετανάστευση στην Ελλάδα του 1945–1967.
  3. Να εξηγείς πώς επιβλήθηκε και πώς κράτησε η δικτατορία του 1967–74, και τι άφησε πίσω της στην Κύπρο.
  4. Να κρίνεις τα επιτεύγματα της Μεταπολίτευσης: τη δημοκρατία, τη συμφιλίωση και την ένταξη στην ΕΟΚ.

Η Ελλάδα των παππούδων σου

Ρώτα έναν παππού ή μια γιαγιά τι θυμάται από τα χρόνια του 1960. Μπορεί να σου πουν για ένα χωριό που άδειασε, για έναν θείο που πήγε στη Γερμανία, για μια πολυκατοικία που χτίστηκε με αντιπαροχή. Μπορεί να σου πουν για τα τανκς του 1967 ή για το Πολυτεχνείο. Η μεταπολεμική Ελλάδα είναι η ιστορία που ζει ακόμα στις οικογένειες. Το βιβλίο τη χωρίζει σε τρεις περιόδους: ως το 1967, ως το 1974 και ως το 1989.

Ο κόσμος σε δύο στρατόπεδα

Ο Β΄ Παγκόσμιος έφερε την ολοκληρωτική ήττα του Άξονα. Η συμμαχία των νικητών όμως δεν κράτησε. Όσο κρατούσε ο πόλεμος, οι «τρεις μεγάλοι» (Τσώρτσιλ, Στάλιν, Ρούσβελτ) είχαν μοιράσει τον κόσμο σε ζώνες επιρροής. Μετά φάνηκε η τεράστια απόσταση των ιδεολογιών: κομμουνισμός απέναντι σε καπιταλισμό.

Η Ευρώπη έπαψε να είναι η πρώτη δύναμη του κόσμου. Κυρίαρχες έγιναν οι ΗΠΑ και η Σοβιετική Ένωση, με δύο κόσμους κάτω από αυτές, τον δυτικό και τον ανατολικό. Η μόνιμη εχθρότητά τους, που απειλούσε τον πλανήτη με ολοκληρωτική καταστροφή, λέγεται Ψυχρός Πόλεμος και σφράγισε σαράντα περίπου χρόνια (1947–1989). Λέγεται «ψυχρός» γιατί οι δύο υπερδυνάμεις δεν πολέμησαν ποτέ απευθείας η μία την άλλη.

α. Ελπίδες, διάψευση και αυτοπαγίδευση (1945–1967)

Η πολιτική

Μετά τον πόλεμο επικράτησε αστάθεια: κυβερνήσεις που κρατούσαν λίγο, αποχή από εκλογές, αμφισβήτηση αποτελεσμάτων, όλα δίπλα στον εμφύλιο. Δύο σταθμοί για το πολίτευμα: η επάνοδος του Γεωργίου Β΄ με δημοψήφισμα (1946) και το Σύνταγμα του 1952.

ΧρόνιαΠοιος κυβέρνησεΚόμμα και αρχηγός
1952–1963η συντηρητική παράταξη, αδιάκοπαΕλληνικός Συναγερμός (Αλέξ. Παπάγος), ΕΡΕ (Κων. Καραμανλής)
1963–1965ο κεντρώος, φιλελεύθερος χώροςΈνωση Κέντρου (Γ. Παπανδρέου)
—η Αριστερά, στην αντιπολίτευσηΕΔΑ (Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά)

Το κλίμα του εμφυλίου σφράγισε τα πάντα. Οι νικητές κυβέρνησαν επικαλούμενοι τον κίνδυνο του κομμουνισμού. Πάνω σε αυτή την απειλή χτίστηκαν ο κρατικός μηχανισμός και παρακρατικά κέντρα. Στην πράξη, οι «επικίνδυνοι» πολίτες αποκλείονταν από την εξουσία, τη διοίκηση, ακόμα και από την εκπαίδευση· υπήρχαν καταδίκες και εκτοπίσεις. Οι ηττημένοι έβλεπαν τους νικητές ως τον μεγάλο εχθρό. Η καχυποψία φώλιαζε στις ψυχές.

Δύο ακόμα παράγοντες αστάθειας: η Ελλάδα ήταν στο ΝΑΤΟ (1952), με όλους τους βόρειους γείτονες στο κομμουνιστικό στρατόπεδο, άρα δεχόταν έντονες πιέσεις των ΗΠΑ· και τα Ανάκτορα, γιατί οι βασιλείς, ενώ το Σύνταγμα τούς έλεγε να βασιλεύουν, ήθελαν και να κυβερνούν.

Η οικονομία και η κοινωνία

Η οικονομία προχώρησε πιο γρήγορα από την πολιτική. Έγιναν αρδευτικά έργα, μονάδες ενέργειας, μεγάλοι δρόμοι. Η εξωτερική βοήθεια, η ορθολογική πολιτική και η εργατικότητα των Ελλήνων ξανάχτισαν τη χώρα. Μεγάλη ήταν η συμβολή των «αδήλων πόρων»: χρήματα από τη ναυτιλία, τους μετανάστες και τον τουρισμό.

Υπήρχε και το τίμημα:

  • Εσωτερική μετανάστευση: η επαρχία άδειαζε προς τις πόλεις. Σήμερα σχεδόν ο μισός πληθυσμός ζει στην Αττική. Οι πολυκατοικίες φύτρωναν με την αντιπαροχή, και χιλιάδες σπίτια χτίζονταν αυθαίρετα, συνήθως νύχτα και σε ξένα οικόπεδα, χωρίς στοιχειώδεις όρους υγιεινής.
  • Εξωτερική μετανάστευση: πάνω από 1 εκατομμύριο Έλληνες έφυγαν, πρώτα σε υπερπόντιες χώρες, μετά στη Δυτική Ευρώπη, κυρίως στη Δυτική Γερμανία (600.000). Πρώτα ο άντρας, μετά η γυναίκα, μετά τα παιδιά. Ολόκληρες περιοχές, κυρίως της Μακεδονίας, άδειασαν. Το μεταναστευτικό συνάλλαγμα ήταν πικρό.

Δωδεκάνησα και Κύπρος

Η Ελλάδα είχε ταχθεί και στον Β΄ Παγκόσμιο με τους νικητές, και τα Δωδεκάνησα ενσωματώθηκαν στην επικράτεια. Το μεγάλο πρόβλημα ήταν το Κυπριακό. Τον ένοπλο αγώνα κατά των Άγγλων αποικιοκρατών τον σήκωσε η ΕΟΚΑ (1955–59), με στρατιωτικό αρχηγό τον Γ. Γρίβα (Διγενή) και πολιτικό ηγέτη τον αρχιεπίσκοπο Μακάριο. Με τις Συνθήκες Ζυρίχης – Λονδίνου (1958–59) η Κύπρος έγινε ανεξάρτητο κράτος. Το 1964 το Κυπριακό κόντεψε να φέρει ένοπλη σύγκρουση Ελλάδας – Τουρκίας. Άλλοι σταθμοί: η σύνδεση με την ΕΟΚ (1962) και η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση (1964).

β. Η στρατιωτική δικτατορία (1967–74)

Για επτά χρόνια κυβέρνησαν μεσαία στελέχη του στρατού, οι συνταγματάρχες. Κατάργησαν τη νόμιμη κυβέρνηση, κατέλυσαν το Σύνταγμα, συνέλαβαν τους πολιτικούς, καταδίωξαν όσους διαφωνούσαν. Ήταν η πιο επώδυνη πολιτική εκτροπή.

Πώς επιβλήθηκε και κράτησε τόσο ένα καθεστώς βίας;

  1. Το έδαφος: παρουσιάστηκε ως «κάθαρση» της πολιτικής και εκμεταλλεύτηκε τη δυσαρέσκεια του πολίτη από τα ταραγμένα μετεμφυλιακά χρόνια. Του υποσχέθηκε τάξη και ασφάλεια, και πολλοί τα έβαλαν πάνω από τη δημοκρατία και την ελευθερία.
  2. Η βία: όποιος αντιστεκόταν έβγαινε από τη μέση.
  3. Η ξένη στήριξη, κυρίως των ΗΠΑ.

Η κορυφαία στιγμή της αντίστασης ήταν η εξέγερση του Πολυτεχνείου (Νοέμβριος 1973). Στο εξωτερικό, η Ελλάδα αποβλήθηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης και πάγωσε η πορεία ένταξης στην ΕΟΚ.

Η χειρότερη πληγή ήταν η κυπριακή τραγωδία. Το 1974 η χούντα ανέτρεψε τον πρόεδρο της Κύπρου, Μακάριο, και επέβαλε καθεστώς υποταγμένο σε αυτήν. Η Τουρκία, που περίμενε από καιρό την ευκαιρία, εισέβαλε στο νησί («Αττίλας»). Τα τουρκικά στρατεύματα κατέχουν από τότε το βόρειο μέρος της Κύπρου και στηρίζουν με τα όπλα ένα «τουρκοκυπριακό» κράτος χωρίς νομιμότητα και διεθνή αναγνώριση.

γ. Η Μεταπολίτευση (1974–1989)

Από το 1974 η Ελλάδα ζει την πιο ήρεμη πολιτική περίοδο της ιστορίας της. Ποτέ ο λαός δεν είχε απολαύσει σε τέτοια έκταση τα αγαθά της δημοκρατίας.

ΕπίτευγμαΤι σήμαινε
Ομαλή μετάβασηαπό τη δικτατορία στη δημοκρατία χωρίς κλυδωνισμούς
Συμφιλίωσητέλος στις διακρίσεις ανάμεσα στους Έλληνες με βάση τον εμφύλιο· επίσημη έκφρασή της, η νομοθετική αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης
Πολίτευμαδημοψήφισμα, κατάργηση της βασιλείας, Προεδρευόμενη Δημοκρατία
Εξωτερική πολιτικήπαράγοντας σταθερότητας και ειρήνης· συνεργασία με τους Βαλκάνιους και την ανατολική Μεσόγειο
Ευρώπηη συνθήκη ένταξης στην ΕΟΚ, το σημαντικότερο γεγονός· σήμερα ισότιμο μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Από το ΝΑΤΟ στην ΕΟΚ

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο κοντά βρίσκονται το Πολυτεχνείο, η Κύπρος και η πτώση της χούντας. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Η Ελλάδα στο ΝΑΤΟ · 1952Την ίδια χρονιά ψηφίζεται νέο Σύνταγμα.

Σε ποια περίοδο;

Το βιβλίο χωρίζει τη μεταπολεμική Ελλάδα σε τρεις περιόδους. Βάλε κάθε γεγονός στη δική του.

Πότε έγινε;

Οι κυβερνήσεις της ΕΡΕ

0 από 8

Παράδειγμα 1

Να εξηγήσετε πώς επιβλήθηκε και πώς διατηρήθηκε για επτά χρόνια η στρατιωτική δικτατορία (1967–74).

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Διάβασε την πηγή: το πρώτο άρθρο του Συντάγματος του 1975. Ποια επιτεύγματα της Μεταπολίτευσης αναγνωρίζεις, και ποια παλιά αρχή επιστρέφει;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι ονομάζουμε Ψυχρό Πόλεμο;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ποια ήταν η κορυφαία εκδήλωση του αγώνα κατά της δικτατορίας, και πότε έγινε;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τι ήταν ο Ψυχρός Πόλεμος και πώς χώρισε τον κόσμο σε δύο στρατόπεδα από το 1947 ως το 1989.
  • Να περιγράφεις την πολιτική αστάθεια, την ανοικοδόμηση και τη μετανάστευση στην Ελλάδα του 1945–1967.
  • Να εξηγείς πώς επιβλήθηκε και πώς κράτησε η δικτατορία του 1967–74, και τι άφησε πίσω της στην Κύπρο.
  • Να κρίνεις τα επιτεύγματα της Μεταπολίτευσης: τη δημοκρατία, τη συμφιλίωση και την ένταξη στην ΕΟΚ.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;